Tijdsvoegwoorden in het Zweeds

Kort samengevat

Met när, medan, innan, efter att, sedan en tills verbind je gebeurtenissen in de tijd. Deze woorden leiden meestal een bijzin in; daarin staat een zinsbijwoord zoals inte vóór de persoonsvorm: när jag inte arbetar. Staat de tijdsbijzin vooraan, dan volgt in de hoofdzin omgekeerde woordvolgorde: När jag kommer hem lagar jag mat.

Overzicht

Tijdsvoegwoorden, in het Zweeds tidskonjunktioner, geven aan of iets tegelijk, eerder of later gebeurt, wanneer een situatie begon en tot welk moment die duurt. Je hebt ze voortdurend nodig om een verhaal te vertellen, afspraken te maken of een werkwijze uit te leggen: Bel me als je aankomt, Ik luister terwijl ik kook en Wacht totdat de bus komt.

Een tijdsvoegwoord leidt gewoonlijk een bijzin in: een deel van een zin met een eigen onderwerp en persoonsvorm, dat afhankelijk is van een hoofdzin. In när hon kommer is hon het onderwerp (wie de handeling uitvoert) en kommer de persoonsvorm (het vervoegde werkwoord). Op B1-niveau gaat het niet alleen om de betekenis van elk voegwoord, maar ook om de Zweedse bijzinsvolgorde en de woordvolgorde van de hoofdzin erna.

Voor Nederlandstaligen lijken veel betekenissen vertrouwd, maar de koppeling is niet altijd één op één. Nederlands als kan bijvoorbeeld när of om worden, en Nederlands voor of voordat vraagt in het Zweeds om een keuze tussen före en innan. Ook zet het Nederlands werkwoorden vaak achteraan in een bijzin, terwijl het Zweeds de persoonsvorm veel eerder plaatst.

Hoe het werkt

De belangrijkste voegwoorden

Zweeds	Gebruik	Gewone Nederlandse weergave
när	een tijdstip of terugkerend moment	wanneer, toen, als
medan	twee gelijktijdige situaties	terwijl
innan	een gebeurtenis vóór een andere gebeurtenis	voordat
efter att	een gebeurtenis na een andere gebeurtenis	nadat
sedan	het beginpunt van een situatie die daarna voortduurt	sinds
tills	het eindpunt van een handeling of toestand	totdat

Het voegwoord hoort bij de hele bijzin. Bij efter att vormen de twee woorden samen de verbinding: efter att mötet slutade betekent ‘nadat de vergadering eindigde’.

Woordvolgorde in de tijdsbijzin

De bruikbare basisvolgorde is:

voegwoord + onderwerp + zinsbijwoord + persoonsvorm + rest

Een zinsbijwoord zegt iets over de hele mededeling, zoals inte ‘niet’, aldrig ‘nooit’, kanske ‘misschien’ of redan ‘al’. De bekende Zweedse geheugensteun is BIFF: I Bisats kommer Inte Före det Finita verbet — in een bijzin komt inte vóór de persoonsvorm.

Zweeds	Nederlands	Uitleg
Jag stannar hemma när jag inte mår bra.	Ik blijf thuis wanneer ik me niet goed voel.	inte staat vóór mår.
Vi äter medan barnen fortfarande sover.	We eten terwijl de kinderen nog slapen.	fortfarande staat vóór sover.
Vänta tills hon har kommit tillbaka.	Wacht totdat ze terug is gekomen.	Na hon volgt de persoonsvorm har.

Dit verschilt duidelijk van het Nederlands. In omdat ik vandaag niet kan komen staan de werkwoorden aan het einde; het Zweeds heeft eftersom jag inte kan komma i dag, niet een volgorde die het Nederlandse patroon kopieert.

Een tijdsbijzin vooraan: de hoofdzin krijgt V2-volgorde

Een tijdsbijzin kan na of vóór de hoofdzin staan:

• Telefonen ringde när jag kom hem. — De telefoon ging toen ik thuiskwam.
• När jag kom hem ringde telefonen. — Toen ik thuiskwam, ging de telefoon.

In een Zweedse hoofdzin staat de persoonsvorm op de tweede zinsplaats: de V2-regel. Een volledige bijzin vooraan vult de eerste plaats. Daarom komt daarna meteen de persoonsvorm ringde, en pas vervolgens het onderwerp telefonen.

Schema: tijdsbijzin + persoonsvorm hoofdzin + onderwerp + rest

När jag kom hem + ringde + telefonen.

Dit is een belangrijke valkuil. De woordvolgorde När jag kom hem telefonen ringde is niet juist. Het Nederlands heeft hier toevallig ook inversie — Toen ik thuiskwam, ging de telefoon — maar in langere zinnen is het toch verstandig bewust naar de eerste Zweedse persoonsvorm te zoeken.

Wanneer kies je welk woord?

När: wanneer, toen of als

När kan verwijzen naar één moment, een herhaalde situatie of een toekomstig tijdstip. Het Zweeds maakt dus niet dezelfde vaste woordkeuze als Nederlands toen, wanneer en als.

• När jag var liten bodde vi i Malmö. — Toen ik klein was, woonden we in Malmö.
• När jag tränar sover jag bättre. — Als ik train, slaap ik beter.
• Jag ringer när jag kommer fram. — Ik bel wanneer ik aankom.

Bij een toekomstige tijdsrelatie staat vaak de tegenwoordige tijd: när jag kommer fram, niet automatisch een vorm met ska. Nederlands doet iets vergelijkbaars in wanneer ik aankom. Gebruik om in plaats van när wanneer het om een echte voorwaarde of onzekerheid gaat: Om jag hinner, ringer jag betekent ‘Als ik tijd heb, bel ik’.

Medan: gelijktijdigheid

Medan zet twee handelingen of toestanden naast elkaar. Ze hoeven niet precies even lang te duren; belangrijk is dat ze gedurende enige tijd overlappen.

• Hon lyssnade på radio medan hon lagade mat. — Ze luisterde naar de radio terwijl ze kookte.

Als één korte gebeurtenis een langere activiteit onderbreekt, is när vaak natuurlijker: Jag duschade när telefonen ringde. Met medan presenteer je beide situaties eerder als parallel.

Innan en före: voordat tegenover vóór

Gebruik innan voor een bijzin met een onderwerp en persoonsvorm:

• innan du går — voordat je weggaat
• innan mötet börjar — voordat de vergadering begint

Gebruik före vooral vóór een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak, gebeurtenis of begrip):

• före mötet — vóór de vergadering
• före klockan åtta — vóór acht uur

In alledaags Zweeds kan innan ook als voorzetsel voorkomen: innan mötet. Före du går geldt daarentegen niet als de neutrale standaardkeuze; zeg innan du går. Voeg bij een gewone persoonsvorm geen att toe: innan du går, niet innan att du går.

Efter att en efter

Dezelfde tegenstelling bestaat na een gebeurtenis. Gebruik efter att vóór een volledige bijzin en efter vóór een zelfstandig naamwoord:

• efter att filmen slutade — nadat de film afgelopen was
• efter filmen — na de film

Het Zweeds hoeft de eerdere gebeurtenis niet altijd met een voltooid verleden tijd uit te drukken. Efter att filmen slutade gick vi hem is al duidelijk. Efter att filmen hade slutat gick vi hem legt nadrukkelijker vast dat de film toen al afgelopen was.

Sedan: sinds, maar ook daarna

Als voegwoord geeft sedan een beginpunt aan: sedan jag flyttade hit ‘sinds ik hierheen verhuisde’. In de hoofdzin staat dan vaak een voltooide vorm met har, omdat de situatie tot nu toe voortduurt:

• Sedan jag flyttade hit har jag lärt känna många människor. — Sinds ik hierheen ben verhuisd, heb ik veel mensen leren kennen.

Zonder bijzin kan sedan ook het bijwoord ‘daarna’ zijn: Först åt vi, sedan gick vi hem ‘Eerst aten we, daarna gingen we naar huis’. In informele taal wordt sedan vaak sen uitgesproken en geschreven.

Tills: totdat een grens is bereikt

Tills noemt het moment waarop een handeling of toestand eindigt:

• Jag väntar tills du är klar. — Ik wacht totdat je klaar bent.
• Butiken är öppen tills klockan nio. — De winkel is open tot negen uur.

Net als innan kan tills dus vóór een bijzin én vóór een tijdsaanduiding staan. Het verschil met innan is het perspectief: innan plaatst iets vóór een grens, terwijl tills zegt dat iets tot aan die grens voortduurt.

Voorbeelden in context

Zweeds	Nederlands	Opmerking
När jag kom hem, ringde telefonen.	Toen ik thuiskwam, ging de telefoon.	Een afgerond moment in het verleden; de komma geeft een duidelijke pauze aan.
Medan vi väntade, började det regna.	Terwijl we wachtten, begon het te regenen.	Een gebeurtenis begint tijdens het wachten.
Innan du går, bör du äta.	Voordat je weggaat, zou je iets moeten eten.	innan leidt een volledige bijzin in.
Sedan jag flyttade, har jag nya vänner.	Sinds ik verhuisd ben, heb ik nieuwe vrienden.	sedan noemt het beginpunt van de huidige situatie.
Vi stänger fönstren innan vi åker.	We sluiten de ramen voordat we vertrekken.	De tijdsbijzin staat achteraan.
Efter att mötet slutade tog vi en kaffe.	Nadat de vergadering was afgelopen, gingen we koffie drinken.	efter att wordt door een bijzin gevolgd.
Hon arbetade medan de andra åt lunch.	Ze werkte terwijl de anderen lunchten.	Twee situaties overlappen.
Jag skickar ett meddelande när tåget kommer.	Ik stuur een bericht wanneer de trein aankomt.	Tegenwoordige tijd met toekomstige betekenis.
Stanna här tills jag kommer tillbaka.	Blijf hier totdat ik terugkom.	De handeling duurt tot het genoemde moment.
När jag inte förstår frågar jag läraren.	Als ik iets niet begrijp, vraag ik het aan de docent.	BIFF: inte vóór förstår.
Sedan hon började på det nya jobbet har hon varit trött.	Sinds ze aan de nieuwe baan begon, is ze moe geweest.	Beginpunt in het verleden, gevolg tot nu toe.
Vi åt middag efter att barnen hade somnat.	We aten nadat de kinderen in slaap waren gevallen.	hade somnat maakt de eerdere volgorde extra duidelijk.

In hedendaagse Zweedse lopende tekst staat meestal geen komma tussen een korte bijzin en de bijbehorende hoofdzin. Een komma kan wel een bewuste pauze of extra duidelijkheid geven, zoals in enkele vaste conceptvoorbeelden hierboven. Neem de Nederlandse of Engelse kommaregels dus niet automatisch over.

Veelgemaakte fouten

1. Hoofdzinvolgorde gebruiken in de bijzin

• Onjuist: Jag ringer när jag kan inte komma.
• Juist: Jag ringer när jag inte kan komma.
• Waarom: In de bijzin staat het zinsbijwoord inte vóór de persoonsvorm kan.

2. Geen inversie gebruiken na een vooropgeplaatste bijzin

• Onjuist: När filmen är slut vi går hem.
• Juist: När filmen är slut går vi hem.
• Waarom: De tijdsbijzin bezet de eerste zinsplaats. In de hoofdzin komt daarom eerst går en daarna vi.

3. Före direct voor een volledige bijzin zetten

• Onjuist: Före du går måste vi prata.
• Juist: Innan du går måste vi prata.
• Waarom: innan is de neutrale verbinding vóór onderwerp + persoonsvorm. Före past bij een naamwoordgroep: före avresan ‘vóór het vertrek’.

4. Att vergeten na efter

• Onjuist: Efter filmen slutade gick vi hem.
• Juist: Efter att filmen slutade gick vi hem.
• Waarom: Een volledige bijzin wordt ingeleid door efter att. Zonder att kan efter wel vóór een zelfstandig naamwoord staan: efter filmen.

5. När gebruiken voor iedere Nederlandse als-zin

• Onjuist bij een voorwaarde: När jag har tid kanske jag följer med.
• Juist: Om jag har tid kanske jag följer med.
• Waarom: när veronderstelt of lokaliseert een moment; om stelt een voorwaarde die mogelijk niet wordt vervuld. Vergelijk När jag har semester reser jag ‘Wanneer ik vakantie heb, reis ik’.

6. Tills verwarren met innan

• Onjuist: Jag väntar innan du kommer. als je bedoelt dat het wachten doorgaat tot de aankomst.
• Juist: Jag väntar tills du kommer.
• Waarom: tills markeert het eindpunt van een voortdurende handeling. innan du kommer betekent alleen ‘voordat je komt’ en zegt niet dat het wachten tot dat moment doorgaat.

Gebruiksnotities

Sen is de zeer gebruikelijke informele vorm van sedan: Sen jag flyttade hit ... en Vi åt, sen gick vi. In verzorgde schrijftaal is sedan meestal de veiligste keuze. Als ‘sinds’ vóór een zelfstandig naamwoord staat, is sedan niet altijd mogelijk; sedan dess betekent ‘sindsdien’, terwijl sedan i måndags ‘sinds maandag’ kan betekenen.

När en då kunnen elkaar soms benaderen bij een gebeurtenis in het verleden. När jag kom hem is neutraal en zeer breed bruikbaar. Då jag kom hem klinkt vaker schriftelijk of legt een verband dat ook als ‘aangezien’ kan worden gelezen. Als gewone leerlingkeuze is när meestal duidelijker.

Medan kan naast tijd ook tegenstelling uitdrukken, ongeveer ‘terwijl’ of ‘daarentegen’: Hon gillar staden, medan han föredrar landet. De twee voorkeuren hoeven dan niet op hetzelfde moment actief te zijn; de schrijver zet ze tegenover elkaar.

Verder dan de basis

Verkorte constructies met een infinitief

Wanneer het onderwerp van beide handelingen hetzelfde is, kan het Zweeds een bijzin soms verkorten met de infinitief (de onverbogen werkwoordsvorm, zoals äta ‘eten’):

• Efter att ha ätit gick hon ut. — Nadat ze had gegeten, ging ze naar buiten.
• Tänk efter innan du svarar. — Denk na voordat je antwoordt.

Efter att ha ätit bevat een voltooide infinitief: ha + ätit. Het verzwegen onderwerp moet logisch hetzelfde zijn als het onderwerp van de hoofdzin. Anders ontstaat een onduidelijke of onbedoeld komische zin.

Negatieve duur: inte ... förrän

Na een ontkenning gebruikt het Zweeds vaak förrän waar het Nederlands ‘voordat’ of ‘totdat’ gebruikt:

• Jag går inte förrän du är klar. — Ik ga niet weg voordat jij klaar bent.
• Hon somnade inte förrän klockan två. — Ze viel pas om twee uur in slaap.

Zonder ontkenning past meestal tills: Jag stannar tills du är klar. Inte ... förrän benadrukt dat iets pas bij de genoemde grens gebeurt; tills benadrukt dat een toestand tot die grens voortduurt.

Nauwkeurigere tijdsverbindingen

Op hogere niveaus kom je samengestelde verbindingen tegen die hetzelfde bijzinsmodel volgen:

Zweedse verbinding	Betekenis
så fort (som)	zodra
så länge (som)	zolang als
varje gång (som)	telkens wanneer
samtidigt som	op hetzelfde moment dat
allteftersom	naarmate

Ook hier blijft BIFF gelden: så länge jag inte behöver köra ‘zolang ik niet hoef te rijden’. Staat zo’n bijzin vooraan, dan volgt weer inversie in de hoofdzin: Så fort jag kommer hem ringer jag dig.

Oefentips

1. Bouw zinnen in paren. Schrijf eerst Jag lagar mat när jag kommer hem en zet daarna de tijdsbijzin vooraan: När jag kommer hem lagar jag mat. Controleer vooral de plaats van lagar.
2. Voeg bewust inte toe. Maak bij elk voegwoord één zin met ontkenning, bijvoorbeeld medan jag inte arbetar of tills hon inte längre är sjuk. Zo wordt de bijzinsvolgorde automatisch.
3. Teken een eenvoudige tijdlijn. Markeer bij innan/efter att wat eerst gebeurt en bij sedan/tills het begin- of eindpunt. Vertaal daarna pas naar het Nederlands; zo voorkom je dat één Nederlands woord je Zweedse keuze bepaalt.

Verwante onderwerpen

• Voorafgaande kennis: Bijzinnen — behandelt de algemene Zweedse bijzinsvolgorde en de BIFF-regel waarop tijdsbijzinnen voortbouwen.