Romencede belirsiz tanımlıklar

Kısaca

Romencede un, eril ve nötr tekil adların; o, dişil tekil adların önüne gelir: un om “bir adam”, un scaun “bir sandalye”, o casă “bir ev”. Çoğulda üç cinsiyet için de niște kullanılır: niște cărți “bazı kitaplar / birkaç kitap”. Bu sözcükler, hangi kişi veya nesneden söz edildiğini henüz belirlemeden onu konuşmaya katmaya yarar.

Genel bakış

“Bir kafeye girdim. Bir kahve söyledim.” derken kafeyi ve kahveyi ilk kez anmış oluruz. Romencede de bu tür anlatımlarda belirsiz tanımlıklar kullanılır. Tanımlık, bir adın (kişiyi, nesneyi, yeri veya kavramı karşılayan sözcüğün) belirli mi, henüz belirlenmemiş mi olduğunu göstermeye yardımcı olan sözcük ya da ektir. Bu konunun Romence adı articolul nehotărâttır.

Türkçedeki “bir” iyi bir başlangıç noktasıdır: o carte “bir kitap”, un telefon “bir telefon” demektir. Ancak Türkçede sözcükler dil bilgisi bakımından eril, dişil ve nötr olarak sınıflanmaz. Romencede bu sınıflandırma vardır ve tanımlık seçimini etkiler. Örneğin “kitap” dişil, “telefon” nötr kabul edilir; bu ayrımın nesnenin gerçek dünyadaki özellikleriyle ilgisi yoktur.

Belirsiz tanımlıklar A1 düzeyinde alışveriş yaparken, bir şey isterken veya çevrenizi anlatırken hemen işe yarar. Önce un / o / niște seçimini ve sözcük sırasını öğrenmek yeterlidir. İlerleyen bölümlerde Türkçedeki “bir” ile tam örtüşmeyen kullanımları ve daha ileri düzeyde karşılaşacağınız biçimleri ayrıca göreceksiniz.

Nasıl kullanılır?

Tekilde adın cinsiyetine göre seçim yapın

Dil bilgisel cinsiyet, adların eril, dişil ve nötr denilen gruplara ayrılmasıdır. İnsan adlarında bu ayrım bazen gerçek cinsiyetle örtüşür; eşya adlarında ise çoğunlukla sözcüğün özelliği olarak öğrenilir. Tekil bir varlığı, çoğul birden fazla varlığı anlatır.

Adın grubu	Romence örnek	Türkçesi
Eril, tekil	un om	bir adam
Eril, tekil	un băiat	bir oğlan
Dişil, tekil	o casă	bir ev
Dişil, tekil	o carte	bir kitap
Nötr, tekil	un scaun	bir sandalye
Nötr, tekil	un telefon	bir telefon

Buradaki en yararlı alışkanlık, yeni sözcüğü tek başına değil tanımlığıyla öğrenmektir. Deftere yalnızca casă yazmak yerine o casă — bir ev yazın. Böylece hem sözcüğü hem de ileride başka seçimleri etkileyecek olan cinsiyetini birlikte hatırlarsınız.

Un ile o arasındaki seçim, sonraki sözcüğün ünlü veya ünsüzle başlamasına bağlı değildir. Un om “bir adam” ve un prieten “bir arkadaş” aynı tanımlığı alır. Aynı şekilde o adresă “bir adres” ile o casă “bir ev” arasında tanımlık bakımından fark yoktur. Sözcüğün başındaki sese değil, adın cinsiyetine bakın.

Çoğulda ortak biçim niște'dir

Niște, sayısını belirtmediğimiz bir grup varlıktan söz ederken kullanılır. Türkçeye bağlama göre “bazı”, “birkaç”, “biraz” diye çevrilebilir; bazen çeviride ayrıca bir sözcük kullanmak gerekmez.

Adın grubu	Tekil → çoğul	Türkçesi
Eril	un băiat → niște băieți	bir oğlan → birkaç oğlan
Dişil	o casă → niște case	bir ev → birkaç ev
Dişil	o carte → niște cărți	bir kitap → birkaç kitap
Nötr	un scaun → niște scaune	bir sandalye → birkaç sandalye
Nötr	un telefon → niște telefoane	bir telefon → birkaç telefon

Niște adın çoğulunu kendisi oluşturmaz. Adın da doğru çoğul biçimini kullanmalısınız: niște cărți “birkaç kitap”; tekil olan carte burada uygun değildir. Romencede çoğulun tek bir eki bulunmadığından sözcükleri mümkünse tekil–çoğul çiftiyle öğrenin.

Nötr adların tekilde eril, çoğulda dişil gibi davrandığını daha sonra sıfatlarda da göreceksiniz. Burada seçim kolaydır: tekilde un, çoğulda diğer bütün adlarda olduğu gibi niște kullanılır. Niște biçimine bakarak adın hangi cinsiyette olduğunu anlayamazsınız.

Tanımlık adın önünde durur

Temel sıra tanımlık + ad biçimindedir. Un scaun “bir sandalye” denir; tanımlık adın arkasına geçirilmez. Bu yönüyle Türkçedeki “bir sandalye” sırasına benzer.

Sıfat, bir varlığın nasıl olduğunu anlatan sözcüktür: “yeni”, “büyük”, “iyi” gibi. Romencede birçok sıfat gündelik kullanımda addan sonra gelir:

• o casă mare — büyük bir ev
• un scaun nou — yeni bir sandalye
• niște cărți interesante — birkaç ilginç kitap

Bazı sıfatlar addan önce de gelebilir. Bu durumda tanımlık sıfatın da önünde kalır: un bun prieten “iyi bir arkadaş”. Türkçede “yeni bir sandalye” dediğimiz için sıfatın her zaman tanımlıktan önce geleceğini düşünmeyin. Ayrıca tanımlığı aradaki sıfata göre değil, asıl ada göre seçin.

Konuşmaya yeni bir kişi veya nesne katın

Belirsizlik, konuşan kişinin o varlığı tanımadığı anlamına gelmez. Önemli olan, dinleyicinin hangi varlıktan söz edildiğini bu anlatımdan henüz belirleyememesidir.

Am un prieten în Brașov. — “Brașov'da bir arkadaşım var.”

Konuşan kişi arkadaşını elbette tanır. Yine de onu dinleyiciye ilk kez tanıttığı için un kullanır. Dolayısıyla belirsiz tanımlığı “hiç tanımadığım biri” diye düşünmek yanıltıcıdır.

Bir varlıktan söz ettikten sonra aynı varlığa dönerken çoğu zaman belirli biçim kullanılır. Romencede temel belirli tanımlık genellikle adın sonuna eklenir:

Am cumpărat o carte. Cartea este interesantă. — “Bir kitap aldım. Kitap ilginç.”

İlk cümlede o carte “bir kitap” diyerek yeni bir nesne tanıtılır. İkincide cartea artık sözünü ettiğimiz kitabı gösterir. Türkçede bu farkı her zaman ayrı bir sözcükle göstermediğimiz için Romencedeki biçim değişikliğini özellikle fark etmek gerekir.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde hem bir varlığı ilk kez anma hem de gündelik ihtiyaç bildirme kullanımları bulunuyor. Türkçe karşılıklar sözcüğü sözcüğüne değil, doğal anlatıma göre verilmiştir.

Romence	Türkçe	Açıklama
Un om așteaptă la ușă.	Kapıda bir adam bekliyor.	Eril tekil bir kişi ilk kez anılıyor.
Căutăm o casă cu grădină.	Bahçeli bir ev arıyoruz.	Dişil tekil ad kullanılıyor.
Mai avem un scaun liber.	Boş bir sandalyemiz daha var.	Nötr tekil ad, eril ad gibi tanımlık alıyor.
Am cumpărat niște cărți pentru vacanță.	Tatil için birkaç kitap aldım.	Sayısı belirtilmeyen bir kitap grubu anlatılıyor.
Aș dori o cafea, vă rog.	Bir kahve rica ediyorum.	Kibar bir sipariş veriliyor.
Ai un pix?	Kalemin var mı?	Türkçede “bir” kullanmadan da çevrilebiliyor.
Avem niște musafiri în seara asta.	Bu akşam birkaç misafirimiz var.	Çoğulda cinsiyet ayrımı yapılmıyor.
Pe masă sunt niște mere.	Masanın üstünde birkaç elma var.	Çoğul nötr ad kullanılıyor.
Ea poartă o rochie albastră.	Üzerinde mavi bir elbise var.	Sıfat addan sonra geliyor.
Am nevoie de un telefon nou.	Yeni bir telefona ihtiyacım var.	Önce tanımlık, sonra ad ve sıfat geliyor.
Vrei niște apă?	Biraz su ister misin?	Sayılamayan bir maddenin miktarı anlatılıyor.
El este profesor.	O, öğretmen.	Yalın meslek bildiriminde tanımlık kullanılmıyor.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki “bir” için hep aynı biçimi seçmek

• Yanlış: un casă
• Doğru: o casă — bir ev
• Neden? Türkçedeki “bir” cinsiyete göre değişmez; Romencedeki tanımlık değişir. Casă dişildir. Her yeni adla birlikte doğru tanımlığı da öğrenin.

2. Nötr adlarda o kullanmak

• Yanlış: o scaun
• Doğru: un scaun — bir sandalye
• Neden? Nötr olmak, dişil olmak demek değildir. Nötr adlar tekilde un alır. Çoğulu ise niște scaune “birkaç sandalye” biçimindedir.

3. Niște'den sonra sayılabilen adı tekil bırakmak

• Yanlış: niște carte
• Doğru: niște cărți — birkaç kitap
• Neden? Birden fazla kitaptan söz ederken ad da çoğul olmalıdır. Türkçede “birkaç kitap” deriz, “birkaç kitaplar” demeyiz; bu alışkanlığı Romenceye taşımayın. Su gibi sayılamayan maddelerle kullanım farklıdır; bunu aşağıda ayrıca ele alıyoruz.

4. Belirsiz ve belirli tanımlığı aynı ada eklemek

• Yanlış: o cartea
• Doğru: o carte — bir kitap; cartea — söz konusu kitap
• Neden? Bu iki yapı farklı bir belirleme yapar. Olağan bir ad grubunda hem “bir kitap” anlamındaki o hem de belirli biçim cartea birlikte kullanılmaz.

5. Türkçe cümlede “bir” yok diye Romencede de tanımlığı atmak

• Yanlış: Am cumpărat carte.
• Doğru: Am cumpărat o carte. — Bir kitap aldım.
• Neden? Türkçede “Kitap aldım.” doğal olabilir. Romencede bu anlamdaki tek bir sayılabilir nesne için genellikle tanımlık gerekir. Türkçe çeviride bir sözcüğün bulunup bulunmaması, Romence cümlenin yapısını tek başına belirlemez.

6. Niște ile sayı bildiren sözcükleri gereksiz yere birleştirmek

• Yanlış: Am două niște cărți.
• Doğru: Am două cărți. — İki kitabım var.
• Neden? Tam sayıyı veriyorsanız bu temel yapıda niște kullanmazsınız. Sayı önemli değilse Am niște cărți. “Birkaç kitabım var.” diyebilirsiniz. Ayrıca Türkçedeki “iki kitap” yapısından farklı olarak Romencede ikiyle birlikte ad çoğul olur.

Kullanım notları

Niște her zaman “az sayıda” demek değildir

Türkçedeki “birkaç”, sayının küçük olduğunu düşündürür. Niște ise esas olarak miktarın veya grubun tam belirlenmediğini gösterir. Gündelik cümlelerde “birkaç” çoğu zaman iyi bir çeviridir, ama bunu kesin bir sayı aralığı gibi öğrenmeyin.

Am niște întrebări. — “Birkaç sorum var.”

Kaç soru olduğu söylenmemiştir. Sayının küçük olduğunu özellikle belirtmek isterseniz câteva întrebări “birkaç soru” gibi miktarı daha doğrudan anlatan yapılar da vardır. Bunlar niște ile her bağlamda bire bir aynı değildir.

Çoğulda tanımlıksız kullanım da mümkündür

Cumpăr mere. — “Elma alıyorum.”

Cumpăr niște mere. — “Birkaç elma alıyorum.”

İlk cümle ne alındığını, ikinci cümle ise sayısı belirtilmemiş bir miktar elmayı öne çıkarabilir. Her iki cümle de doğaldır. Bu nedenle bütün çoğul adların önüne zorunlu olarak niște koymayın. Seçim, genel olarak bir türden mi yoksa bir miktar nesneden mi söz ettiğinize ve bağlama bağlıdır.

Meslek bildirirken her zaman tanımlık gerekmez

Türkçedeki “Öğretmenim.” gibi, Romencede de yalın meslek bildirimi tanımlıksız olabilir:

Sunt profesor. — “Öğretmenim.”

Bir değerlendirme eklendiğinde tanımlıklı yapı çok yaygındır:

Este un profesor bun. — “İyi bir öğretmen.”

Buradan bütün meslek adları için “tanımlık yasaktır” sonucu çıkarmayın. Yalnızca birinin mesleğini söylemekle, onu belirli bir özelliği olan kişi olarak betimlemek aynı yapı değildir.

Olumsuz cümlede tanımlık otomatik olarak değişmez

Nu am un pix, am două. — “Bir kalemim yok, iki kalemim var.”

Bu cümlede sayı karşılaştırılıyor. Hiç kaleminiz olmadığını söylemek içinse Nu am niciun pix. “Hiç kalemim yok.” daha açık bir örnektir. Dişil adla Nu am nicio carte. “Hiç kitabım yok.” denir. Niciun / nicio olumsuzluğu bildiren ayrı biçimlerdir; her olumsuz cümlede un / o yerine mekanik olarak geçirilmezler.

Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez. Öncelik, temel un / o / niște seçimini rahat yapabilmektir. Aşağıdaki kullanımlar ise okurken karşılaştığınız farklı biçimleri anlamanıza yardımcı olur.

Sayılamayan adlarla niște

Su, süt ve ekmek gibi maddelerden söz ederken niște, “biraz” anlamı verebilir:

• Am cumpărat niște pâine. — Biraz ekmek aldım.
• Mai avem niște lapte. — Biraz sütümüz daha var.

Burada pâine ve lapte tekil biçimdedir. Çelişki yoktur: ayrı ayrı sayılan nesneler değil, bir maddenin belirtilmemiş miktarı anlatılır. Bu yüzden “niște görünce sonraki her sözcüğü çoğul yaparım” kuralı eksik kalır. Doğru ayrım şudur: sayılabilir varlıklar için çoğul ad; miktar olarak ele alınan maddeler için çoğunlukla tekil ad.

Benzer biçimde o cafea “bir kahve”, içeceğin bir porsiyonunu veya bir fincanını anlatabilir. Türkçedeki “iki kahve” de aynı düşünceyle kullanılır. Bir adın sözlük anlamından çok, o cümlede nasıl ele alındığı önemlidir.

Aitlik ve yönelme bildiren biçimler

Romencede hâl, ad grubunun cümledeki görevine göre aldığı biçimdir. Türkçedeki “bir arkadaşın” ve “bir arkadaşa” ifadelerini düşünün. Romencede aitlik (kime ait olduğu) ve yönelme (kime verildiği, söylendiği gibi ilişkiler) bildiren yapılarda belirsiz tanımlıklar farklı biçimler alır.

Adın grubu	Temel biçim	Aitlik veya yönelme yapısındaki biçim
Eril tekil	un prieten	unui prieten
Nötr tekil	un scaun	unui scaun
Dişil tekil	o prietenă	unei prietene
Çoğul, bütün cinsiyetler	niște prieteni	unor prieteni

Dau o carte unui prieten. — “Bir arkadaşa bir kitap veriyorum.”

Telefonul unei prietene este pe masă. — “Bir kadın arkadaşın telefonu masanın üstünde.”

Le scriu unor prieteni. — “Bazı arkadaşlara yazıyorum.”

Dişil tekilde yalnızca tanımlığın değişmediğine dikkat edin: o prietenă → unei prietene. Buradaki prietene biçimi çoğula benzese de unei prietene tek bir kadın arkadaşı anlatır. Bu yapıları öğrenirken Türkçe ekleri sözcük sözcük aktarmak yerine bütün ad grubunu birlikte çalışın.

Niște, unii ve unele aynı şey değildir

Başlangıçta belirsiz çoğul için niște yeterlidir. Daha sonra unii ve unele biçimleriyle de karşılaşırsınız. Bunlar çoğu zaman daha geniş bir topluluk içinden “bazılarını” ayırır:

Am invitat niște colegi. — “Birkaç iş arkadaşımı davet ettim.”

Unii colegi nu pot veni. — “Bazı iş arkadaşlarım gelemiyor.”

İlk cümlede bir grup kişi tanıtılır. İkincide ise grubun bir bölümü ayrılır; diğerlerinin durumu farklı olabilir. Eril çoğulda unii, dişil ve nötr çoğulda unele görülür: unele cărți “bazı kitaplar”. Bu ayrım, Türkçede iki farklı yapının da zaman zaman “bazı” diye çevrilmesi yüzünden kolayca gözden kaçabilir.

Belirsiz tanımlık ile “bir tane” vurgusu

Un ve o, hem belirsiz tanımlık hem de “bir” sayısının biçimleri olarak karşınıza çıkar. Ayrımı çoğu zaman bağlam ve konuşmadaki vurgu gösterir:

Vreau o cafea. — “Bir kahve istiyorum.”

Vreau o cafea, nu două. — “İki değil, bir kahve istiyorum.”

İlkinde bir sipariş verilir; ikincide sayı açıkça karşılaştırılır. Türkçedeki “bir” de benzer bir esnekliğe sahiptir. Bu nedenle her un / o gördüğünüzde “Burada tam olarak bir tane mi vurgulanıyor?” diye düşünmek yerine cümlenin devamını dikkate alın.

Özellikle belirtilmeyen kişiler ve anlatım tonu

Un ve o, özel adların önünde de görülebilir: un Andrei “Andrei diye biri”. Burada adın sahibini henüz tanıtmadan ondan söz etme, bazen de mesafe koyma etkisi doğabilir. Bu kullanım sıradan un om “bir adam” yapısıyla aynı derecede tarafsız değildir; kişinin adı biliniyorsa normal koşullarda yalnızca adını kullanmak daha güvenlidir.

Benzer şekilde niște bir kişi grubuyla kullanıldığında tek başına küçümseme taşımaz. Ancak Sunt niște mincinoși. “Onlar birer yalancı.” gibi değerlendirme cümlelerinde, olumsuz anlamlı adla birlikte güçlü bir yargının parçası olabilir. Tonu tanımlıktan tek başına çıkarmayın; seçilen ad ve bağlam belirleyicidir.

Çalışma önerileri

1. Sözcükleri küçük aileler hâlinde kaydedin. Her yeni ad için tekil ve çoğul yazın: o carte — niște cărți “bir kitap — birkaç kitap”; un scaun — niște scaune “bir sandalye — birkaç sandalye”. Ardından bir sıfat ekleyin: un scaun nou “yeni bir sandalye”. Böylece tanımlık, çoğul ve sözcük sırasını birlikte çalışırsınız.
2. Odanızdan beş şey seçip iki aşamada anlatın. Önce bir nesneyi tanıtın: Am un telefon. “Bir telefonum var.” Sonra aynı nesne hakkında bilgi verin: Telefonul este nou. “Telefon yeni.” Bu çalışma, belirsiz ve belirli biçimi aynı nesne üzerinden ayırmanızı sağlar.
3. Miktarı değiştirerek kısa alışveriş cümleleri kurun. Örneğin Cumpăr o carte. “Bir kitap alıyorum.”, Cumpăr două cărți. “İki kitap alıyorum.” ve Cumpăr niște cărți. “Birkaç kitap alıyorum.” cümlelerini karşılaştırın. Son olarak Cumpăr niște pâine. “Biraz ekmek alıyorum.” ekleyerek sayılabilen nesne ile madde miktarı arasındaki farkı hatırlayın.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı: Adların cinsiyeti — eril, dişil ve nötr adları ayırmak, tekilde un veya o seçmenin temelidir.