Japoncada いる ve ある: Var Olma Fiilleri

Kısaca

Japoncada bir insanın veya hayvanın bulunduğunu söylerken いる, bir eşyanın, bitkinin ya da soyut bir şeyin varlığını söylerken ある kullanılır. Kibar konuşmada bunlar います ve あります olur: 猫がいます。 “Bir kedi var.”, 本があります。 “Bir kitap var.” Yer belirtmek için に kullanılır; aynı fiiller “Param var”, “Bir kardeşim var” gibi sahiplik ve aile ilişkilerini de anlatabilir.

Genel bakış

Türkçede “Odada biri var”, “Masada kitap var” ve “Vaktim var” derken aynı var sözcüğü yeterlidir. Japoncada ise önce var olan şeyin türünü seçmeniz gerekir. İnsanlar ve hayvanlar için bir fiil (bir durumu ya da eylemi anlatan sözcük), eşyalar ve birçok başka şey için ayrı bir fiil kullanılır. Bu ayrım A1 düzeyinde öğrenilir ve günlük konuşmanın hemen her alanında karşınıza çıkar.

いる ve ある yalnızca bir şeyin mevcut olduğunu söylemez. Birinin nerede olduğunu sorabilir, yakınınızda bir market bulunduğunu anlatabilir, boş vaktiniz olmadığını belirtebilir veya ailenizden söz edebilirsiniz. Türkçedeki “var” kadar sık kullanıldıkları için bu iki fiili tek tek ezberlemekten çok kısa cümle kalıplarıyla öğrenmek yararlıdır.

Türkçe bilen bir öğrenci için cümlenin sonunda fiil bulunması tanıdıktır: “Parkta çocuk var” ile 公園に子供がいます。 benzer bir düşünce sırasını izler. Ancak Türkçedeki yer eki ile Japoncadaki に bire bir aynı sistemin parçaları değildir. Ayrıca Japoncada は ve が, konuşmada hangi bilginin öne çıkarıldığını ayırır. Önce temel kalıbı öğrenmek, sonra bu farkı örnekler üzerinden görmek en sağlam yoldur.

Nasıl kullanılır?

1. Önce いる mi, ある mı seçilir?

Başlangıç için şu ayrım yeterlidir:

Varlığın türü	Japonca örnek	Türkçesi
İnsan	先生がいます。	Bir öğretmen var.
Hayvan	犬がいます。	Bir köpek var.
Eşya	かばんがあります。	Bir çanta var.
Bitki	木があります。	Bir ağaç var.
Soyut şey	時間があります。	Vakit var. / Vaktim var.
Etkinlik	会議があります。	Bir toplantı var.

Buradaki ayrımı yalnızca biyolojik “canlı–cansız” ayrımı olarak düşünmeyin. Ağaç ve çiçek canlıdır ama normalde ある ile anlatılır. Başlangıçta “insan ve hayvan → いる; eşya, bitki ve soyut şey → ある” diye düşünmek daha güvenlidir. Hareket eden bir araba da sırf hareket ettiği için otomatik olarak いる almaz; ileri düzeyde bazı bağlamsal kullanımlar vardır.

いる genellikle bu anlamda kana ile yazılır. ある da başlangıç metinlerinde çoğunlukla kana ile karşınıza çıkar. İki fiilin yazılışını ve kibar biçimlerini birlikte tanıyın; farklı yazımlar öğrenmek için temel kalıbı ertelemeyin.

2. “Bir şey var” kalıbı

En kısa kalıp var olan şey + が + います／あります şeklindedir. が bir parçacıktır (önündeki sözcüğün cümledeki görevini gösteren kısa unsur). Bu kalıpta “var olan kim veya ne?” bilgisini işaretler.

• 猫がいます。 — Bir kedi var.
• 本があります。 — Bir kitap var.
• 問題があります。 — Bir sorun var.

İlk iki örnekte 猫 “kedi”, 本 “kitap” demektir. Japoncada Türkçedeki “bir” sözcüğünü her seferinde ayrı bir sözcükle karşılamak gerekmez. Ayrıca isimler (insan, nesne veya kavram adları) çoğu zaman tekil–çoğul ayrımını kendiliğinden göstermez. 猫がいます。 bağlama göre “Bir kedi var” veya “Kediler var” anlamına gelebilir. Fiil kişi veya sayıya göre değişmez; bir kişi için de birkaç kişi için de います kullanılır.

3. Bir şeyin bulunduğu yeri eklemek

Bir yerde ne bulunduğunu anlatırken yer + に + var olan şey + が + います／あります kalıbı kullanılır.

• 公園に子供がいます。 — Parkta çocuklar var.
• 机の上に本があります。 — Masanın üstünde bir kitap var.
• 駅の近くに銀行があります。 — İstasyonun yakınında bir banka var.

に burada bulunulan yeri gösterir. Türkçede “parkta” derken kullandığımız “-ta” anlamına yaklaşır; fakat Japoncada sözcüğe eklenen bir ek değil, sözcükten sonra gelen bir parçacıktır. 公園 “park”, 机 “masa”, 上 “üst”, 駅 “istasyon”, 近く “yakın” anlamındadır.

の iki isim arasında ilişki kurar. Bu örneklerde 机の上 “masanın üstü”, 駅の近く “istasyonun yakını” demektir. Yer bildiren bu öbekten sonra に gelir. Dolayısıyla yalnızca masayı değil, masanın üstünü yer olarak seçmiş olursunuz.

Cümleler Türkçeye doğal biçimde çevrilmelidir. 公園に子供がいます。 için “Parkta çocuklar var” demek, Japoncanın sırasını zorla taklit eden bir çeviriden daha yararlıdır.

4. “Nerede?” sorusunda konu öne çıkar

Bir şeyin varlığını ilk kez haber vermek ile bilinen bir şeyin yerini söylemek aynı değildir. は, cümlenin konusunu (hakkında konuşulan kişiyi veya şeyi) gösterir; parçacık olarak “wa” diye okunur.

• 猫がいます。 — Bir kedi var.
• 猫は庭にいます。 — Kedi bahçede.
• 本は机の上にあります。 — Kitap masanın üstünde.

İlk cümle kedinin varlığını bildirir. İkinci cümlede ise “Kediye gelince, bahçede” düşüncesi vardır. Bu yüzden Türkçede “Kedi bahçede” demek yeterlidir; her います veya あります için çeviriye mutlaka “var” eklemek gerekmez.

Benzer şekilde 公園には子供がいます。 “Parkta çocuklar var” diyerek parkı konuşmanın çerçevesi yapabilir. Burada に yer görevini korur, は o yeri konu olarak öne çıkarır. Başlangıçta は ile が arasındaki bütün ayrıntıları çözmeye çalışmayın: yeni varlık bilgisi için が, bilinen bir varlığın yerini anlatmak için は iyi bir ilk rehberdir; bu bir başlangıç ipucudur, değişmez bir kural değildir.

5. Kibar ve yalın biçimler

Kibar biçimler yabancılarla, iş ortamında ve öğretmenle konuşurken güvenli başlangıç noktasıdır. Yalın biçimler (kibar ek taşımayan biçimler) yakın ilişkilerde, günlüklerde ve başka cümlelerin içinde kullanılır. Yalın konuşmak her zaman kaba konuşmak demek değildir; uygunluğu ilişkinize bağlıdır.

Türkçedeki “var”, “yok”, “vardı”, “yoktu” ayrımını aşağıdaki biçimlerle eşleştirebilirsiniz:

Anlam ve konuşma biçimi	İnsan ve hayvan	Eşya ve diğer varlıklar	Türkçe karşılık
Yalın, olumlu	いる	ある	Var / bulunuyor
Kibar, olumlu	います	あります	Var / bulunuyor
Yalın, olumsuz	いない	ない	Yok / bulunmuyor
Kibar, olumsuz	いません	ありません	Yok / bulunmuyor
Yalın, geçmiş olumlu	いた	あった	Vardı / bulunuyordu
Kibar, geçmiş olumlu	いました	ありました	Vardı / bulunuyordu
Yalın, geçmiş olumsuz	いなかった	なかった	Yoktu / bulunmuyordu
Kibar, geçmiş olumsuz	いませんでした	ありませんでした	Yoktu / bulunmuyordu

Özellikle ある → ない dönüşümüne dikkat edin. Standart Japoncada bu anlamda olumsuz yalın biçim あらない değildir. Konuşmada いないです ve ないです biçimlerini de duyarsınız; başlangıçta いません ve ありません biçimlerini sağlam öğrenmeniz yeterlidir.

います ve あります yalnızca tam konuşma anını anlatmaz. Geçmiş dışı biçimlerdir (geçmişten söz etmeyen, şimdiye veya geleceğe işaret edebilen biçimler): 明日、会議があります。 “Yarın toplantı var.” Zamanı belirten sözcük, cümlenin ne zamana ait olduğunu netleştirir.

6. Soru ve kısa cevaplar

Kibar bir cümleye か ekleyerek soru oluşturabilirsiniz:

• お金がありますか。 — Paran var mı?
• ここにトイレがありますか。 — Burada tuvalet var mı?
• 田中さんはいますか。 — Tanaka Bey/Hanım burada mı?

Kısa cevapta konu belli olduğu için tekrar edilmez: はい、あります。 “Evet, var.” veya いいえ、ありません。 “Hayır, yok.” İnsan sorulmuşsa はい、います。 “Evet, burada.” ve いいえ、いません。 “Hayır, burada değil.” denir. Soruda kullanılan varlık türünü cevapta da koruyun.

何 “ne”, 誰 “kim”, どこ “nerede” demektir:

• かばんの中に何がありますか。 — Çantanın içinde ne var?
• 教室に誰がいますか。 — Sınıfta kim var?
• 駅はどこにありますか。 — İstasyon nerede?

何がありますか。 sorusunda 何, “nani” diye okunur. Soru sözcüklerini tek başlarına değil, bu kısa kalıplarla öğrenmek konuşmayı kolaylaştırır.

7. “Benim var” anlamı nasıl oluşur?

Türkçede “param”, “kardeşim” gibi sözcüklere sahiplik eki getiririz. Japoncada ise kişi çoğunlukla は ile konu yapılır; para veya kardeş が ile belirtilir.

• 私はお金があります。 — Param var.
• 私には妹がいます。 — Bir kız kardeşim var.
• 今日は時間がありません。 — Bugün vaktim yok.

私 “ben”, 妹 “kişinin kendisinden küçük kız kardeşi” demektir. 私には yapısında に kişinin sahip olduğu durumla ilişki kurar; は da kişiyi konu yapar. 私は ve 私には arasındaki nüans bağlama göre değişir; ikincisi kişiyi daha belirgin bir çerçeve olarak sunabilir. Her sahiplik cümlesinde mutlaka 私には kullanmanız gerekmez.

Kimin parası veya vakti olduğu konuşmadan belliyse kişi tamamen söylenmeyebilir. お金がありますか。 bu nedenle doğal olarak “Paran var mı?” diye anlaşılır. Bağlam farklıysa “Para var mı?” anlamına da gelebilir. Aynı şekilde 妹がいます。 tek başına genellikle “Bir kız kardeşim var” demektir, ama bir yerde kız kardeşinizin bulunduğunu da anlatabilir. Yorumu cümlenin söylendiği durum belirler.

Günlük bağlamlarda örnekler

Aşağıdaki örnekler varlık, yer, sahiplik ve zaman ifadelerini bir araya getirir. Önce Japonca cümlede hangi varlığın anlatıldığını bulun; sonra fiil seçiminin nedenini kontrol edin.

Japonca	Türkçesi	Açıklama
猫がいます。	Bir kedi var.	Hayvan için います.
本があります。	Bir kitap var.	Eşya için あります.
お金がありますか？	Paran var mı?	Sahiplik, konuşma bağlamından anlaşılır.
公園に子供がいます。	Parkta çocuklar var.	に yeri, が var olan kişileri gösterir.
冷蔵庫に牛乳があります。	Buzdolabında süt var.	Bir maddenin varlığı da あります ile anlatılır.
机の下に犬がいます。	Masanın altında bir köpek var.	下 “alt” demektir.
母は台所にいます。	Annem mutfakta.	Bilinen kişinin yeri anlatılır.
鍵はかばんの中にあります。	Anahtar çantanın içinde.	Eşyanın yerini belirtir.
近くに薬局がありますか。	Yakında eczane var mı?	Bir yerin mevcut olup olmadığını sorar.
私には兄が二人います。	İki ağabeyim var.	İnsan sayısı değişse de fiil değişmez.
今日は時間がありません。	Bugün vaktim yok.	Soyut şeylerde de ある kullanılır.
昨日、駅に友達がいました。	Dün istasyonda bir arkadaşım vardı.	İnsan için kibar geçmiş biçimi.
部屋には誰もいません。	Odada kimse yok.	誰も olumsuz fiille “kimse” anlamına gelir.
明日、試験があります。	Yarın sınav var.	Gelecek anlamını 明日 verir.
庭に花がたくさんあります。	Bahçede çok çiçek var.	Bitkiler için normal seçim ある.

兄 “kişinin kendisinden büyük erkek kardeşi”, 二人 “iki kişi”, たくさん “çok” demektir. Japoncada sayma biçimleri sayılan şeye göre değişir; burada önemli nokta, sayı arttığında います fiilinin çoğul bir biçime dönüşmemesidir.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki tek “var” sözcüğüne güvenmek

• Yanlış: 猫があります。
• Doğru: 猫がいます。 — Bir kedi var.
• Neden: Gerçek bir kedi anlatılıyorsa hayvan için いる gerekir. Kedi biçimindeki bir oyuncak başka bir durumdur; eşya olarak ある ile anlatılabilir.

2. Bitkiyi insan ve hayvan grubuna koymak

• Yanlış: 庭に木がいます。
• Doğru: 庭に木があります。 — Bahçede bir ağaç var.
• Neden: Japoncadaki ayrım biyolojik canlılıkla bire bir örtüşmez. Bitkiler normal kullanımda ある alır.

3. Bulunma yeri için で kullanmak

• Yanlış: 図書館で学生がいます。
• Doğru: 図書館に学生がいます。 — Kütüphanede öğrenciler var.
• Neden: Sadece birinin nerede bulunduğu anlatılıyorsa に kullanılır. で ise bir eylemin gerçekleştiği yeri gösterebilir: 図書館で勉強します。 “Kütüphanede ders çalışıyorum.” Türkçede iki cümlede de “-de” kullanılması sizi yanıltmasın.

4. ある fiilini düzenli biçimde olumsuz yapmak

• Yanlış: お金があらない。
• Doğru: お金がない。 — Param yok.
• Neden: ある fiilinin standart yalın olumsuzu ない, kibar olumsuzu ありません biçimidir. Bu çifti ayrıca öğrenmek gerekir.

5. Var olan şeyi を ile işaretlemek

• Yanlış: 本をあります。
• Doğru: 本があります。 — Bir kitap var.
• Neden: を genellikle nesneyi (bir eylemin doğrudan yöneldiği şeyi) gösterir. Burada kitap üzerinde bir eylem yapılmıyor; kitabın mevcut olduğu bildiriliyor. Temel varlık kalıbında が kullanılır.

6. Yer bildiren her cümlede です kullanmak

• Yer anlatmak için yanlış: 猫は庭です。
• Doğru: 猫は庭にいます。 — Kedi bahçede.
• Neden: です bu cümlede kediyi bahçeyle eşitleyen bir yapı kurar. Gerçek bir kedinin bulunduğu yeri doğrudan söylemek için にいます gerekir. Yine de 猫はどこですか。 “Kedi nerede?” gibi です ile kurulan yer soruları doğaldır; hata, her yer bildirimini aynı şekilde kurmaktır.

Kullanım notları

Kibar konuşma ve günlük konuşma

Başlangıçta います／あります ile konuşmak yanlış anlaşılma riskini azaltır. Yakın arkadaşlar arasında 猫いる？ “Kedi var mı?” veya 時間ある？ “Vaktin var mı?” gibi kısa sorular duyabilirsiniz. Burada parçacıklar düşmüş, soru yükselen ses tonuyla verilmiştir. Yazılı çalışma yaparken önce 猫がいますか。 ve 時間がありますか。 gibi tam biçimleri kullanın; kısaltmaları tanımak, her ortamda kullanmak zorunda olduğunuz anlamına gelmez.

“Burada değil” her zaman “yok” demek değildir

先生はいません。 cümlesi bir okulda “Öğretmen burada değil” anlamına gelebilir. Öğretmenin hiç var olmadığını söylemez. 本がありません。 de “Kitap yok” veya bağlama göre “Aradığımız kitap elimizde yok” anlamını taşıyabilir. Varlık fiillerini çevirirken konuşulan yer ve durumu hesaba katın.

Sahip olmak ve yanında bulundurmak

“Bir şeyim var” demenin tek yolu ある değildir. 持っています “sahibim”, “yanımda bulunduruyorum” veya “tutuyorum” anlamına gelebilir; hangisinin kastedildiğini nesne ve bağlam belirler.

車があります。 “Arabam var” diyebilir; burada arabanın mevcut oluşu veya kişinin kullanımına hazır olması öne çıkar. 車を持っています。 “Arabam var” derken sahip olmayı daha açık biçimde anlatabilir. Buna karşılık 時間を持っています。 ifadesini gündelik “Vaktim var” karşılığı olarak kullanmayın; bunun doğal kalıbı 時間があります。 şeklindedir. Her Türkçe sahiplik cümlesi aynı Japonca yapıya çevrilmez.

Temelin ötesinde: Sonradan karşılaşacağınız kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada üretmeniz gerekmez. Temel いる／ある ayrımını değiştirmezler; daha geniş bağlamlarda neden farklı biçimler gördüğünüzü anlamanıza yardımcı olurlar.

1. “Hareket edebilirlik” ve bakış açısı

Duran veya uyuyan bir insan yine いる alır: 子供が寝室にいます。 “Çocuk yatak odasında.” Ayrım kişinin o anda hareket etmesine bağlı değildir.

Bazı bağlamlarda taksi gibi araçlar, yalnızca fiziksel nesne olarak değil, sürücüsüyle birlikte hizmet veren bir varlık olarak düşünülebilir. タクシーがいます。 “Bir taksi var” ifadesini bu bakış açısıyla duyabilirsiniz. Arabayı bir eşya olarak anlatan 車があります。 “Bir araba var” ise temel kurala uygundur. Bu tür örnekleri gördüğünüzde “Bütün hareket eden nesneler いる alır” sonucu çıkarmayın.

Masal veya çizgi hikâyede insan gibi davranan bir ağaç da いる ile sunulabilir. Bu, bitkilerin sıradan kullanımını değiştiren genel bir kural değil, anlatıcının varlığı nasıl canlandırdığıyla ilgili bir seçimdir.

2. Bir cümle içinde ismi nitelemek

いる ve ある yalın biçimleri bir ismin önünde kullanılabilir. Buna niteleme denir (ismin hangi kişi veya şey olduğunu açıklama).

• 庭にいる猫 — Bahçede olan kedi.
• 机の上にある本 — Masanın üstünde olan kitap.

Türkçede “olan” sözcüğüne ihtiyaç duysak da Japoncada ayrıca böyle bir bağlayıcı eklenmez. Küçük yer bildiren yapı doğrudan ismin önüne gelir. 机の上にある本を読みます。 “Masanın üstündeki kitabı okuyorum.” cümlesinde ある bir kitabı tanımlar; ana eylem 読みます “okuyorum”dur.

3. ～ている ve ～てある aynı dersin basit uzantısı değildir

Başka fiillere bağlanan ～ている yapısını sık göreceksiniz. Buradaki ～て biçimi, fiili başka bir yapıya bağlayan biçimdir. 本を読んでいます。 “Kitap okuyorum.” cümlesindeki います, tek başına “bir insan var” anlamında kullanılmaz; okuma eyleminin sürmekte olduğunu belirtir. 結婚しています。 “Evliyim.” gibi cümlelerde ise bir durumun devamını anlatır.

～てある genellikle bilinçli bir eylemin sonucunun mevcut olduğunu gösterir: 窓が開けてあります。 “Pencere açılmış durumda.” Burada birinin pencereyi açmış olması önemlidir. Bu yapılar yardımcı fiil kullanımlarıdır (başka bir fiilin anlamını tamamlayan kullanımlar); onları yalnızca “insan mı, eşya mı?” sorusuyla seçemezsiniz. Önce bu makaledeki bağımsız varlık fiillerini öğrenin, sonra bu yapılara ayrı bir konu olarak geçin.

4. Saygı bildiren karşılıklar

Birine saygı gösterirken いる yerine いらっしゃる kullanılabilir. 先生はいらっしゃいますか。 “Öğretmen burada mı?” sorusu, öğretmene saygı gösteren bir biçimdir. Bu fiilin “gelmek” ve “gitmek” için de saygılı kullanımları vardır; anlam bağlamdan anlaşılır.

Kendi bulunduğunuz yeri resmî veya mütevazı bir dille anlatırken おります ile karşılaşabilirsiniz: 私は事務所におります。 “Ben ofisteyim.” Eşyalar veya hizmetler için あります yerine daha resmî ございます duyulur: お手洗いは二階にございます。 “Tuvalet ikinci kattadır.” Bunları sıradan konuşmada her cümleye eklemek gerekmez; önce kim hakkında ve hangi ortamda konuşulduğunu değerlendirin.

5. Olumsuzlukta karşıtlık ve “hiç” anlamı

お金はありません。 “Para yok / Param yok” cümlesinde は, parayı özellikle konuşulan konu yapabilir veya diğer şeylerle karşılaştırabilir. Dolayısıyla olumsuz cümlede が kullanmak tek seçenek değildir. お金がありません。 daha doğrudan yokluk bildirirken, は ile kurulan biçim bağlama göre “Para konusunda durum böyle” havası verir.

“Kimse yok” için 誰もいません。, “Hiçbir şey yok” için 何もありません。 kullanılır. も parçacığı bu yapılarda olumsuz fiille birlikte bütün olasılıkları kapsar. Buradaki yokluk anlamı için yalnızca 誰も veya 何も demek yetmez; olumsuz fiil de gerekir.

Çalışma önerileri

1. Odanızı iki turda anlatın. Önce üç eşya seçip 本があります。 “Kitap var” gibi cümleler kurun. Sonra yer ekleyin: 机の上に本があります。 “Masanın üstünde kitap var.” İnsan veya evcil hayvan için aynı işlemi います ile yapın. Bitkiyi eşya grubuyla birlikte çalışmak yaygın bir hatayı önler.
2. Bir cümleyi soruya ve olumsuza dönüştürün. 時間があります。 “Vaktim var” → 時間がありますか。 “Vaktin var mı?” → 時間がありません。 “Vaktim yok.” Ardından insanla deneyin: 友達がいます。 “Bir arkadaşım var” → 友達がいますか。 “Bir arkadaşın var mı?” → 友達がいません。 “Arkadaşım yok.” İki fiilin olumsuz biçimlerini karıştırıp karıştırmadığınızı kontrol edin.
3. Türkçe çeviride iki anlamı ayırın. “Bir kedi var” için 猫がいます。, “Kedi nerede?” için 猫はどこにいますか。, “Kedi bahçede” için 猫は庭にいます。 yazın. Böylece が ile yeni bilgi vermeyi ve は ile bilinen varlığın yerini konuşmayı aynı kısa konuşmada çalışmış olursunuz.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı: Temel parçacıklar は・が・を・に — Konu, var olan kişi veya şey ve yer arasındaki ilişkiyi anlamayı sağlar. Özellikle bulunma yeri için に ile eylem yeri için で arasındaki ayrımı sonraki çalışmalarınızda pekiştirin.