Rumencede Var ve Yok: Este, Sunt, Există

Kısaca

Rumencede bir şeyin bulunduğunu anlatırken tekil için este, çoğul için sunt kullanılır: Este o pisică în grădină. — “Bahçede bir kedi var”; Sunt mulți oameni aici. — “Burada çok insan var.” Există da “var, mevcut” anlamına gelir ve şimdiki zamanda hem tekilde hem çoğulda aynı görünür. Olumsuzluk için fiilin önüne nu getirilir; soru içinse çoğu zaman aynı cümle soru tonuyla söylenir: Este o farmacie aici? — “Burada eczane var mı?”

Genel bakış

Bir otelde boş oda sormak, sokakta eczane aramak, masada ne bulunduğunu söylemek… Bunların hepsi bir şeyin varlığını bildiren cümleler gerektirir. Türkçede “var” ve “yok” bu işi büyük ölçüde tek başına görür. Rumencede ise aynı anlam çoğunlukla a fi (“olmak”) fiiliyle veya a exista (“var olmak”) fiiliyle kurulur. Fiil, bir durumu ya da eylemi bildiren sözcüktür; burada anlattığı durum, bir şeyin bulunmasıdır.

Bu konu A1 düzeyinin temel parçalarındandır. En önemli fark şudur: Türkçede “Bir sandalye var” ve “İki sandalye var” derken “var” değişmez; Rumencede este ile sunt arasında seçim yapmak gerekir. Ayrıca Türkçede sayıdan sonra genellikle “iki sandalye” deriz, Rumencede ise hem isim hem fiil çoğul olur: Sunt două scaune. — “İki sandalye var.” İsim, bir varlığı ya da kavramı adlandıran sözcüktür; bu örnekte sandalye anlamındaki scaun sözcüğüdür.

Önce tekil–çoğul seçimini, soruları ve olumsuzluğu öğrenmek yeterlidir. Yazının ilerleyen bölümünde “var olmak” ile “belli bir yerde bulunmak” arasındaki farkı, geçmiş ve gelecek zaman biçimlerini ve sık karşılaşacağınız birkaç ek yapıyı ayrıca bulabilirsiniz.

Nasıl kurulur?

1. Tek bir şey için este, birden çok şey için sunt

Este, a fi fiilinin üçüncü tekil kişi biçimidir; sunt burada üçüncü çoğul kişi için kullanılır. Yani sözü edilen tek bir şeyse este, birden çok şeyse sunt seçilir. Bu fiilin diğer kişi biçimleri, “ben …-im, sen …-sin” gibi anlamlarda kullanılır; sıradan bir “var” cümlesi kurmak için öncelikle bu iki biçim gerekir.

Sözü edilen şey	Rumence	Türkçesi
Tek bir nesne	Este un scaun în bucătărie.	Mutfakta bir sandalye var.
Birden çok nesne	Sunt două scaune în bucătărie.	Mutfakta iki sandalye var.
Tek bir kişi	Este un medic aici.	Burada bir doktor var.
Birden çok kişi	Sunt trei medici aici.	Burada üç doktor var.
Miktarı belirtilen madde	Este apă în sticlă.	Şişede su var.

Apă (“su”) örneğinde, sudan tek tek sayılan nesneler gibi söz etmiyoruz. Bu tür bir madde adı tekil olarak kullanıldığında este alır. “Çok” anlamı bulunması da tek başına çoğul fiil gerektirmez: Este multă apă. — “Çok su var”; ama Sunt mulți oameni. — “Çok insan var.” İkinci cümlede oameni (“insanlar”) çoğuldur.

Fiilin eril veya dişil oluşa göre değişmediğine de dikkat edin. Rumencede isimler dilbilgisel cinsiyet denen gruplara ayrılır; bu gruplar bazı sözcüklerin biçimini etkiler. Ancak burada este ile sunt seçimini belirleyen şey cinsiyet değil, tekillik veya çoğulluktur.

2. Bir şeyden ilk kez söz ederken

Türkçedeki “bir” sözcüğüne yakın işlevdeki un ve o, tekil isimden önce sık görülür. Bunlara belirsiz tanımlık denir; yani hangi nesne veya kişi olduğu henüz belirlenmemiş bir varlığı tanıtan sözcüklerdir:

• Este un magazin aici. — “Burada bir dükkân var.”
• Este o bancă în apropiere. — “Yakınlarda bir banka var.”

Un ve o seçimi ismin dilbilgisel cinsiyetine bağlıdır. Bu cümlelerde “bir”, mutlaka sayıyı özellikle vurgulamaz; çoğu zaman konuşmaya yeni bir dükkânı ya da bankayı sokar.

Çoğulda niște yaklaşık olarak “birkaç, bazı” anlamıyla kullanılabilir: Sunt niște oameni afară. — “Dışarıda birkaç kişi var.” Ancak her çoğul ismin önüne niște getirmek zorunlu değildir. Sunt magazine aici. — “Burada dükkânlar var” cümlesi de doğaldır. Başlangıçta tekil isimleri tanımlıklarıyla birlikte öğrenmek, “var” cümlesini daha kolay kurmanızı sağlar.

3. Yer bilgisi nereye gelir?

Yaygın bir kalıp şöyledir: este/sunt + bulunan şey + yer bilgisi. Türkçede ise yer bilgisini başa koyup “var”ı sona bırakmak daha alışılmıştır:

• Este o carte pe masă. — “Masada bir kitap var.”
• Sunt copii în parc. — “Parkta çocuklar var.”

Rumencede yer bilgisini başa almak da mümkündür: Pe masă este o carte. — “Masada bir kitap var.” Böylece önce masayı konuşmanın çerçevesi yaparsınız, sonra masada ne olduğunu söylersiniz. Başlangıçta iki dizilişi de tanımak yeterlidir; tek bir değişmez sıra ezberlemeyin.

Yer bildirmek için sık karşılaşılan parçalar aici (“burada”), acolo (“orada”), acasă (“evde”), în apropiere (“yakınlarda”), în cameră (“odada”) ve pe masă (“masada”) olur. Türkçedeki “orada” sözcüğünü her varlık cümlesine eklemek gerekmez. Este ve sunt zaten varlığı anlatabilir; acolo ancak gerçekten “orada” demek istiyorsanız kullanılır.

4. Există ne zaman kullanılır?

Există, bir şeyin var veya mevcut olduğunu daha açık biçimde söyler. Şimdiki zamanda üçüncü tekil ve üçüncü çoğul biçimleri aynıdır:

Rumence	Türkçesi	Açıklama
Există o soluție.	Bir çözüm var.	Tekil.
Există două soluții.	İki çözüm var.	Çoğul; fiilin görünüşü değişmez.
Există o bancă în apropiere?	Yakınlarda bir banka var mı?	Günlük bir yer sorusunda da kullanılabilir.
Nu există probleme.	Sorun yok.	Olumsuz varlık bildirimi.

Există yalnızca resmî dilde kullanılan bir sözcük değildir. Yine de somut bir yerde ne bulunduğunu söyleyen sıradan konuşmalarda este/sunt çoğu zaman daha yalındır. Există özellikle “Böyle bir şey var mı?”, “Bir çözüm mevcut mu?” gibi, varlığın kendisini öne çıkaran sorularda kullanışlıdır.

Türkçedeki her “var”ı düşünmeden există ile çevirmek yerine, cümlenin neyi anlattığını sorun. “Dışarıda biri var” gibi bir durumda Este cineva afară daha doğal bir başlangıç kalıbıdır. “Başka bir seçenek var” derken ise Există o altă opțiune rahatlıkla kullanılabilir.

5. Soru kurma

Evet veya hayır cevabı bekleyen sorularda özel bir soru eki gerekmez. Türkçedeki mı/mi ekinin ayrı bir Rumence karşılığını aramayın. Çoğu zaman cümle aynı kalır, konuşmada ses tonu ve yazıda soru işareti soruyu belirtir:

• Este o parcare aici. — “Burada bir otopark var.”
• Este o parcare aici? — “Burada bir otopark var mı?”
• Sunt locuri libere? — “Boş yer var mı?”

Sorunun içinde sayı değişirse fiil de değişir: Este un loc liber? — “Bir boş yer var mı?”; Sunt două locuri libere? — “İki boş yer var mı?”

“Ne var?” ve “Kim var?” soruları da günlük dilde çok işe yarar:

• Ce este în cutie? — “Kutuda ne var?”
• Cine este acasă? — “Evde kim var?”

Kısa cevaplarda fiili tekrarlamak mümkündür: Da, este. — “Evet, var”; Nu, nu sunt. — “Hayır, yok.” Neden çoğul kullanıldığını anlamak için önceki soruda sözü edilen isme bakın. Există…? sorusuna da Da, există (“Evet, var”) denebilir.

6. Olumsuzluk: nu, nimeni, nimic

“Yok” demek için nu, fiilden hemen önce gelir:

• Nu este apă. — “Su yok.”
• Nu sunt locuri libere. — “Boş yer yok.”
• Nu există o soluție simplă. — “Basit bir çözüm yok.”

Nimeni “hiç kimse”, nimic ise “hiçbir şey” demektir. Bu sözcükler olağan olumsuz cümlede nu ile birlikte kullanılır:

• Nu este nimeni acasă. — “Evde kimse yok.”
• Nu este nimic în geantă. — “Çantada hiçbir şey yok.”

Bu durum Türkçeye oldukça yakındır: “Hiç kimse var” değil, “Hiç kimse yok” deriz. Rumencede de nimeni sözcüğünü kullanınca nu ortadan kalkmaz. Ayrıca nimeni birçok kişiyi kapsayabilecek olsa da olağan biçim nu este nimeni olur; sunt kullanılmaz.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleleri yalnızca çevirileriyle değil, olası kullanım durumlarıyla birlikte okuyun. Türkçede çoğul anlam bazen tekil isimle anlatılır; Rumence cümledeki fiili çevirinin görünüşüne göre değil, Rumence isme göre seçin.

Rumence	Türkçesi	Kullanım durumu
Este o pisică în grădină.	Bahçede bir kedi var.	Gördüğünüz bir hayvandan ilk kez söz ediyorsunuz.
Sunt mulți oameni aici.	Burada çok insan var.	Kalabalığı anlatıyorsunuz.
Există o bancă în apropiere?	Yakınlarda bir banka var mı?	Yol soruyorsunuz.
Nu este nimeni acasă.	Evde kimse yok.	Kapıyı kimsenin açmadığını açıklıyorsunuz.
Este o farmacie lângă gară.	Garın yanında bir eczane var.	Birine yakın bir yer tarif ediyorsunuz.
Sunt două prosoape în baie.	Banyoda iki havlu var.	Odanın eşyalarını kontrol ediyorsunuz.
Este apă caldă?	Sıcak su var mı?	Kaldığınız yerin olanaklarını soruyorsunuz.
Nu sunt ouă în frigider.	Buzdolabında yumurta yok.	Alışveriş gereksinimini belirtiyorsunuz.
Pe masă sunt trei pahare.	Masada üç bardak var.	Yer bilgisini başa alıyorsunuz.
Este cineva la ușă.	Kapıda biri var.	Birinin geldiğini haber veriyorsunuz.
Nu este nimic în sertar.	Çekmecede hiçbir şey yok.	Boş bir çekmeceyi anlatıyorsunuz.
Există și alte posibilități.	Başka olasılıklar da var.	Tek bir seçenekle sınırlı olmadığınızı söylüyorsunuz.

Sık yapılan hatalar

1. Çoğul isimle este kullanmak

• Yanlış: Este două camere libere.
• Doğru: Sunt două camere libere. — “İki boş oda var.”
• Neden? Türkçedeki “var” değişmez; Rumencede două camere çoğul olduğu için sunt gerekir. Sayıdan sonra ismin de çoğul biçimde olduğunu fark edin.

2. Türkçedeki var sözcüğünü cümleden atar gibi fiili atmak

• Yanlış: O pisică în grădină. — Tam bir bildirme cümlesi olarak.
• Doğru: Este o pisică în grădină. — “Bahçede bir kedi var.”
• Neden? Bir fotoğraf başlığında veya kısa bir notta fiilsiz parçalar görülebilir. Ancak normal bir “var” cümlesi kurarken fiili söyleyin. Türkçedeki “Güzel bir bahçe” gibi fiilsiz ifadeleri bu yapıyla karıştırmayın.

3. Nimeni ile nu sözcüğünü unutmak

• Yanlış: Este nimeni acasă.
• Doğru: Nu este nimeni acasă. — “Evde kimse yok.”
• Neden? Nimeni cümleyi tek başına olağan bir olumsuz cümleye dönüştürmez. Nu fiilin önünde kalır; aynı ilke nimic için de geçerlidir.

4. Sahip olmak ile bir yerde bulunmayı karıştırmak

• Yanlış: Există o mașină. — “Benim bir arabam var” demek isterken.
• Doğru: Am o mașină. — “Bir arabam var.”
• Neden? Există o mașină kendi başına dilbilgisel bir cümledir, fakat arabanın size ait olduğunu söylemez. Sahiplik için a avea (“sahip olmak”) kullanılır; am, “benim var” anlamını verir. Türkçede iki anlamda da “var” geçtiği için bu ayrım özellikle önemlidir.

5. Hiç kimse anlamını çoğul fiille kurmak

• Yanlış: Nu sunt nimeni aici.
• Doğru: Nu este nimeni aici. — “Burada kimse yok.”
• Neden? Bu varlık cümlesinde nimeni ile tekil biçim kullanılır. “Hiç kimse” ifadesini zihninizde “bütün insanlar” diye çoğullaştırmayın.

Kullanım notları

Konuşmada e ve nu e

Günlük konuşmada este yerine sık sık e duyulur:

• E o problemă. — “Bir sorun var.”
• Nu e apă caldă. — “Sıcak su yok.”

E standart dilde de kullanılan kısa bir biçimdir; yanlış ya da yalnızca yöresel değildir. Başlangıçta este ile cümle kurup e biçimini dinlerken tanımak yeterlidir. Kısa biçim, tekil–çoğul ayrımını ortadan kaldırmaz: Sunt probleme. — “Sorunlar var.”

Varlık mı, bilinen şeyin yeri mi?

Şu iki cümle farklı sorulara cevap verir:

• Este o carte pe masă. — “Masada bir kitap var.”
• Cartea este pe masă. — “Kitap masada.”

İlkinde bir kitabın varlığını haber verirsiniz. İkincisinde hangi kitap olduğu bellidir ve onun yerini söylersiniz. Cartea, “sözünü ettiğimiz kitap” anlamındaki belirli biçimdir. Rumencede belirlilik çoğu kez ismin sonuna eklenen bir tanımlıkla gösterilir; burada carte sözcüğü cartea olmuştur.

Bu fark yalnızca sözcük sırası değildir: “Hangi şeyden söz ediyoruz?” sorusuyla ilgilidir. Daha önce konuşulan kitabı arayan birine Cartea este pe masă dersiniz. Odayı ilk kez anlatırken ise Pe masă este o carte uygun olur. Există sözcüğünü ikinci cümlede otomatik olarak kullanmayın; bilinen bir nesnenin yerini söylemek ile onun var olduğunu belirtmek aynı şey değildir.

Temelin ötesi: daha sonra karşılaşacağınız yapılar

Bu bölümü ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez. Temel kuralları öğrendikten sonra aşağıdaki ayrımlar okuma ve dinlemede işinize yarar.

Geçmişte ve gelecekte var olmak

Türkçede “vardı” veya “olacak” diyerek zamanı değiştiririz. Rumencede de fiil zamanla birlikte değişir. Aşağıda varlık bildiriminde kullanılan üçüncü kişi biçimleri yer alıyor:

Zaman ve sayı	Rumence	Türkçesi
Geçmiş, tekil	Era un magazin aici.	Burada bir dükkân vardı.
Geçmiş, çoğul	Erau două magazine aici.	Burada iki dükkân vardı.
Gelecek, tekil	Va fi o ședință mâine.	Yarın bir toplantı olacak.
Gelecek, çoğul	Vor fi două ședințe mâine.	Yarın iki toplantı olacak.

Era/erau, geçmişteki bir durumu veya arka planı anlatmakta kullanılan biçimlerdir; geçmişteki her olayın tek karşılığı değillerdir. Bir olayın gerçekleştiğini topluca bildiren başka geçmiş zaman yapıları da vardır: A fost o problemă. — “Bir sorun oldu”; Au fost probleme. — “Sorunlar oldu.” Ayrıntılı zaman seçimi, geçmiş zamanları çalışırken ayrıca ele alınmalıdır.

Există için şimdiki zamanda gördüğünüz aynı görünüşü bütün zamanlara genellemeyin. Geçmişte exista/existau, gelecekte va exista/vor exista ayrımı vardır:

• Exista o soluție. — “Bir çözüm vardı.”
• Existau mai multe soluții. — “Birden fazla çözüm vardı.”
• Vor exista și alte posibilități. — “Başka olasılıklar da olacak.”

Există ile exista arasındaki son harf farkı bu yüzden önemlidir. Rumencenin işaretli harflerini yazarken korumak yalnızca yazım güzelliği değil, anlam doğruluğu meselesidir.

Hâlâ var, artık yok, daha var

Mai, bağlama göre devam etme veya ek miktar anlamı katabilir. Özellikle soru ve olumsuzlukta sık karşınıza çıkar:

• Mai sunt bilete? — “Hâlâ bilet var mı?”
• Nu mai sunt bilete. — “Artık bilet kalmadı.”
• Mai este o întrebare. — “Bir soru daha var.”

Bu nedenle nu sunt ile nu mai sunt aynı bilgiyi vermez. İlki yalnızca yokluğu bildirir; ikincisi daha önce bulunduğunu veya bulunmasının beklendiğini, fakat artık kalmadığını düşündürür. Bir gişede veya mağazada stok sorarken bu fark çok kullanışlıdır.

Gerekir ve olabilir anlamlarıyla birleşme

Trebuie să fie (“olması gerekir”) ve poate să fie (“olabilir”) gibi kalıplarda, şimdiki zamanın este/sunt biçimleri kullanılmaz. Să ile gelen fie biçimini görürsünüz:

• Trebuie să fie o explicație. — “Bir açıklaması olmalı.”
• Trebuie să fie două chei. — “İki anahtar olması gerekir.”
• Poate să fie o problemă. — “Bir sorun olabilir.”

Buradaki să fie, gerçekleşmesi gereken veya mümkün olan bir durumu anlatan bağlı fiil biçimidir. Bu cümlelerde tekil ve çoğul için aynı görünür. Bunu este/sunt ayrımını iptal eden bir istisna gibi değil, farklı bir yapının kendine özgü biçimi olarak öğrenin.

Çalışma önerileri

1. Bulunduğunuz odayı üç aşamada anlatın. Önce Este o masă. — “Bir masa var” deyin; sonra Sunt două scaune. — “İki sandalye var” gibi bir çoğul ekleyin. Son olarak bir yokluk cümlesi kurun: Nu este nimeni aici. — “Burada kimse yok.” Her cümlede fiili seçmeden önce sözü edilen şeyin tekil mi çoğul mu olduğunu kontrol edin.
2. Aynı cümleyi bildirim, soru ve cevap yapın. Sunt locuri libere. — “Boş yer var”; Sunt locuri libere? — “Boş yer var mı?”; Nu, nu sunt. — “Hayır, yok.” Sesinizi kaydedip soru tonunun farkını dinleyin. Sonra aynı çalışmayı tekil bir isimle tekrarlayın.
3. Türkçedeki var cümlelerini anlamlarına göre ayırın. “Çantada kitap var” bir yerde bulunmayı; “Bir kitabım var” sahipliği; “Başka bir çözüm var” bir seçeneğin mevcut oluşunu anlatır. Çeviriye başlamadan önce bu ayrımı yapın. Böylece her “var” için aynı Rumence sözcüğe başvurma alışkanlığı oluşmaz.

İlgili konular

• Önce öğrenin: A fi fiili: olmak — este ve sunt biçimlerinin fiilin bütünündeki yerini, kişi biçimlerini ve temel kullanımlarını öğrenin.