Poder, voler en saber in het Catalaans

Kort gezegd

De onregelmatige werkwoorden poder, voler en saber staan vaak vóór een infinitief (de onvervoegde vorm van een werkwoord): Puc venir (ik kan komen), Vull venir (ik wil komen) en Sé cuinar (ik kan koken, letterlijk: ik weet hoe ik moet koken). Let vooral op het verschil tussen poder voor mogelijkheid of toestemming en saber voor een aangeleerde vaardigheid: het Nederlandse kunnen kan beide betekenen.

Overzicht

Met deze drie werkwoorden kun je al op A1-niveau veel dagelijkse bedoelingen uitdrukken. Poder gaat over wat mogelijk of toegestaan is, voler over wat iemand wil en saber over wat iemand weet of heeft leren doen. Ze werken vaak als modale werkwoorden: een vervoegde vorm bepaalt samen met een tweede werkwoord wat de hele zin betekent.

Dat tweede werkwoord staat in de infinitief, de basisvorm die in het Catalaans meestal eindigt op -ar, -er, -re of -ir: parlar, aprendre, beure, dormir. Alleen het eerste werkwoord wordt vervoegd. Zo zeg je Volem aprendre en niet alsof zowel voler als aprendre bij nosaltres moeten worden aangepast.

Voor Nederlandstaligen zit de grootste valkuil niet in de zinsbouw, want vull treballar lijkt sterk op ‘ik wil werken’. Het lastige is dat Nederlands één werkwoord, kunnen, gebruikt voor zowel mogelijkheid als vaardigheid. Het Catalaans kiest preciezer tussen poder en saber. Bovendien zijn alle drie de werkwoorden onregelmatig, vooral in het enkelvoud.

Zo werkt het

De basisbouw

De gewone bouw is:

onderwerp + vervoegde vorm van poder, voler of saber + infinitief + rest van de zin

Het onderwerp is degene die iets doet. In het Catalaans wordt het bijbehorende voornaamwoord vaak weggelaten, omdat de werkwoordsvorm al genoeg informatie geeft:

• (Jo) puc nedar. — Ik kan zwemmen.
• (Tu) vols descansar. — Jij wilt uitrusten.
• (Nosaltres) sabem conduir. — Wij kunnen autorijden.

Bij een ontkenning staat no vóór het vervoegde werkwoord: No puc sortir (ik kan niet naar buiten), No volem esperar (we willen niet wachten). Een ja-neevraag heeft meestal dezelfde woordvolgorde als een mededeling; de intonatie en het vraagteken maken er een vraag van: Pots venir?

Poder: kunnen, mogen of mogelijk zijn

Poder gebruik je wanneer omstandigheden, gelegenheid, toestemming of algemene mogelijkheid bepalen of iets kan gebeuren.

Persoon	Voornaamwoord	Tegenwoordige tijd	Nederlandse kernbetekenis
1e persoon enkelvoud	jo	puc	ik kan/mag
2e persoon enkelvoud	tu	pots	jij kunt/mag
3e persoon enkelvoud	ell, ella, vostè	pot	hij/zij kan; u kunt
1e persoon meervoud	nosaltres	podem	wij kunnen/mogen
2e persoon meervoud	vosaltres	podeu	jullie kunnen/mogen
3e persoon meervoud	ells, elles, vostès	poden	zij kunnen; u kunt (meervoud)

Puc obrir la finestra? kan, afhankelijk van de situatie, ‘Kan ik het raam openen?’ of ‘Mag ik het raam openen?’ betekenen. Net als bij Nederlands maakt de context duidelijk of het om vermogen of toestemming gaat.

Gebruik poder ook wanneer iets door praktische omstandigheden niet lukt:

• No podem venir demà. — We kunnen morgen niet komen.
• Ara no puc parlar. — Ik kan nu niet praten.
• Aquí es pot pagar amb targeta. — Hier kan men met een kaart betalen.

Voler: willen

Voler drukt een wens, voorkeur of voornemen uit.

Persoon	Voornaamwoord	Tegenwoordige tijd	Nederlandse betekenis
1e persoon enkelvoud	jo	vull	ik wil
2e persoon enkelvoud	tu	vols	jij wilt
3e persoon enkelvoud	ell, ella, vostè	vol	hij/zij wil; u wilt
1e persoon meervoud	nosaltres	volem	wij willen
2e persoon meervoud	vosaltres	voleu	jullie willen
3e persoon meervoud	ells, elles, vostès	volen	zij willen; u wilt (meervoud)

Na voler kan een infinitief staan: Vull aprendre català (ik wil Catalaans leren). Er kan ook rechtstreeks een zelfstandig naamwoord volgen, een woord voor een persoon, ding of begrip: Vull un cafè (ik wil een koffie). In een café is dat begrijpelijk, maar een beleefdere bestelling is bijvoorbeeld Voldria un cafè, si us plau (ik zou graag een koffie willen, alstublieft). Die voorwaardelijke vorm hoort bij een later niveau.

Saber: weten en weten hoe

Saber gebruik je voor kennis. Met een infinitief betekent het dat iemand weet hoe iets moet en de betreffende vaardigheid beheerst.

Persoon	Voornaamwoord	Tegenwoordige tijd	Nederlandse betekenis
1e persoon enkelvoud	jo	sé	ik weet / ik kan
2e persoon enkelvoud	tu	saps	jij weet / jij kunt
3e persoon enkelvoud	ell, ella, vostè	sap	hij/zij weet; u weet
1e persoon meervoud	nosaltres	sabem	wij weten / wij kunnen
2e persoon meervoud	vosaltres	sabeu	jullie weten / kunnen
3e persoon meervoud	ells, elles, vostès	saben	zij weten; u weet (meervoud)

Let op het accent in sé. Zonder accent is se een ander woord. Saber kan bovendien zonder infinitief worden gebruikt voor kennis van een feit of antwoord:

• No ho sé. — Ik weet het niet.
• Saps l'adreça? — Weet je het adres?
• Sabem que és difícil. — We weten dat het moeilijk is.

Poder of saber bij Nederlands ‘kunnen’?

Deze keuze is essentieel:

Bedoeling	Catalaans	Voorbeeld
iets is mogelijk door de omstandigheden	poder + infinitief	Avui puc conduir. — Vandaag kan ik rijden.
iemand heeft geleerd hoe iets moet	saber + infinitief	Sé conduir. — Ik kan autorijden.
toestemming vragen of geven	poder + infinitief	Puc entrar? — Mag ik binnenkomen?
kennis van een feit of antwoord	saber	Sé la resposta. — Ik weet het antwoord.

Vergelijk Sé nedar, però avui no puc nedar. Dat betekent: ‘Ik kan zwemmen, maar vandaag kan ik niet zwemmen.’ De eerste helft gaat over de vaardigheid; de tweede over de huidige omstandigheden. Een Nederlandse zin met twee keer kunnen vraagt in het Catalaans dus om twee verschillende werkwoorden.

Voornaamwoorden bij de infinitief

Een voorwerpsvoornaamwoord vervangt een persoon of zaak waarop de handeling gericht is, zoals je in ‘ik help je’. Bij een combinatie met een infinitief zijn vaak twee posities mogelijk: vóór het vervoegde modale werkwoord of vast achter de infinitief.

• Et puc ajudar? = Puc ajudar-te? — Kan ik je helpen?
• Ho vull fer. = Vull fer-ho. — Ik wil het doen.
• No el podem veure. = No podem veure'l. — We kunnen hem niet zien.

Voor beginners is het genoeg om één natuurlijke variant goed te leren. Merk wel op dat het voornaamwoord achter de infinitief met een koppelteken of apostrof wordt vastgeschreven; het staat niet los.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Opmerking
Puc ajudar-te?	Kan ik je helpen?	Aanbod; poder + infinitief.
Pots repetir-ho, si us plau?	Kun je dat herhalen, alstublieft?	Beleefd verzoek in de tu-vorm.
No podem venir demà.	We kunnen morgen niet komen.	De omstandigheden maken het onmogelijk.
Aquí podeu deixar les bicicletes.	Jullie kunnen de fietsen hier achterlaten.	Mogelijkheid of toestemming.
Vull aprendre català.	Ik wil Catalaans leren.	Wens met een infinitief.
Vols prendre un cafè?	Wil je koffie drinken?	Uitnodiging of voorstel.
No volem esperar més.	We willen niet langer wachten.	No staat vóór volem.
Què voleu menjar?	Wat willen jullie eten?	Vraagwoord met de vosaltres-vorm.
Saps cuinar?	Kun je koken?	Vraag naar een aangeleerde vaardigheid.
La Marta sap tocar el piano.	Marta kan pianospelen.	Zij beheerst de vaardigheid.
No sé on és l'estació.	Ik weet niet waar het station is.	Saber leidt hier een bijzin in.
Sabeu la resposta?	Weten jullie het antwoord?	Kennis, zonder tweede werkwoord.
Sé nedar, però avui no puc.	Ik kan zwemmen, maar vandaag lukt het niet.	Vaardigheid tegenover huidige mogelijkheid.
Vols ajudar-me o no pots?	Wil je me helpen of kun je niet?	Wens tegenover praktische mogelijkheid.

Veelgemaakte fouten

Poder gebruiken voor iedere betekenis van ‘kunnen’

• Onjuist: Puc tocar el piano als je alleen wilt zeggen dat je pianospelen hebt geleerd.
• Juist: Sé tocar el piano.
• Waarom: Saber + infinitief duidt een aangeleerde vaardigheid aan. Puc tocar el piano kan wel correct zijn als je bedoelt dat je nu gelegenheid of toestemming hebt om te spelen.

Een regelmatig patroon verzinnen

• Onjuist: Jo podo venir of jo sabo cuinar.
• Juist: Puc venir en sé cuinar.
• Waarom: De drie werkwoorden zijn onregelmatig. Leer vooral de vormen puc, vull en sé als vaste eenheden; leid ze niet af van de infinitief.

Ook de tweede werkwoordsvorm vervoegen

• Onjuist: Volem aprenem català.
• Juist: Volem aprendre català.
• Waarom: Alleen voler wordt hier vervoegd. Het tweede werkwoord blijft in de infinitief.

No op de Nederlandse plaats zetten

• Onjuist: Puc no venir demà wanneer je gewoon ‘ik kan morgen niet komen’ bedoelt.
• Juist: No puc venir demà.
• Waarom: De gewone ontkenning staat vóór het vervoegde werkwoord. Puc no venir is een gemarkeerde zin en betekent eerder ‘ik kan ervoor kiezen niet te komen’ of ‘het is mogelijk dat ik niet kom’.

Saber verwarren met conèixer

• Onjuist: Sé la Maria voor ‘ik ken Maria’.
• Juist: Conec la Maria.
• Waarom: Saber gaat over feiten, antwoorden en weten hoe iets moet. Voor bekendheid met een persoon, plaats of onderwerp gebruikt het Catalaans doorgaans conèixer.

Het onderwerp altijd uitspreken

• Minder natuurlijk zonder nadruk: Jo puc venir. Jo vull ajudar. Jo sé cuinar.
• Gewoonlijk natuurlijker: Puc venir. Vull ajudar. Sé cuinar.
• Waarom: De werkwoordsvorm laat meestal al zien wie het onderwerp is. Jo is wel nuttig bij nadruk of contrast: Jo puc venir, però ella no.

Gebruiksnotities

Poder is ook een veelgebruikte manier om verzoeken en toestemming te formuleren. Pots tancar la porta? klinkt in veel situaties ongeveer als ‘Kun je de deur dichtdoen?’ De vraag gaat dan niet letterlijk naar iemands lichamelijke vermogen, maar functioneert als verzoek. Met vostè gebruik je de derde persoon enkelvoud: Pot esperar un moment? (Kunt u een ogenblik wachten?).

Voler kan directer klinken dan de Nederlandse beleefdheidsvorm ‘zou graag willen’. Onder bekenden is Vols un cafè? heel gewoon. Bij een beleefde bestelling of een voorzichtige vraag kom je vaak voldria (ik zou graag willen) en voldries (zou je willen) tegen. Voeg bij verzoeken waar passend si us plau toe.

Bij saber is de combinatie met een vraagwoord zeer gewoon: saber on (weten waar), saber quan (weten wanneer), saber com (weten hoe) en saber per què (weten waarom). In Saps com funciona? volgt na saps een volledige bijzin: ‘Weet je hoe het werkt?’

Verder dan de basis

De volgende vormen en patronen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak tegenkomen.

Verleden en beleefde voorwaardelijke vormen

In het verleden zijn podia, volia en sabia veelvoorkomende vormen van de onvoltooid verleden tijd. Ze geven bijvoorbeeld een vroegere mogelijkheid, wens of kennis aan:

• Quan era petit, no sabia nedar. — Toen ik klein was, kon ik niet zwemmen.
• Volia parlar amb tu. — Ik wilde met je praten.
• No podia dormir. — Ik kon niet slapen.

De voorwaardelijke vormen podria, voldria en sabria betekenen onder meer ‘zou kunnen’, ‘zou willen’ en ‘zou weten’. Vooral voldria en podria maken een verzoek minder direct: Podries ajudar-me? (Zou je me kunnen helpen?).

Een andere persoon na voler

Wanneer dezelfde persoon beide handelingen uitvoert, volgt een infinitief: Vull sortir (ik wil vertrekken). Wil de ene persoon dat een andere iets doet, dan gebruikt het Catalaans doorgaans voler que plus de aanvoegende wijs, een speciale werkwoordsvorm voor onder meer wensen:

• Vull que vinguis. — Ik wil dat je komt.
• Volem que tot vagi bé. — We willen dat alles goed gaat.

Dit is een onderwerp voor een later niveau. Onthoud voorlopig alleen het verschil tussen ‘ik wil vertrekken’ en ‘ik wil dat jij vertrekt’.

Vaste verbindingen

De drie werkwoorden komen ook voor in verbindingen waarvan de betekenis niet altijd woord voor woord voorspelbaar is:

• voler dir — betekenen: Què vol dir això? (Wat betekent dat?)
• pot ser — misschien / het kan zijn: Pot ser que plogui. (Misschien gaat het regenen.)
• saber greu — spijten: Em sap greu. (Het spijt me.)

Vooral em sap greu moet je als vaste uitdrukking leren: het gaat niet letterlijk over kennis of een vaardigheid.

Oefentips

1. Maak paren met poder en saber. Schrijf vijf vaardigheden op, bijvoorbeeld nedar, cuinar en conduir. Maak bij elke vaardigheid twee zinnen: Sé conduir voor wat je beheerst en Avui no puc conduir voor wat nu niet mogelijk is.
2. Leer de vormen in drie korte rijen. Zeg hardop: puc, pots, pot — podem, podeu, poden; daarna hetzelfde voor voler en saber. Verwerk elke dag één persoon in een echte vraag.
3. Oefen mini-dialogen. Combineer wens, mogelijkheid en kennis: Vols cuinar? — Sí, però no sé cuinar gaire bé. Em pots ajudar? Zo leer je niet alleen losse rijtjes, maar ook het betekenisverschil.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Veelvoorkomende onregelmatige werkwoorden — helpt je herkennen waarom vormen als puc, vull en sé niet volgens een regelmatig patroon lopen.