Aanwijzende voornaamwoorden in het Oekraïens

In het kort

Met цей, ця, це, ці wijs je meestal iets dichtbij aan: “deze/dit”. Met той, та, те, ті wijs je meestal iets verder weg aan: “die/dat”. De vorm volgt het geslacht, het getal en de naamval van het Oekraïense zelfstandig naamwoord, maar los це blijft onveranderd in zinnen als Це добре (“Dat is goed”).

Overzicht

Aanwijzende voornaamwoorden zijn woorden waarmee je een persoon, voorwerp of idee aanwijst of afbakent. Denk in het Nederlands aan “deze straat”, “dat huis” en “die mensen”. In het Oekraïens zijn de twee belangrijkste reeksen цей (“deze/dit”) en той (“die/dat”). Je leert ze al op A1-niveau, omdat ze nodig zijn om over concrete dingen in je omgeving te praten.

Er is een belangrijk verschil met het Nederlands. Wij kiezen onder meer tussen “deze” en “dit” op basis van een de-woord of het-woord: “deze tafel”, maar “dit boek”. Het Oekraïens heeft geen lidwoorden, maar zelfstandige naamwoorden hebben wel een grammaticaal geslacht: mannelijk, vrouwelijk of onzijdig. Het aanwijzende woord moet daarmee overeenkomen. Daarom is “dit boek” ця книга: книга is vrouwelijk, ook al is het Nederlandse “boek” een het-woord.

Bovendien kent het Oekraïens naamvallen. Een naamval is een vorm die aangeeft welke taak een woordgroep in de zin heeft, bijvoorbeeld onderwerp, lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) of aanvulling na een voorzetsel. Daardoor blijft het niet altijd bij цей of той: je ziet ook vormen als цього, цій, ту en тими. Begin met de vier basisvormen en leer de volledige verbuiging daarna per veelgebruikte zin.

Zo werkt het

De eenvoudige beginnersregel

Kies eerst de juiste reeks: цей voor “deze/dit” en той voor “die/dat”. Kies vervolgens de vorm die past bij het geslacht of het meervoud. In de nominatief — de basisnaamval, onder meer voor het onderwerp van de zin — ziet het systeem er zo uit:

Geslacht of getal	Dichtbij	Verder weg	Voorbeeld	Betekenis
mannelijk enkelvoud	цей	той	цей дім / той дім	dit huis / dat huis
vrouwelijk enkelvoud	ця	та	ця книга / та книга	dit boek / dat boek
onzijdig enkelvoud	це	те	це місто / те місто	deze stad / die stad
meervoud	ці	ті	ці люди / ті люди	deze mensen / die mensen

Onthoud de vorm samen met een zelfstandig naamwoord. Een rij als цей дім — ця книга — це місто — ці люди maakt de overeenkomst hoorbaar en voorkomt dat je automatisch de Nederlandse keuze tussen de- en het-woorden volgt.

Dichtbij, verder weg en contrast

Het verschil tussen beide reeksen lijkt sterk op “deze/dit” tegenover “die/dat”:

• цей стіл — deze tafel, hier in de buurt;
• той стіл — die tafel, daar verderop;
• не ця сукня, а та — niet deze jurk, maar die.

Afstand hoeft niet letterlijk te zijn. Ця проблема kan “dit probleem” zijn omdat het nu centraal staat in het gesprek. Той день kan verwijzen naar “die dag” die al eerder ter sprake kwam. De context bepaalt dus vaak of een Nederlandse vertaling “deze”, “dit”, “die” of “dat” het natuurlijkst klinkt.

Bij een zelfstandig naamwoord en zelfstandig gebruikt

Meestal staat het aanwijzende woord bij een zelfstandig naamwoord:

• цей ресторан — dit restaurant;
• та зупинка — die halte;
• ті фотографії — die foto’s.

Het zelfstandig naamwoord kan ook worden weggelaten wanneer duidelijk is wat bedoeld wordt. De vorm blijft dan verwijzen naar het geslacht, getal en de naamval van het weggelaten woord:

• Я візьму цю. — Ik neem deze. (bijvoorbeeld книгу, een vrouwelijk woord)
• Той дорожчий. — Die is duurder. (over een mannelijk woord)
• Мені подобаються ті. — Die bevallen me. (over meerdere dingen)

In het Nederlands is “deze” of “die” in zulke zinnen voor alle soorten voorwerpen mogelijk. In het Oekraïens moet je blijven weten naar welk woord je verwijst.

Het bijzondere losse це

Це heeft naast “dit” bij een onzijdig woord nog een zeer algemene, losse functie. Het kan dan “dit is”, “dat is” of soms “het is” betekenen:

• Це мій брат. — Dit is mijn broer.
• Це моя кімната. — Dit is mijn kamer.
• Це наші друзі. — Dit zijn onze vrienden.
• Це важливо. — Dat is belangrijk.

In deze constructie past це zich niet aan het woord erna aan. Vergelijk:

Constructie	Oekraïens	Nederlands	Waarom?
aanwijzend woord + zelfstandig naamwoord	Ця книга нова.	Dit boek is nieuw.	ця volgt het vrouwelijke книга.
los це + mededeling	Це нова книга.	Dit is een nieuw boek.	це stelt iets voor of benoemt het.
aanwijzend woord + zelfstandig naamwoord	Цей чоловік лікар.	Deze man is arts.	цей hoort rechtstreeks bij чоловік.
los це + mededeling	Це лікар.	Dit is een arts.	це blijft onveranderd.

Dit verschil is voor een beginner belangrijker dan de volledige naamvaltabel. Vraag jezelf af: bedoel ik “dit boek” als één woordgroep, of “dit is een boek” als mededeling?

De verbuiging in de naamvallen

Een aanwijzend voornaamwoord verandert samen met het zelfstandig naamwoord. Hieronder staan de standaardvormen. De accusatief is de naamval die vaak het lijdend voorwerp aangeeft. Bij mannelijke personen en dieren heeft die de vorm van de genitief; bij zaken meestal de vorm van de nominatief. In het meervoud geldt hetzelfde onderscheid tussen bezield (mensen en dieren) en onbezield.

Naamval	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig	Meervoud
nominatief	цей / той	ця / та	це / те	ці / ті
genitief	цього / того	цієї / тієї	цього / того	цих / тих
datief	цьому / тому	цій / тій	цьому / тому	цим / тим
accusatief, onbezield	цей / той	цю / ту	це / те	ці / ті
accusatief, bezield	цього / того	цю / ту	це / те	цих / тих
instrumentalis	цим / тим	цією / тією	цим / тим	цими / тими
locatief	цьому / тому	цій / тій	цьому / тому	цих / тих

De namen hoef je niet allemaal tegelijk uit het hoofd te leren. Koppel vormen liever aan bruikbare patronen:

• Я бачу цю жінку. — Ik zie deze vrouw. (accusatief)
• Я допомагаю цьому студентові. — Ik help deze student. (datief)
• Ми говоримо про ту подію. — We praten over die gebeurtenis. (accusatief na про)
• Вона живе в тому будинку. — Ze woont in dat gebouw. (locatief na в)
• Я пишаюся цими дітьми. — Ik ben trots op deze kinderen. (instrumentalis)

Let erop dat niet alleen het aanwijzende woord verandert. Ook het zelfstandig naamwoord en een eventueel bijvoeglijk naamwoord krijgen een passende uitgang. Ця нова книга wordt bijvoorbeeld цю нову книгу wanneer de hele woordgroep lijdend voorwerp is.

Voorbeelden in context

Oekraïens	Nederlands	Toelichting
Цей дім старий.	Dit huis is oud.	Mannelijk enkelvoud.
Та книга моя.	Dat boek is van mij.	книга is vrouwelijk.
Це добре.	Dat is goed.	Los, onveranderlijk це.
Ті люди привітні.	Die mensen zijn vriendelijk.	Meervoud van de той-reeks.
Ця кава гаряча.	Deze koffie is heet.	кава is vrouwelijk.
Те вікно відчинене.	Dat raam staat open.	вікно is onzijdig.
Це моя сестра Олена.	Dit is mijn zus Olena.	це stelt een persoon voor.
Я купую цей словник.	Ik koop dit woordenboek.	Onbezield mannelijk lijdend voorwerp: цей.
Я знаю цього чоловіка.	Ik ken deze man.	Bezield mannelijk lijdend voorwerp: цього.
Вона читає ту газету.	Ze leest die krant.	Vrouwelijke accusatief ту.
Ми чекаємо на тих друзів.	We wachten op die vrienden.	Bezield meervoud тих.
У цьому місті є метро.	In deze stad is een metro.	Locatief na у.
Дай цій дитині воду.	Geef dit kind water.	Datief: het kind ontvangt iets.
Я розмовляю з тією лікаркою.	Ik praat met die arts.	Instrumentalis na з.
Не цей, а той.	Niet deze, maar die.	Zelfstandig gebruikt bij een mannelijk woord.

Veelgemaakte fouten

De Nederlandse keuze tussen de- en het-woorden overnemen

• Fout: це книга voor “dit boek” als onderwerp in “dit boek is nieuw”
• Goed: ця книга
• Waarom: книга is in het Oekraïens vrouwelijk. Het Nederlandse lidwoord van de vertaling bepaalt de Oekraïense vorm niet. Zeg wel Це книга wanneer je bedoelt: “Dit is een boek.”

це en ця verwarren

• Fout: ця добре
• Goed: Це добре.
• Waarom: In een algemene mededeling als “dat is goed” gebruik je het losse, onveranderlijke це. ця moet verwijzen naar een vrouwelijk zelfstandig naamwoord dat genoemd is of uit de context blijkt.

Alleen het zelfstandig naamwoord verbuigen

• Fout: Я бачу ця жінку.
• Goed: Я бачу цю жінку.
• Waarom: De volledige woordgroep staat in de accusatief. Daarom veranderen zowel ця in цю als жінка in жінку.

Bij een mannelijke persoon de zaaksvorm gebruiken

• Fout: Я знаю цей студент.
• Goed: Я знаю цього студента.
• Waarom: Een mannelijke persoon is bezield. Het lijdend voorwerp krijgt daarom hier de genitiefachtige vorm цього студента.

Enkelvoud gebruiken bij een meervoud

• Fout: той люди
• Goed: ті люди
• Waarom: Voor alle geslachten samen is de nominatief meervoud ці of ті. Het enkelvoudige geslacht speelt in het meervoud geen rol meer.

той altijd als letterlijk ver weg begrijpen

• Fout idee: той день kan alleen een dag aanduiden die ruim in het verleden ligt.
• Beter: той kan fysieke afstand, afstand in de tijd, een eerdere vermelding of gewoon contrast aangeven.
• Waarom: Net als Nederlands “die/dat” werkt de reeks ook binnen een gesprek of verhaal, niet alleen bij zichtbaar aanwijzen.

Gebruiksnotities

Oekraïens heeft geen bepaald of onbepaald lidwoord. цей en той zijn dus niet simpelweg vervangers van “de” en “het”. Gebruik ze alleen wanneer aanwijzen, selecteren of contrasteren echt van belang is. Het Nederlandse “Ik heb het boek gelezen” wordt in een passende context gewoon Я прочитав книгу of Я прочитала книгу, niet automatisch met цю of ту.

De volgorde aanwijzend woord + zelfstandig naamwoord is neutraal en het nuttigst voor leerders: ця вулиця, той магазин. In expressieve taal kan een aanwijzend woord soms achter het zelfstandig naamwoord staan, maar dat hoef je op beginnersniveau niet na te doen.

Bij tijdsaanduidingen zijn deze woorden heel gewoon: цього року (“dit jaar”), цього тижня (“deze week”), того дня (“die dag”) en того вечора (“die avond”). De Nederlandse vertaling laat niet altijd zien dat het Oekraïens hier een naamval gebruikt.

Verder dan de basis

De volgende patronen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak tegenkomen.

“Degene die” en “datgene wat”

Той, хто … betekent “degene die …” of, in het meervoud, “zij die …”. Те, що … kan “datgene wat …” betekenen:

• Той, хто багато читає, багато знає. — Wie veel leest, weet veel.
• Я пам’ятаю те, що ти сказав. — Ik herinner me wat je zei.

Hier wijst той of те niet naar een zichtbaar voorwerp, maar kondigt het een nadere omschrijving aan.

Vaste combinaties

Met andere woorden ontstaan veelgebruikte betekenissen:

• той самий / та сама / те саме / ті самі — dezelfde;
• цей самий — precies deze, dezezelfde;
• саме це — precies dit;
• і цей, і той — zowel deze als die;
• ні той ні цей — noch de een noch de ander.

Bij той самий veranderen beide woorden mee: з тією самою людиною (“met dezelfde persoon”). Dit is een volgend stadium van overeenkomst binnen de hele woordgroep.

Nevenvormen

Je kunt in verzorgd hedendaags Oekraïens naast цьому en тому ook kortere locatiefvormen цім en тім aantreffen. Bij vrouwelijke vormen komt naast тієї ook тої voor. Voor actief beginnersgebruik zijn цьому, тому, цієї, тієї veilige vormen; de varianten zijn vooral nuttig om te herkennen tijdens het lezen en luisteren.

Oefentips

1. Maak viertallen met woorden die je al kent. Zeg bijvoorbeeld цей брат, ця сестра, це місто, ці друзі en daarna dezelfde reeks met той, та, те, ті. Zo leer je de vormen via betekenisvolle combinaties.
2. Oefen het verschil tussen een woordgroep en een mededeling. Zet telkens twee zinnen naast elkaar: Ця машина нова (“Deze auto is nieuw”) en Це нова машина (“Dit is een nieuwe auto”). Doe hetzelfde met mannelijke, onzijdige en meervoudige woorden.
3. Leer naamvallen in korte kaders. Gebruik vaste beginstukken zoals Я бачу … (“Ik zie …”), Я говорю з … (“Ik praat met …”) en Я живу в … (“Ik woon in …”). Vul telkens een volledige woordgroep met цей of той in en verander alle uitgangen samen.

Verwante onderwerpen

• Vereiste basiskennis: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — helpt je kiezen tussen цей, ця, це en той, та, те.