Aanwijzende woorden in het Catalaans

In het kort

Een Catalaans aanwijzend woord past zich meestal aan het geslacht en getal van het zelfstandig naamwoord aan: aquest llibre, aquesta casa, aquests llibres, aquestes cases. Voor iets dichtbij gebruik je vooral aquest; voor iets verder weg aquell. Met això en allò verwijs je zonder mannelijk of vrouwelijk onderscheid naar een ding, situatie of hele gedachte.

Overzicht

Aanwijzende woorden helpen om iets aan te wijzen of af te grenzen: niet zomaar een boek, maar dit boek; niet zomaar huizen, maar die huizen daar. In het Catalaans heten ze demostratius. Ze kunnen een zelfstandig naamwoord begeleiden, zoals aquesta pel·lícula (‘deze film’), of zelfstandig staan wanneer al duidelijk is waarover het gaat: Prefereixo aquesta (‘Ik heb liever deze’).

Dit onderwerp hoort bij A1, omdat de basisregel eenvoudig en zeer bruikbaar is. Je kiest een reeks op grond van afstand en daarna een vorm op grond van geslacht en getal. Daarvoor moet je weten of een Catalaans zelfstandig naamwoord mannelijk of vrouwelijk is en enkelvoud of meervoud. Een aanwijzend woord krijgt dezelfde kenmerken; dat heet overeenkomst: de vorm sluit grammaticaal aan bij het woord waarnaar hij verwijst.

Voor Nederlandstaligen zijn er twee belangrijke verschillen. Het Nederlands verdeelt de vormen over de-woorden en het-woorden: deze tafel, dit boek, die tafels, die boeken. Het Catalaans kijkt daar niet naar, maar naar mannelijk of vrouwelijk én naar enkelvoud of meervoud. Daarnaast beschrijft de traditionele Catalaanse grammatica drie afstanden, terwijl het dagelijkse taalgebruik in een groot deel van Catalonië vaak vooral een tegenstelling tussen dichtbij en verder weg maakt.

Zo werkt het

De drie reeksen

Het volledige systeem onderscheidt drie plaatsen ten opzichte van de spreker en gesprekspartner.

Afstand	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud	Globale betekenis
dichtbij de spreker	aquest	aquesta	aquests	aquestes	deze, dit; deze hier
bij de gesprekspartner of op enige afstand	aqueix	aqueixa	aqueixos	aqueixes	die, dat; die bij jou
ver van beiden	aquell	aquella	aquells	aquelles	die, dat daar(ginds)

De beginnersregel is:

1. Bepaal welke afstand je bedoelt.
2. Zoek het geslacht van het zelfstandig naamwoord.
3. Kies enkelvoud of meervoud.

Zo is llibre mannelijk enkelvoud, dus krijg je aquest llibre. Casa is vrouwelijk enkelvoud, dus aquella casa. Bij llibres en cases worden ook de aanwijzende woorden meervoud: aquests llibres en aquelles cases.

In veel hedendaags Centraal-Catalaans is aqueix minder gewoon in spontane gesprekken. Sprekers gebruiken dan doorgaans aquest voor wat nabij of direct relevant is en aquell voor wat duidelijk verder weg is. De vorm aqueix is echter correct en komt onder meer regionaal, formeel en geschreven voor. Je moet hem dus kunnen herkennen, ook als je hem in je eigen eerste zinnen nog niet vaak gebruikt.

Voor een zelfstandig naamwoord

Een begeleidend aanwijzend woord staat normaal vóór het zelfstandig naamwoord:

• aquest carrer — deze straat
• aquesta cadira — deze stoel
• aquells edificis — die gebouwen daar
• aquelles muntanyes — die bergen daar

Er komt geen bepaald lidwoord tussen. Je zegt aquest llibre, niet el aquest llibre. Dat verschilt niet sterk van het Nederlands: ook daar zeg je dit boek en niet het dit boek.

Het aanwijzende woord krijgt geen apostrof vóór een klinker of een stomme h: aquest home, aquesta amiga. Het is dus niet vergelijkbaar met de verkorting van het Catalaanse lidwoord in l’home.

Zelfstandig gebruikt

Als het zelfstandig naamwoord uit de situatie bekend is, kan de verbogen vorm alleen staan. De vorm blijft overeenkomen met het weggelaten woord:

• Quin jersei vols? Aquest. — Welke trui wil je? Deze.
• Quina tassa és teva? Aquella. — Welke mok is van jou? Die daar.
• Quins pantalons compres? Aquests. — Welke broek koop je? Deze.
• Quines sabates prefereixes? Aquelles. — Welke schoenen heb je liever? Die daar.

Grammaticaal is het verzwegen woord nog steeds belangrijk. In Aquella és meva is aquella vrouwelijk omdat bijvoorbeeld la bicicleta of la maleta is bedoeld.

De onzijdige vormen: açò, això, allò

Soms wijs je niet naar een al benoemd mannelijk of vrouwelijk zelfstandig naamwoord. Je wijst bijvoorbeeld naar een onbekend voorwerp, een gebeurtenis, iemands uitspraak of een hele situatie. Dan gebruikt het Catalaans een onzijdige vorm: een vorm zonder onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk.

Afstand of functie	Vorm	Voorbeeld	Betekenis
dichtbij de spreker	açò	Què és açò?	Wat is dit?
nabij of direct relevant	això	No entenc això.	Ik begrijp dit/dat niet.
verder weg	allò	Què és allò?	Wat is dat daar?

In veel taalvarianten is vooral het paar això–allò alledaags. Açò hoort in het bijzonder bij Valenciaans gebruik. De onzijdige vormen hebben geen meervoud en staan niet rechtstreeks vóór een zelfstandig naamwoord. Je kunt dus wel això zeggen, maar niet això llibre. Zodra je een benoemd zelfstandig naamwoord begeleidt, kies je een verbogen vorm: aquest llibre.

Dit onderscheid voorkomt een veelgemaakte verwarring:

• Què és això? — Wat is dit? De spreker identificeert het ding nog niet.
• Aquest és el meu llibre. — Dit is mijn boek. Llibre is bekend en mannelijk.
• Aquesta és la meva clau. — Dit is mijn sleutel. Clau is hier vrouwelijk.

Afstand is ook mentaal of temporeel

‘Dichtbij’ en ‘ver weg’ hoeven niet letterlijk over meters te gaan. Een aanwijzend woord kan ook tijd, aandacht of gevoelsmatige afstand uitdrukken:

• aquesta setmana — deze week
• aquest problema — dit probleem, waar we nu mee bezig zijn
• aquell estiu — die zomer, verder terug in de herinnering
• aquella idea — dat idee waar eerder sprake van was

Daarom is een Nederlandse vertaling niet altijd genoeg om de Catalaanse keuze te voorspellen. Vraag jezelf ook af wat in het gesprek centraal staat en wat als verder weg of afgesloten wordt voorgesteld.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Toelichting
Aquest llibre és molt interessant.	Dit boek is erg interessant.	Llibre is mannelijk enkelvoud.
M’agrada aquesta pel·lícula.	Ik vind deze film leuk.	Pel·lícula is vrouwelijk enkelvoud.
Aquests tomàquets són del mercat.	Deze tomaten komen van de markt.	Mannelijk meervoud.
Aquestes claus són teves?	Zijn deze sleutels van jou?	Vrouwelijk meervoud.
Em pots passar aqueixa carpeta?	Kun je me die map bij jou aangeven?	De middelste afstandsreeks.
Aquella casa té un jardí enorme.	Dat huis daar heeft een enorme tuin.	Duidelijke afstand tot de spreker.
Veus aquells arbres al final del carrer?	Zie je die bomen aan het einde van de straat?	Mannelijk meervoud, ver weg.
Aquelles fotos són de l’any passat.	Die foto’s zijn van vorig jaar.	Vrouwelijk meervoud.
Què és això?	Wat is dit/dat?	Een nog niet benoemd ding of een situatie.
Això no és veritat.	Dat is niet waar.	Això verwijst naar een bewering.
Mira allò que hi ha sobre la muntanya.	Kijk naar dat daar op de berg.	Allò wijst naar iets op afstand.
Quina jaqueta vols, aquesta o aquella?	Welke jas wil je, deze of die daar?	De zelfstandig gebruikte vormen verwijzen naar jaqueta.
Aquest any estudio català.	Dit jaar studeer ik Catalaans.	Nabijheid in de tijd.
En aquella època vivíem a Girona.	In die tijd woonden we in Girona.	Een verder verleden.
Per això he arribat tard.	Daarom ben ik te laat gekomen.	Letterlijk: ‘om die reden’.

Veelgemaakte fouten

1. De Nederlandse keuze tussen dit en deze kopiëren

• Onjuist: aquesta llibre
• Juist: aquest llibre
• Waarom: Het Nederlandse boek is een het-woord, maar dat bepaalt de Catalaanse vorm niet. Llibre is mannelijk, dus gebruik je aquest. Leer daarom bij elk zelfstandig naamwoord het Catalaanse geslacht.

2. Het meervoud vergeten

• Onjuist: aquestes llibre
• Juist: aquests llibres
• Waarom: Zowel het aanwijzende woord als het zelfstandig naamwoord moet mannelijk meervoud zijn. Let op beide uitgangen: aquests llibres.

3. Een onzijdige vorm vóór een zelfstandig naamwoord zetten

• Onjuist: això problema
• Juist: aquest problema
• Waarom: Això staat zelfstandig en verwijst naar een ding, feit of gedachte zonder het grammaticale geslacht te noemen. Vóór het mannelijke problema heb je aquest nodig. Let op: ondanks de uitgang -a is problema mannelijk.

4. Een lidwoord toevoegen

• Onjuist: el aquell cotxe
• Juist: aquell cotxe
• Waarom: Het aanwijzende woord neemt de plaats van het lidwoord in. Aquell drukt zelf al uit welk bepaald voertuig bedoeld wordt.

5. Altijd això vertalen als Nederlands dit

• Onjuist idee: això betekent altijd ‘dit’ en allò altijd ‘dat’.
• Beter: Què és això? kan afhankelijk van de situatie ‘Wat is dit?’ of ‘Wat is dat?’ betekenen.
• Waarom: Het Catalaanse systeem en het Nederlandse systeem delen de ruimte niet exact op dezelfde manier. Context, regionale gewoonte en de aandacht van de spreker spelen mee.

6. Aqueix in elke situatie verplicht proberen te gebruiken

• Minder natuurlijk in veel alledaags Centraal-Catalaans: steeds strikt aquest–aqueix–aquell gebruiken voor drie fysieke afstanden.
• Vaak natuurlijker daar: vooral aquest–aquell gebruiken.
• Waarom: Het volledige drietal hoort bij de grammatica, maar niet elke regio gebruikt alle drie reeksen even vaak. Aqueix is niet fout; de gebruiksfrequentie verschilt.

Gebruiksnotities

Regionale vormen en voorkeuren

Het Catalaanse taalgebied kent merkbare regionale variatie. In een groot deel van Catalonië hoor je veel aquest en aquell, met això en allò als onzijdige vormen. In het Valenciaans zijn vormen als este, esta, estos, estes en eixe, eixa, eixos, eixes heel gebruikelijk naast de algemene vormen uit de tabellen. Ook açò is daar levend taalgebruik.

Als beginner hoef je niet meteen alle regionale varianten actief te beheersen. Kies één samenhangend model voor je eigen spreken — bijvoorbeeld aquest/aquell — en leer de andere vormen herkennen. Meng vormen niet willekeurig alleen om variatie te tonen; stem je actieve taal liever af op de regio, docent of bron waarmee je werkt.

Personen aanwijzen

De verbogen vormen kunnen naar personen verwijzen: Qui és aquella? betekent ‘Wie is die vrouw daar?’ Zonder context kan zo’n rechtstreekse aanwijzing echter afstandelijk of onbeleefd klinken, net als ‘Wie is die daar?’ in het Nederlands. Qui és aquella noia? of Qui és aquella persona? is vaak duidelijker en neutraler.

Veelgebruikte verbindingen met això

Omdat això ook naar een uitspraak of situatie kan verwijzen, komt het in allerlei vaste verbindingen voor:

• per això — daarom, om die reden
• a més d’això — daarnaast, behalve dat
• tot això — dat alles
• això sí — dat wel; met één belangrijke kanttekening

Hier wijst això niet naar één concreet voorwerp. Het vat eerdere informatie samen. Dat is een belangrijk verschil met een vorm als aquesta, die een bekend vrouwelijk zelfstandig naamwoord vervangt.

Verder dan de basis

De volgende nuances hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later wel tegenkomen.

Een aanwijzend woord achter het zelfstandig naamwoord

De neutrale volgorde is aquest llibre. In informele of expressieve taal kan het aanwijzende woord soms achteraan staan: el llibre aquest. Dan verschijnt meestal wel een lidwoord vóór het zelfstandig naamwoord. Deze volgorde is gemarkeerd: ze kan nadruk, ergernis of een corrigerende toon hebben. Gebruik haar daarom niet als gewone variant van aquest llibre.

Verwijzen binnen een tekst

In verzorgde geschreven taal kunnen aanwijzende woorden twee eerder genoemde zaken uit elkaar houden. Aquest kan dan naar het laatstgenoemde of meest nabije onderwerp verwijzen en aquell naar een eerder, verder terugliggend onderwerp. In moderne teksten kiest men vaak liever voor herhaling van het zelfstandig naamwoord, omdat dat duidelijker is.

Ook això kan een hele voorafgaande zin samenvatten:

Han cancel·lat el tren. Això ens obliga a canviar de plans.

De trein is geschrapt. Dat dwingt ons onze plannen te wijzigen.

Hier heeft això geen afzonderlijk mannelijk of vrouwelijk woord als antecedent — het antecedent is datgene waarnaar een verwijswoord terugwijst. De vorm verwijst naar de volledige mededeling dat de trein is geschrapt.

Nabijheid als houding

Sprekers kunnen met aquest iets naar de voorgrond halen en met aquell juist afstand creëren. In een verhaal kan aquell dia een specifieke, afgesloten dag uit het verleden oproepen. De afstand is dan verhalend of emotioneel, niet noodzakelijk lichamelijk. Zulke keuzes zijn meestal geen harde grammaticaregels; ze sturen het perspectief van de luisteraar of lezer.

Oefentips

1. Leer in viertallen. Neem één zelfstandig naamwoordpaar en verander geslacht en getal: aquest llibre, aquesta revista, aquests llibres, aquestes revistes. Zo oefen je de overeenkomst in plaats van losse woorden uit het hoofd te leren.
2. Wijs echte dingen aan. Kijk rond in een kamer en maak zinnen met aquest/aquesta. Kijk vervolgens uit het raam of naar een foto en gebruik aquell/aquella. Voor een onbekend ding vraag je Què és això?
3. Oefen het verschil tussen benoemd en onbenoemd. Zeg eerst Què és això? en antwoord daarna És una cadira. Aquesta cadira és nova. Zo wordt duidelijk wanneer je van onzijdig això naar vrouwelijk aquesta overschakelt.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Geslacht en getal van zelfstandige naamwoorden — nodig om tussen aquest, aquesta, aquests en aquestes te kiezen.