Trappen van vergelijking in het Deens

In het kort

De meeste korte Deense bijvoeglijke naamwoorden krijgen -ere in de vergrotende trap en -est in de overtreffende trap: billig → billigere → billigst. Langere woorden worden vaak gecombineerd met mere en mest: mere interessant → mest interessant. Belangrijke veelgebruikte woorden zijn onregelmatig, zoals god → bedre → bedst.

Overzicht

Met trappen van vergelijking geef je aan dat een eigenschap bij de ene persoon of zaak sterker aanwezig is dan bij de andere. De stellende trap is de gewone vorm (stor, ‘groot’), de vergrotende trap vergelijkt twee of meer zaken (større, ‘groter’) en de overtreffende trap wijst de hoogste graad aan (størst, ‘grootst’).

Dit onderwerp wordt doorgaans op A2-niveau geïntroduceerd. Je komt de vormen voortdurend tegen: bij prijzen, leeftijden, afstanden, voorkeuren en beoordelingen. De basis lijkt sterk op het Nederlands: billig – billigere – billigst werkt ongeveer als ‘goedkoop – goedkoper – goedkoopst’. Toch kun je niet altijd op je Nederlandse gevoel vertrouwen. Het Deens gebruikt bij langere bijvoeglijke naamwoorden vaak mere/mest, en enkele zeer gewone woorden hebben vormen die je apart moet leren.

Bijvoeglijke naamwoorden kunnen vóór een zelfstandig naamwoord staan (en større bil, ‘een grotere auto’) of na een werkwoord als være (‘zijn’): Bilen er større (‘De auto is groter’). Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, ding of begrip, zoals bil of idé. Die twee posities zijn vooral bij de overtreffende trap belangrijk.

Hoe het werkt

De drie trappen

Functie	Deense naam	Voorbeeld	Betekenis
gewone eigenschap	positiv	hurtig	snel
vergelijking	komparativ	hurtigere	sneller
hoogste graad	superlativ	hurtigst	snelst

De eenvoudige beginnersregel is:

• korte, veelgebruikte bijvoeglijke naamwoorden: -ere en -est;
• veel langere of samengestelde bijvoeglijke naamwoorden: mere en mest;
• frequente onregelmatige vormen: uit het hoofd leren.

Regelmatige vormen met -ere en -est

Bij veel korte bijvoeglijke naamwoorden voeg je de uitgangen rechtstreeks toe.

Stellende trap	Vergrotende trap	Overtreffende trap	Nederlands
billig	billigere	billigst	goedkoop – goedkoper – goedkoopst
hurtig	hurtigere	hurtigst	snel – sneller – snelst
klog	klogere	klogest	slim – slimmer – slimst
varm	varmere	varmest	warm – warmer – warmst
glad	gladere	gladest	blij – blijer – blijst

De vergrotende trap op -ere verandert niet mee met geslacht, getal of bepaaldheid: en større bil, et større hus, større biler. Dat is eenvoudiger dan de gewone adjectiefverbuiging, waarbij bijvoorbeeld stor, stort en store naast elkaar voorkomen.

Spelling en stamveranderingen

Niet elke vorm ontstaat door blind een uitgang achter de zichtbare basisvorm te zetten. Soms verdubbelt een medeklinker of verandert de stam.

Basis	Vergrotend	Overtreffend	Opmerking
smuk	smukkere	smukkest	k wordt verdubbeld
tyk	tykkere	tykkest	k wordt verdubbeld
stor	større	størst	klinker verandert
lang	længere	længst	klinker en uitgang veranderen
ung	yngre	yngst	klinker en uitgang veranderen

Leer zulke vormen als een reeks van drie, niet als een losse spellingregel. Zo voorkom je zelfgemaakte vormen als storere.

Vergelijken met end

Na een vergrotende trap gebruik je meestal end voor het tweede deel van de vergelijking. Het komt overeen met Nederlands ‘dan’:

• København er større end Aarhus. — Kopenhagen is groter dan Aarhus.
• Hun er ældre end mig. — Zij is ouder dan ik/mij.
• Toget er hurtigere end bussen. — De trein is sneller dan de bus.

Na end hoor je in het dagelijks Deens vaak een voorwerpsvorm zoals mig, dig, ham of hende. Een voorwerpsvorm is de vorm die ook in ‘hij ziet mij’ wordt gebruikt. Een volledige bijzin is eveneens mogelijk: Hun er ældre, end jeg er (‘Zij is ouder dan ik ben’). Voor een beginner zijn end mig en vergelijkbare korte vormen natuurlijk en bruikbaar.

Gebruik som bij gelijkheid, meestal in de constructie lige så ... som of så ... som:

• Han er lige så høj som sin bror. — Hij is even lang als zijn broer.
• Denne bog er ikke så svær som den anden. — Dit boek is niet zo moeilijk als het andere.

Dit onderscheid sluit redelijk goed aan bij Nederlands ‘groter dan’ tegenover ‘even groot als’.

De overtreffende trap: -st of -ste

De vorm op -st staat vaak na være wanneer het bijvoeglijk naamwoord zelfstandig iets over het onderwerp zegt. Dat heet predicatief gebruik: het woord staat niet rechtstreeks vóór een zelfstandig naamwoord.

• Anna er yngst. — Anna is het jongst.
• Dette værelse er størst. — Deze kamer is het grootst.

Vóór een bepaald zelfstandig naamwoord krijgt de overtreffende trap doorgaans -e en staat er een bepaald lidwoord: den/det/de + ...ste. ‘Bepaald’ betekent dat duidelijk is om welke persoon of zaak het gaat.

• den største by — de grootste stad
• det billigste hotel — het goedkoopste hotel
• de hurtigste tog — de snelste treinen

Ook na een bezittelijk woord staat de vorm op -ste: min bedste ven (‘mijn beste vriend’), vores største problem (‘ons grootste probleem’). Gebruik je de overtreffende trap zonder uitgesproken zelfstandig naamwoord maar mét den/det/de, dan blijft de e-vorm staan: Jeg tager den billigste (‘Ik neem de goedkoopste’).

Let op het verschil met de gewone Deense bepaaldheid. Je zegt byen voor ‘de stad’, maar vóór een bijvoeglijk naamwoord meestal den store by. Daarom is het ook den største by, niet alleen største byen.

Lange woorden: mere en mest

Bij veel langere bijvoeglijke naamwoorden, vooral woorden op -isk, participiumachtige vormen en samengestelde woorden, gebruikt het Deens mere (‘meer’) en mest (‘meest’). Een participium is een werkwoordsvorm die als beschrijving kan werken, zoals Nederlands ‘verrassend’ of ‘georganiseerd’.

Stellende trap	Vergrotende trap	Overtreffende trap	Nederlands
interessant	mere interessant	mest interessant	interessanter – interessantst / meer – meest interessant
praktisk	mere praktisk	mest praktisk	praktischer – praktischst
kompliceret	mere kompliceret	mest kompliceret	ingewikkelder – ingewikkeldst
overraskende	mere overraskende	mest overraskende	verrassender – verrassendst

Er is geen perfecte grens op basis van het aantal lettergrepen. Bij sommige woorden bestaan beide mogelijkheden en kan de ene vorm gebruikelijker klinken dan de andere. Als beginnende leerder zit je bij een duidelijk lang of samengesteld woord meestal veilig met mere/mest. Vermijd wel dubbele vergelijking: niet mere billigere, maar billigere.

Belangrijke onregelmatige vormen

De onregelmatige reeksen zijn zeer frequent en verdienen voorrang bij het leren.

Stellende trap	Vergrotende trap	Overtreffende trap	Nederlands
god	bedre	bedst	goed – beter – best
dårlig	værre	værst	slecht – slechter – slechtst
gammel	ældre	ældst	oud – ouder – oudst
lille	mindre	mindst	klein – kleiner – kleinst
mange	flere	flest	veel (telbaar) – meer – meest
meget	mere	mest	veel – meer – meest
få	færre	færrest	weinig (telbaar) – minder – minst

Het verschil tussen mange en meget blijft in de stellende trap zichtbaar: mange bøger (‘veel boeken’) maar meget tid (‘veel tijd’). In de vergrotende en overtreffende trap vallen de vormen samen: flere bøger, mere tid, flest bøger, mest tid.

Voorbeelden in context

Deens	Nederlands	Opmerking
Min lejlighed er mindre end din.	Mijn appartement is kleiner dan het jouwe.	Onregelmatig: lille → mindre.
Hun er ældre end mig.	Zij is ouder dan ik.	Alledaagse korte vergelijking met end.
I dag er det varmere end i går.	Vandaag is het warmer dan gisteren.	Regelmatige vorm op -ere.
Vi har brug for en større bil.	We hebben een grotere auto nodig.	større verandert niet vóór een en-woord.
De bor i et større hus nu.	Ze wonen nu in een groter huis.	Dezelfde vorm vóór een et-woord.
Det er det bedste forslag.	Dat is het beste voorstel.	Bepaalde vorm bedste vóór forslag.
Dette er byens billigste café.	Dit is het goedkoopste café van de stad.	Overtreffende trap na een bezitsvorm.
Hvilken rute er hurtigst?	Welke route is het snelst?	Predicatief: vorm op -st.
Filmen var mere interessant end bogen.	De film was interessanter dan het boek.	Lang woord met mere.
Det var den mest interessante del.	Dat was het interessantste deel.	mest met de bepaalde adjectiefvorm interessante.
Maja er lige så høj som sin søster.	Maja is even lang als haar zus.	Gelijkheid met lige så ... som.
Denne opgave er ikke så svær som den første.	Deze opdracht is niet zo moeilijk als de eerste.	Ontkennende vergelijking met så ... som.
Der kommer flere gæster i år.	Er komen dit jaar meer gasten.	flere bij telbare zaken.
Vi har mindre tid end før.	We hebben minder tijd dan vroeger.	mindre bij een hoeveelheid.
Jo tidligere vi går, desto bedre.	Hoe eerder we vertrekken, hoe beter.	Gekoppelde vergelijking.

Veelgemaakte fouten

Een regelmatige vorm maken van een onregelmatig woord

• Fout: Denne løsning er godere.
• Goed: Denne løsning er bedre.
• Waarom: God heeft de vaste reeks god → bedre → bedst. Hetzelfde geldt onder meer voor dårlig → værre → værst.

Mere en -ere tegelijk gebruiken

• Fout: Bussen er mere billigere.
• Goed: Bussen er billigere.
• Waarom: De vergelijking wordt maar één keer gemarkeerd. Dit lijkt op de Nederlandse fout ‘meer goedkoper’.

Som gebruiken waar end nodig is

• Fout: Han er højere som mig.
• Goed: Han er højere end mig.
• Waarom: Na een vergrotende trap staat end. Gebruik som bij gelijkheid: lige så høj som mig. Nederlandse sprekers die in hun omgangstaal ‘groter als’ zeggen, nemen die gewoonte gemakkelijk mee naar het Deens.

De verkeerde vorm vóór een bepaald zelfstandig naamwoord zetten

• Fout: den størst by
• Goed: den største by
• Waarom: Voor een bepaald zelfstandig naamwoord staat de vorm op -ste, samen met den, det of de.

De Nederlandse woordbouw letterlijk kopiëren

• Fout: interessantere als automatische keuze voor interessant
• Goed: mere interessant
• Waarom: Deens kiest bij veel langere woorden liever voor mere/mest. Wat in het Nederlands als één woord natuurlijk klinkt, hoeft dat in het Deens niet te zijn.

Meest verwarren met flest

• Fout: mest mennesker
• Goed: flest mennesker
• Waarom: Gebruik flest voor het grootste aantal telbare personen of dingen. Mest hoort bij een niet-telbare hoeveelheid of bij een lange adjectiefvorm: mest vand, mest interessant.

Gebruiksnotities

In gesprekken laat men het tweede deel van een vergelijking vaak weg als het uit de context duidelijk is: Den blå er billigere (‘De blauwe is goedkoper’). Ook de groep waarbinnen iets de hoogste graad heeft, kan met i of af worden toegevoegd: den højeste bygning i byen (‘het hoogste gebouw in de stad’), den yngste af børnene (‘de jongste van de kinderen’).

Bij leeftijden betekent ældre gewoon ‘ouder’. Voor voorwerpen kan gammel ook letterlijk ‘oud’ betekenen, maar in een vergelijking is ældre eveneens normaal: en ældre bygning. Let wel op dat en ældre mand vaak ‘een oudere man’ betekent zonder dat er een expliciete vergelijking volgt.

De constructie en af de + overtreffende trap + meervoud is heel gebruikelijk: en af de bedste restauranter (‘een van de beste restaurants’). Het zelfstandig naamwoord staat in het meervoud, omdat het om één lid van een groep gaat.

Verder dan de basis

De volgende patronen hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later geregeld tegenkomen.

Jo ... desto en jo ... jo

Twee veranderingen kunnen aan elkaar worden gekoppeld met jo ... desto: Jo mere du øver, desto lettere bliver det (‘Hoe meer je oefent, hoe gemakkelijker het wordt’). In modern Deens komt ook jo ... jo voor. De vergrotende vormen staan hierbij vooraan in hun zinsdeel.

Versterken en afzwakken

Een vergrotende trap kan nader worden bepaald met woorden als:

• meget bedre — veel beter;
• lidt billigere — iets goedkoper;
• langt større — veel groter;
• endnu hurtigere — nog sneller.

Nederlands gebruikt hier vergelijkbare woorden, maar vertaal niet elk ‘veel’ automatisch met meget. De vaste combinatie langt bedre betekent bijvoorbeeld ‘veel beter’.

Geen echte vergelijking

Sommige vergrotende vormen beschrijven een globale categorie in plaats van twee expliciet vergeleken zaken. Ældre mennesker betekent ‘oudere mensen’ en en mindre by kan ‘een kleinere stad’ betekenen. De norm waarmee wordt vergeleken blijft impliciet.

Een overtreffende trap kan ook beleefd of nadrukkelijk klinken zonder dat er letterlijk een volledige groep wordt vergeleken: Med venligste hilsner is een formele slotformule, vergelijkbaar met ‘met vriendelijke groet’. Zulke vaste formuleringen leer je het best als geheel.

Het bijwoordelijk gebruik

Dezelfde vormen kunnen een handeling beschrijven. Dan functioneren ze bijwoordelijk, dus ze zeggen iets over hoe iets gebeurt: Hun løber hurtigere nu (‘Zij loopt nu sneller’) en Hvem løber hurtigst? (‘Wie loopt het snelst?’). De kernvormen blijven hetzelfde, ook al beschrijven ze hier geen zelfstandig naamwoord.

Oefentips

1. Leer reeksen van drie. Schrijf op kaartjes niet alleen bedre, maar god → bedre → bedst. Doe hetzelfde met stor, gammel, lille, dårlig, mange en meget.
2. Maak contrastparen uit je dagelijks leven. Vergelijk twee winkels, routes of kamers: A er billigere end B, B er større end A. Voeg daarna een derde optie toe en gebruik de overtreffende trap.
3. Controleer drie keuzes. Vraag bij elke zin: gebruik ik -ere/-est of mere/mest? Heb ik na de vergrotende trap end nodig? Staat de overtreffende trap vóór een bepaald zelfstandig naamwoord en moet hij dus op -ste eindigen?

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Verbuiging van bijvoeglijke naamwoorden — legt uit waarom gewone Deense bijvoeglijke naamwoorden verschillende vormen krijgen vóór en-woorden, et-woorden en meervouden.