Modale werkwoorden in het Mandarijn Chinees

Kort gezegd

In het Mandarijn staat een modaal werkwoord zoals 会、能、可以、要、想 of 应该 vóór het hoofdwerkwoord: 我会游泳 (wǒ huì yóuyǒng, ik kan zwemmen). Het modale werkwoord geeft onder meer vaardigheid, mogelijkheid, toestemming, wens of advies aan. Vooral bij Nederlands kunnen moet je op de betekenis letten: vaak kies je in het Chinees tussen 会, 能 en 可以.

Overzicht

Een modaal werkwoord geeft extra informatie bij een handeling: iemand kan, wil of hoort iets te doen. In 我想去中国 (wǒ xiǎng qù Zhōngguó, ik wil naar China gaan) is 想 het modale werkwoord en 去 het hoofdwerkwoord, dus het woord dat de eigenlijke handeling uitdrukt. In het Chinees heet deze groep 能愿动词 (néngyuàn dòngcí).

Dit onderwerp hoort bij A1, omdat je met slechts enkele vormen meteen heel bruikbare zinnen kunt maken. Chinese werkwoorden worden niet vervoegd: 会 verandert niet bij ik, jij of zij, en het hoofdwerkwoord krijgt geen aparte infinitiefvorm (de vorm die in het Nederlands vaak op -en eindigt). Je leert dus geen rijtje als kan, kunt, kunnen.

Toch is de keuze niet altijd één op één te vertalen. Het Nederlandse kunnen kan betekenen dat je iets hebt geleerd, dat de omstandigheden het toelaten of dat je toestemming hebt. Het Mandarijn maakt die verschillen meestal zichtbaar met 会, 能 en 可以. Ook Nederlands willen kan zacht of juist beslist klinken; daar ligt vaak het verschil tussen 想 en 要.

Zo werkt het

De basisvolgorde

De beginnersregel is eenvoudig:

onderwerp + modaal werkwoord + hoofdwerkwoord + aanvulling

Het onderwerp is degene die iets doet. Een aanvulling kan bijvoorbeeld het lijdend voorwerp zijn (wie of wat de handeling ondergaat) of een plaats.

• 我会说中文。 (Wǒ huì shuō Zhōngwén.) — Ik kan Chinees spreken.
• 她想买咖啡。 (Tā xiǎng mǎi kāfēi.) — Zij wil koffie kopen.
• 你应该休息。 (Nǐ yīnggāi xiūxi.) — Je zou moeten rusten.

Er komt geen woord overeenkomend met Nederlands te tussen het modale werkwoord en het hoofdwerkwoord. Zeg dus letterlijk 想去 (willen gaan), niet een constructie als willen te gaan.

Een tijdsbepaling staat meestal vroeg in de zin, vaak na het onderwerp:

我明天要去北京。 (Wǒ míngtiān yào qù Běijīng.) — Ik ga morgen naar Beijing / Ik ben van plan morgen naar Beijing te gaan.

De zes kernwoorden

Vorm	Pinyin	Kernbetekenis	Wanneer gebruik je deze vorm?
会	huì	kunnen, weten hoe	Een aangeleerde vaardigheid; later ook een verwachting of voorspelling
能	néng	kunnen, in staat zijn	Lichamelijke of praktische mogelijkheid; de omstandigheden laten het toe
可以	kěyǐ	mogen, kunnen	Toestemming, geoorloofde mogelijkheid of iets dat aanvaardbaar is
想	xiǎng	willen, graag willen	Een wens of gedachte, meestal zachter en minder beslist
要	yào	willen, van plan zijn	Een duidelijke wens, keuze of voornemen; kan in andere contexten ook noodzaak aanduiden
应该	yīnggāi	horen te, zou moeten	Advies, verwachting of wat redelijk en juist is

会, 能 en 可以: drie soorten ‘kunnen’

会 voor een aangeleerde vaardigheid

Gebruik 会 wanneer iemand heeft geleerd hoe iets moet:

• 我会游泳。 (Wǒ huì yóuyǒng.) — Ik kan zwemmen.
• 他会做中国菜。 (Tā huì zuò Zhōngguó cài.) — Hij kan Chinees koken.

会 zegt hier niet of zwemmen of koken op dit moment praktisch mogelijk is. Het zegt dat de persoon de vaardigheid beheerst.

能 voor vermogen of omstandigheden

Gebruik 能 wanneer iemands toestand of de situatie bepaalt of iets lukt:

• 我的手受伤了，不能写字。 (Wǒ de shǒu shòushāng le, bù néng xiězì.) — Mijn hand is gewond; ik kan niet schrijven.
• 今天我能早点儿回家。 (Jīntiān wǒ néng zǎodiǎnr huí jiā.) — Vandaag kan ik wat eerder naar huis.

Iemand kan dus 会游泳 zijn — weten hoe je zwemt — maar door een blessure vandaag 不能游泳: niet kunnen zwemmen.

可以 voor toestemming

Gebruik 可以 vooral wanneer iets mag of toegestaan is:

• 我可以坐这里吗？ (Wǒ kěyǐ zuò zhèlǐ ma?) — Mag ik hier zitten?
• 这里不可以抽烟。 (Zhèlǐ bù kěyǐ chōuyān.) — Hier mag je niet roken.

In vragen om toestemming klinkt 可以……吗？ heel natuurlijk. 能……吗？ kan ook, maar richt de aandacht vaker op de praktische mogelijkheid: 你能帮我吗？ vraagt of de ander kan helpen, niet alleen of helpen toegestaan is.

想 en 要: twee soorten ‘willen’

想 drukt doorgaans een wens uit. Het klinkt vaak vriendelijker, voorzichtiger of minder definitief:

• 我想喝茶。 (Wǒ xiǎng hē chá.) — Ik wil graag thee drinken.
• 我想去中国。 (Wǒ xiǎng qù Zhōngguó.) — Ik zou graag naar China gaan.

要 drukt meestal een sterkere keuze, behoefte of concreet voornemen uit:

• 我要喝茶。 (Wǒ yào hē chá.) — Ik wil thee / Ik neem thee.
• 我要学中文。 (Wǒ yào xué Zhōngwén.) — Ik ga Chinees leren / Ik ben vastbesloten Chinees te leren.

Dat verschil is geen harde schaal. De situatie en intonatie tellen mee. Aan een balie of in een winkel kan 我要这个 (Wǒ yào zhège, ik wil deze) een gewone keuze uitdrukken, maar zonder vriendelijke toon kan een kale 我要…… ook nogal direct overkomen. Met 想 of 想要 klinkt een persoonlijke wens vaak zachter.

应该 voor advies en verwachting

应该 betekent meestal horen te of zou moeten:

• 你应该多喝水。 (Nǐ yīnggāi duō hē shuǐ.) — Je zou meer water moeten drinken.
• 他应该知道。 (Tā yīnggāi zhīdào.) — Hij zou het moeten weten / Waarschijnlijk weet hij het.

Vertaal 应该 niet automatisch met het sterke Nederlandse moeten. Het kan een advies geven, maar ook een redelijke verwachting uitdrukken. Voor een strikte verplichting bestaan andere woorden, zoals 必须 (bìxū, verplicht moeten).

Ontkenning

Zet bij deze basisconstructies meestal 不 (bù, niet) vóór het modale werkwoord:

onderwerp + 不 + modaal werkwoord + hoofdwerkwoord

Bevestigend	Ontkennend	Betekenis van de ontkenning
我会开车。	我不会开车。	Ik kan niet autorijden; ik heb het niet geleerd.
我能来。	我不能来。	Ik kan niet komen; de omstandigheden verhinderen het.
你可以进去。	你不可以进去。	Je mag niet naar binnen.
我想买。	我不想买。	Ik wil het niet kopen.
我要去。	我不要去。	Ik wil niet gaan.
你应该去。	你不应该去。	Je zou niet moeten gaan.

Let vooral op het verschil tussen 不想 en 想不……. 我不想去 betekent dat ik niet wil gaan. 我想他不去 betekent iets anders: ik denk dat hij niet gaat. Daar is 想 geen modaal werkwoord met 去, maar het werkwoord denken met een hele zin erachter.

Vragen maken

De eenvoudigste vraag ontstaat met 吗 (ma) aan het eind. De woordvolgorde blijft verder gelijk:

• 你会游泳吗？ (Nǐ huì yóuyǒng ma?) — Kun je zwemmen?
• 可以进来吗？ (Kěyǐ jìnlái ma?) — Mag ik binnenkomen?

Je kunt ook de bevestigende en ontkennende vorm naast elkaar zetten. Dit heet de A-niet-A-vraag: je biedt als het ware ja of nee binnen de zin aan.

Vraagvorm	Pinyin	Nederlandse betekenis
会不会	huì bu huì	kun je / zal het wel of niet?
能不能	néng bu néng	kun je wel of niet?
可不可以	kě bu kěyǐ	mag het / kan het?
想不想	xiǎng bu xiǎng	wil je?
要不要	yào bu yào	wil je / neem je?
应不应该	yīng bu yīnggāi	zou het wel of niet moeten?

Gebruik bij zo'n vraag normaal geen extra 吗. 你能不能来？ is dus al een volledige vraag.

Voorbeelden in context

Mandarijn	Pinyin	Nederlands	Toelichting
我会游泳。	Wǒ huì yóuyǒng.	Ik kan zwemmen.	会: aangeleerde vaardigheid
她不会开车。	Tā bú huì kāichē.	Zij kan niet autorijden.	Ze heeft het niet geleerd
你能帮我吗？	Nǐ néng bāng wǒ ma?	Kun je me helpen?	Praktische mogelijkheid
我今天不能加班。	Wǒ jīntiān bù néng jiābān.	Ik kan vandaag niet overwerken.	De omstandigheden laten het niet toe
可以进来吗？	Kěyǐ jìnlái ma?	Mag ik binnenkomen?	Vraag om toestemming
这里不可以拍照。	Zhèlǐ bù kěyǐ pāizhào.	Hier mag je geen foto's maken.	Verbod
我想去中国。	Wǒ xiǎng qù Zhōngguó.	Ik wil graag naar China.	Wens, nog niet per se een vast plan
你想喝咖啡还是茶？	Nǐ xiǎng hē kāfēi háishi chá?	Wil je koffie of thee drinken?	Vriendelijke keuzevraag
我明天要去医院。	Wǒ míngtiān yào qù yīyuàn.	Ik ga morgen naar het ziekenhuis.	Concreet voornemen
你要不要一起吃饭？	Nǐ yào bu yào yìqǐ chīfàn?	Wil je samen eten?	要不要 als uitnodiging
你应该早点儿睡觉。	Nǐ yīnggāi zǎodiǎnr shuìjiào.	Je zou wat eerder moeten gaan slapen.	Advies
他现在应该在家。	Tā xiànzài yīnggāi zài jiā.	Hij zal nu wel thuis zijn.	Redelijke verwachting
她会说中文，但是今天不能说话。	Tā huì shuō Zhōngwén, dànshì jīntiān bù néng shuōhuà.	Ze kan Chinees spreken, maar vandaag kan ze niet praten.	Vaardigheid tegenover tijdelijke onmogelijkheid
我们可以在这里等。	Wǒmen kěyǐ zài zhèlǐ děng.	We kunnen hier wachten.	Toegestane of aanvaardbare mogelijkheid
你应不应该先问老师？	Nǐ yīng bu yīnggāi xiān wèn lǎoshī?	Zou je het niet eerst aan de docent moeten vragen?	A-niet-A-vraag met 应该

Veelgemaakte fouten

1. 会 gebruiken voor elke betekenis van ‘kunnen’

• Niet passend: 我的腿受伤了，我不会走路。 — bedoeld: door een gewond been kan ik nu niet lopen.
• Beter: 我的腿受伤了，我不能走路。 (Wǒ de tuǐ shòushāng le, wǒ bù néng zǒulù.)
• Waarom: 不会走路 suggereert dat iemand niet heeft geleerd te lopen. Een blessure is een tijdelijke of lichamelijke beperking, dus gebruik 不能.

2. 可以 verwarren met aangeleerde vaardigheid

• Niet passend: 我可以说中文。 — bedoeld: ik beheers het Chinees.
• Beter: 我会说中文。 (Wǒ huì shuō Zhōngwén.)
• Waarom: 会 benoemt wat je hebt geleerd. 我可以说中文 kan in de juiste context wel betekenen dat het toegestaan of mogelijk is om Chinees te spreken, bijvoorbeeld wanneer de gesprekspartner zegt dat Chinees prima is.

3. Het modale werkwoord na het hoofdwerkwoord zetten

• Fout: 我去想中国。
• Goed: 我想去中国。 (Wǒ xiǎng qù Zhōngguó.)
• Waarom: Als 想 willen betekent, staat het vóór 去, de eigenlijke handeling. 想中国 kan bovendien aan China denken of China missen betekenen.

4. De ontkenning op de Nederlandse plek nabootsen

• Fout: 我想不去。 — bedoeld: ik wil niet gaan.
• Goed: 我不想去。 (Wǒ bù xiǎng qù.)
• Waarom: Ontken de wens met 不想. 想不去 past niet als gewone A1-manier om niet willen gaan te zeggen en kan in een ruimere context anders worden opgevat.

5. 应该 als een streng bevel gebruiken

• Niet precies: 你应该戴安全帽。 — bedoeld: een veiligheidshelm is absoluut verplicht.
• Preciezer: 你必须戴安全帽。 (Nǐ bìxū dài ānquánmào.)
• Waarom: 应该 geeft vooral advies of aan wat redelijk is. 必须 drukt een harde verplichting uit.

6. 吗 toevoegen aan een A-niet-A-vraag

• Onnatuurlijk: 你会不会游泳吗？
• Goed: 你会不会游泳？ (Nǐ huì bu huì yóuyǒng?)
• Ook goed: 你会游泳吗？ (Nǐ huì yóuyǒng ma?)
• Waarom: Kies één van beide vraagpatronen; je hoeft ze niet te stapelen.

Gebruiksnotities

Geen vervoeging, wel context

Omdat de vormen niet veranderen, kan 要去 afhankelijk van de context wil gaan, gaat of is van plan te gaan betekenen. Een tijdswoord zoals 明天 (morgen) of de gesprekssituatie maakt duidelijk wanneer de handeling plaatsvindt. Gebruik dus niet automatisch 会 alleen omdat het Nederlands zal gebruikt: Chinees heeft geen verplichte toekomstige werkwoordstijd.

Een beleefd verzoek is meer dan grammatica

你能帮我吗？ is een normale, vriendelijke vraag. Met 可以 vraag je vaak om toestemming voor je eigen handeling: 我可以用一下你的手机吗？ (Mag ik je telefoon even gebruiken?) Het kleine woord 一下 (yíxià, even) kan een verzoek zachter laten klinken. Alleen 我要…… kan bij bediening erg stellig klinken; 我想要…… of een passende beleefde formulering klinkt vaak minder abrupt.

De woorden hebben ook zelfstandige betekenissen

Niet elk voorkomen van deze karakters is modaal. 想 kan ook denken aan of missen betekenen: 我想家 (Wǒ xiǎng jiā, ik heb heimwee / ik mis thuis). 要 kan direct vóór een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, ding of begrip) willen hebben betekenen: 我要一杯茶 (Ik wil één kop thee). De plaats en de woorden erna helpen je de betekenis te herkennen.

Verder dan de basis

De volgende nuances hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak tegenkomen.

会 en 要 voor de toekomst

Naast vaardigheid kan 会 een voorspelling of waarschijnlijk gevolg aangeven:

• 明天会下雨。 (Míngtiān huì xiàyǔ.) — Morgen zal het regenen.
• 别担心，会好的。 (Bié dānxīn, huì hǎo de.) — Maak je geen zorgen, het komt goed.

要 wijst vaker op een voornemen of op iets dat op het punt staat te gebeuren. In 他要走了 (Tā yào zǒu le) betekent het: hij gaat zo weg. Deze betekenissen sluiten aan bij toekomstuitdrukkingen.

Verschillende ontkenningen geven verschillende boodschappen

Bij 会 kan 不会 behalve niet geleerd hebben ook niet zullen of waarschijnlijk niet betekenen: 他不会来 kan, afhankelijk van de context, betekenen dat hij niet zal komen.

Bij 能 is er later een nuttig verschil tussen 不能 en 没能:

• 我不能去。 (Wǒ bù néng qù.) — Ik kan niet gaan / ik mag niet gaan.
• 我昨天没能去。 (Wǒ zuótiān méi néng qù.) — Het is me gisteren niet gelukt te gaan.

没能 kijkt terug op een poging of mogelijkheid die niet gerealiseerd werd. Dat is iets anders dan de gewone A1-ontkenning met 不.

Modale werkwoorden kunnen samen voorkomen

In langere zinnen staan soms twee modale betekenissen samen:

• 他应该会来。 (Tā yīnggāi huì lái.) — Hij zal waarschijnlijk wel komen.
• 你应该可以进去。 (Nǐ yīnggāi kěyǐ jìnqù.) — Je zou naar binnen moeten mogen / waarschijnlijk kun je naar binnen.
• 我想要学中文。 (Wǒ xiǎng yào xué Zhōngwén.) — Ik zou graag Chinees willen leren.

De eerste vorm kleurt de hele combinatie: 应该会 geeft een redelijke verwachting, terwijl 应该可以 inschat dat iets toegestaan of haalbaar is. Leer zulke combinaties eerst als betekenisvolle blokken; probeer niet elk Nederlands hulpwerkwoord woord voor woord over te zetten.

能 verschilt van een resultaatsmogelijkheid

Later leer je constructies als 看得懂 (kàn de dǒng, kunnen begrijpen wat je leest) en 看不懂 (kàn bu dǒng, niet kunnen begrijpen wat je leest). Daar staat de mogelijkheid in een aanvulling ná het werkwoord. 能看 betekent algemener dat kijken of lezen mogelijk of toegestaan is; 看得懂 zegt specifiek dat het begrijpen lukt. Dit onderscheid is belangrijk, maar voor A1 volstaat de veilige volgorde 能 + werkwoord.

Oefentips

1. Maak drie kaartjes voor Nederlands ‘kunnen’. Schrijf bij 会 ‘geleerde vaardigheid’, bij 能 ‘vermogen of omstandigheden’ en bij 可以 ‘toestemming’. Bedenk voor elke vorm dagelijks één zin over je eigen leven.
2. Oefen elke zin in drie stappen. Begin bevestigend, maak hem ontkennend en maak er dan een vraag van: 我会开车 → 我不会开车 → 你会开车吗？ Zo automatiseer je tegelijk de woordvolgorde.
3. Vergelijk 想 en 要 in concrete situaties. Zeg eerst een losse wens met 想 en daarna een vast plan met 要, bijvoorbeeld 我想去北京 tegenover 我明年要去北京. Vraag jezelf af of je alleen iets graag wilt of al een besluit hebt genomen.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Veelgebruikte werkwoorden — levert de hoofdwerkwoorden waarmee je deze modale vormen combineert.
• Hierna: Toekomstuitdrukkingen — bouwt voort op de toekomstige betekenissen van 会 en 要 en voegt plannen en gebeurtenissen die op het punt staan te beginnen toe.