Portekizcede Asıl Sayılar

Kısaca

Portekizcede asıl sayılar miktarı belirtir: um, dois, três “bir, iki, üç” demektir. 21 gibi sayılarda onlar ile birler arasına e gelir: vinte e um “yirmi bir”; bir ve iki, sayılan kelimenin dilbilgisel cinsiyetine göre um/uma ve dois/duas olur. Tam 100 için cem, 101–199 arasındaki sayıların başında ise cento kullanılır.

Genel bakış

Asıl sayı, “kaç?” sorusunun yanıtı olan sayıdır: kaç bilet, kaç dakika, kaç avro? Portekizcede bu sayılara números cardinais denir. “Birinci, ikinci” gibi sıra bildiren sayılar farklı bir konudur. A1 düzeyinde asıl sayıları öğrenmek; alışveriş yaparken, yaşınızı söylerken, otobüs numarası okurken ve bir buluşmanın saatini konuşurken hemen işe yarar.

Türkçedeki gibi Portekizcede de yirmi bir sayısında önce onlar, ardından birler söylenir. Ancak Türkçede “yirmi ve bir” demeyiz; Portekizcede vinte e um deriz. Bir başka önemli fark, sayıdan sonraki sözcüğün biçimidir: Türkçede “üç kitap” derken “kitaplar” kullanmayız, Portekizcede ise três livros deriz. Yani sayı birden büyük olduğunda sayılan ad genellikle çoğul olur.

Bu yazıda temel sayılar için Portekiz'de kullanılan biçimler esas alınmıştır. Özellikle 16, 17 ve 19'un Brezilya'daki yazımları ayrıca gösterilir. İlk aşamada 0–20 arasını, onlukları ve üç temel kuralı öğrenmek yeterlidir: e ile birleştirme, bir ve ikinin cinsiyet uyumu, cem/cento ayrımı. Daha büyük sayılar ve özel kullanımlar, temel kurallardan sonra ayrı bir bölümde yer alır.

Sayılar nasıl kurulur?

0–20 arasındaki temel biçimler

Bu gruptaki sayıları tek tek öğrenmek gerekir. 11–15'i yalnızca on ile birleri birleştirerek türetemezsiniz. 16–19 ise köken olarak birleşik olsa da günümüzde tek kelime olarak yazılır.

Rakam	Portekizce	Türkçe
0	zero	sıfır
1	um / uma	bir
2	dois / duas	iki
3	três	üç
4	quatro	dört
5	cinco	beş
6	seis	altı
7	sete	yedi
8	oito	sekiz
9	nove	dokuz
10	dez	on
11	onze	on bir
12	doze	on iki
13	treze	on üç
14	catorze / quatorze	on dört
15	quinze	on beş
16	dezasseis	on altı
17	dezassete	on yedi
18	dezoito	on sekiz
19	dezanove	on dokuz
20	vinte	yirmi

Três kelimesindeki şapkayı ve dezasseis kelimesindeki çift s harfini yazımın bir parçası olarak öğrenin. Portekizcedeki aksan işaretleri yalnızca süs değildir; kelimenin doğru yazılışına dahildir. 14 için catorze ve quatorze biçimlerinin ikisi de kullanılır.

Onluklar ve 100

Onluklar öğrenildiğinde 21–99 arasındaki sayıları kurmak oldukça düzenlidir.

Rakam	Portekizce	Türkçe
20	vinte	yirmi
30	trinta	otuz
40	quarenta	kırk
50	cinquenta	elli
60	sessenta	altmış
70	setenta	yetmiş
80	oitenta	seksen
90	noventa	doksan
100	cem	yüz

Özellikle sessenta “altmış” ile setenta “yetmiş” birbirine karışabilir. Bunları yalnızca liste içinde değil, fiyatlarla ve yaşlarla birlikte çalışmak daha yararlıdır: sessenta euros “altmış avro”, setenta anos “yetmiş yaş”.

Onlar + e + birler

21–99 arasında, birler basamağı sıfır değilse onlar ile birler arasına e koyun. E burada “ve” anlamındaki bağlaçtır; bağlaç, kelimeleri veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüktür. Sayının Türkçe karşılığında ayrıca “ve” yazmanız gerekmez.

Rakam	Portekizce	Türkçe
21	vinte e um	yirmi bir
28	vinte e oito	yirmi sekiz
32	trinta e dois	otuz iki
45	quarenta e cinco	kırk beş
56	cinquenta e seis	elli altı
67	sessenta e sete	altmış yedi
73	setenta e três	yetmiş üç
84	oitenta e quatro	seksen dört
99	noventa e nove	doksan dokuz

Bu kelimeler ayrı yazılır: vinte e um. Araya kısa çizgi konmaz. Tam onluklarda sona e eklenmez; 30 yalnızca trinta olur. Ayrıca 18'i bu kalıpla yeniden kurmayın: doğru biçim ayrı kelimelerden oluşan bir ifade değil, dezoito kelimesidir.

Bir ve iki neden biçim değiştirir?

Portekizcede adların, yani insanları, nesneleri ve kavramları adlandıran kelimelerin, dilbilgisel cinsiyeti vardır. Bir ad eril veya dişil olabilir. Bu ayrım eşyanın gerçek hayatta erkek ya da kadın olduğu anlamına gelmez: livro “kitap” eril, mesa “masa” dişildir. Türkçede böyle bir sınıflandırma bulunmadığı için sayıyı hep aynı biçimde söyleme alışkanlığı yanlışlara yol açabilir.

Bir ve iki, sayılan adın cinsiyetine uyar. Uyum, birbirine bağlı kelimelerin uygun biçimleri alması demektir.

Kullanım	Portekizce	Türkçe
Bir, eril adla	um livro	bir kitap
Bir, dişil adla	uma mesa	bir masa
İki, eril adla	dois livros	iki kitap
İki, dişil adla	duas mesas	iki masa
21, eril adla	vinte e um livros	yirmi bir kitap
21, dişil adla	vinte e uma mesas	yirmi bir masa
32, eril adla	trinta e dois livros	otuz iki kitap
32, dişil adla	trinta e duas mesas	otuz iki masa

Kural yalnızca tek başına kullanılan 1 ve 2 için değildir. 21, 22, 31, 32 gibi sayılardaki son parça da değişir. Ancak vinte, trinta ve diğer onluklar değişmez. Três de her iki cinsiyetle aynı kalır: três livros “üç kitap”, três mesas “üç masa”.

Ad söylenmese bile hangi şeylerin sayıldığı belliyse uyum korunur. Kitaplardan söz ederken Tenho dois “İki tane var bende”, masalardan söz ederken Tenho duas aynı anlamı verir. Sayıları sırayla sayarken ise ad yoktur ve temel biçimler kullanılır: um, dois, três.

Sayıdan sonra tekil mi, çoğul mu?

Tekil bir varlığı, çoğul birden çok varlığı anlatan biçimdir. Portekizcede bir nesne için um livro, iki veya daha fazla nesne için dois livros, três livros denir. Türkçedeki “iki kitap” ifadesini kelime kelime aktarmak yerine Portekizcedeki çoğul biçimi hatırlayın.

21 sayısının sonu bir olduğu için ad tekil olmaz. Toplam miktar yirmi birdir: vinte e um livros “yirmi bir kitap”. Aynı şekilde vinte e uma pessoas “yirmi bir kişi” ifadesinde pessoas çoğuldur. Yaş söylerken de Tenho um ano “Bir yaşındayım” ile Tenho vinte e um anos “Yirmi bir yaşındayım” arasında bu fark görülür.

Cem ile cento arasındaki ayrım

Tam yüz için cem kullanın. Ardından ad gelse de biçim değişmez: cem euros “yüz avro”, cem pessoas “yüz kişi”. “Yüz” kelimesinin dişil bir biçimini üretmeyin.

101–199 arasında yüzlük kısmı cento olur ve devamına e ile kalan sayı bağlanır:

Rakam	Portekizce	Türkçe
100	cem	yüz
101	cento e um	yüz bir
102	cento e dois	yüz iki
110	cento e dez	yüz on
125	cento e vinte e cinco	yüz yirmi beş
199	cento e noventa e nove	yüz doksan dokuz

Cento e uma pessoas “yüz bir kişi” örneğinde baştaki cento değişmez, yalnızca sondaki bir dişil adla uyum sağlar. “100 ve üstünde her zaman cento” gibi bir kural kurmayın: tam 100 yine cem olur; 200 gibi başka yüzlüklerin de kendilerine özgü adları vardır.

Günlük kullanımda örnekler

Aşağıdaki örnekler miktar, yaş, para ve numara bildiren kullanımları bir araya getirir. Sayının hangi ada bağlı olduğunu bulmak, doğru biçimi seçmeyi kolaylaştırır.

Portekizce	Türkçe	Açıklama
Conte comigo: um, dois, três.	Benimle sayın: bir, iki, üç.	Sırayla sayarken temel biçimler kullanılır.
Quero uma garrafa de água.	Bir şişe su istiyorum.	Şişe anlamındaki ad dişildir.
Preciso de dois bilhetes.	İki bilete ihtiyacım var.	Bilet anlamındaki ad eril ve çoğuldur.
Temos duas malas.	İki valizimiz var.	Valiz anlamındaki ad dişildir.
Tenho dezasseis anos.	On altı yaşındayım.	Portekiz'deki 16 yazımı kullanılmıştır.
O almoço custa dezoito euros.	Öğle yemeği on sekiz avro tutuyor.	18 tek kelime olarak yazılır.
Há vinte e um alunos na sala.	Sınıfta yirmi bir öğrenci var.	21'in sonundaki bir eril biçimdedir.
A turma tem vinte e uma alunas.	Sınıfta yirmi bir kız öğrenci var.	Dişil adla birlikte son parça değişir.
Temos trinta e dois lugares livres.	Otuz iki boş yerimiz var.	Onlar ile birler arasına bağlaç gelir.
Faltam trinta e duas páginas.	Otuz iki sayfa kaldı.	Sayfa anlamındaki ad dişildir.
Espere quarenta e cinco minutos.	Kırk beş dakika bekleyin.	Süre bildiren ad çoğuldur.
O autocarro número vinte e dois passa aqui.	Yirmi iki numaralı otobüs buradan geçiyor.	Burada miktar değil, bir numara okunur.
Este casaco custa cem euros.	Bu palto yüz avro tutuyor.	Tam 100 için kısa biçim kullanılır.
Há cento e uma pessoas na lista.	Listede yüz bir kişi var.	101'de yüzlük değişir; son parça dişil adla uyumludur.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki gibi e kullanmadan birleştirmek

• Yanlış: vinte um euros
• Doğru: vinte e um euros — yirmi bir avro
• Neden? 21–99 arasındaki birleşik sayılarda onlar ve birler e ile bağlanır. Türkçede “ve” olmaması, Portekizcede de çıkarılabileceği anlamına gelmez.

2. Dişil adla dois kullanmak

• Yanlış: dois garrafas
• Doğru: duas garrafas — iki şişe
• Neden? Garrafa dişil bir addır. Bir için uma, iki için duas gerekir. Aynı kural vinte e duas garrafas “yirmi iki şişe” ifadesinde de geçerlidir.

3. Sayıdan sonraki adı tekil bırakmak

• Yanlış: três livro
• Doğru: três livros — üç kitap
• Neden? Türkçede sayıdan sonra “kitap” deriz; Portekizcede burada çoğul gerekir. Adın çoğul biçimini sayıdan bağımsız olarak da öğrenin; her kelimenin çoğulu yalnızca sonuna s eklenerek oluşmaz.

4. Sonu bir olan büyük sayıyı tekil saymak

• Yanlış: vinte e um ano
• Doğru: vinte e um anos — yirmi bir yıl; yaş bağlamında yirmi bir yaş
• Neden? Önemli olan son kelime değil, toplam miktardır. 21 birden büyüktür. Um biçimi cinsiyet uyumunu, anos biçimi toplam miktarın çoğulluğunu gösterir.

5. Cem ile cento biçimlerini karıştırmak

• Yanlış: cento euros / cem e cinco euros
• Doğru: cem euros / cento e cinco euros — yüz avro / yüz beş avro
• Neden? Tam 100 için cem, 100'ün ardından başka bir sayı gelen 101–199 aralığında cento kullanılır. Bu ayrımı önce 100 ve 101 çiftiyle çalışın.

6. 16–19'u ayrı kelimelerle yazmak

• Yanlış: dez e oito euros
• Doğru: dezoito euros — on sekiz avro
• Neden? Bu gruptaki standart sayı adları tek kelimedir. 21'deki birleştirme kuralı, 18'in yazımını değiştirmez.

Kullanım notları

Portekiz ve Brezilya biçimleri

Aynı sayının farklı yazımlarını görmek, birinin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez. Başlıca farklar şunlardır:

Sayı	Portekiz'de yaygın biçim	Brezilya'da yaygın biçim
16	dezasseis	dezesseis
17	dezassete	dezessete
19	dezanove	dezenove

18'in yazımı iki yerde de dezoito olur. 14 için verilen catorze/quatorze seçeneklerini ise kesin bir ülke sınırı gibi düşünmeyin. Kendi yazınızda seçtiğiniz bölgesel biçimi tutarlı kullanın; okuma ve dinlemede diğer biçimleri de tanımaya çalışın.

Miktar ile numara aynı şey değildir

Duas casas “iki ev” bir miktardır; casa número dois “iki numaralı ev” ise bir etikettir. İkinci ifadede dois, evlerin sayısını söylemez; numaranın adıdır. Bu yüzden dişil casa kelimesini görüp otomatik olarak duas seçmeyin. A página vinte e um “yirmi birinci sayfa” gibi sayfa numaralarında da sayı genellikle temel biçimde okunur.

Telefon numaraları ve kodlar her zaman büyük bir miktar gibi okunmaz. Rakam rakam okurken zero, um, dois gibi temel biçimler kullanılır; bir telefon numarasının içinde uma veya duas seçmek gerekmez. Uzun numaralar konuşmada gruplara da ayrılabilir. İlk aşamada rakamları tek tek açık söylemek güvenli bir yöntemdir.

Fiyat, yaş ve saatte sayı

Avro eril olduğu için “iki avro” dois euros, “yirmi bir avro” vinte e um euros olur. Fiyat etiketlerinde ondalık ayracı olarak virgülle karşılaşabilirsiniz. 12,50 € “on iki avro elli sent” anlamındadır; açık söylemek isterseniz doze euros e cinquenta cêntimos diyebilirsiniz. Brezilya'da “sent” karşılığı olarak centavos kullanılır.

Yaş için Türkçedeki “... yaşındayım” yapısını aynen aktarmak yerine Tenho vinte anos “Yirmi yaşındayım” kalıbını öğrenin. Burada anos “yıllar” demektir; kelime eril olduğu için 21 yaş vinte e um anos olur.

Saatte ise dişil hora “saat” kelimesi belirleyicidir: São duas horas “Saat iki”. Sayı adlarını öğrenmek saat sisteminin ilk adımıdır, fakat saat söylemenin kendine özgü kalıpları vardır. Ayrıntılar için aşağıdaki saat ve tarih konusuna geçebilirsiniz.

Temelin ötesinde: Daha büyük sayılar ve özel kullanımlar

Bu bölümdeki noktaları başlangıçta ezberlemek zorunda değilsiniz. Ama daha uzun metinlerde sayıları doğru yorumlamak için bunları tanımak yararlıdır.

200 ve üzerindeki yüzlüklerde cinsiyet

Bir ve iki dışında, 200–900 arasındaki yüzlükler de adla cinsiyet uyumu gösterebilir. Örneğin duzentos livros “iki yüz kitap”, duzentas páginas “iki yüz sayfa” olur. Trezentos euros “üç yüz avro” ile trezentas pessoas “üç yüz kişi” arasında da aynı fark vardır. Bu, 0–100 arasındaki onlukların değiştiği anlamına gelmez: trinta pessoas yine “otuz kişi”dir.

Cem ve cento ise bu şekilde değişmez. 102 kadın için cento e duas mulheres denir; cinsiyet uyumu sondaki duas üzerindedir. 202 kadın için duzentas e duas mulheres denir; bu kez yüzlük ve birler birlikte dişil biçimdedir.

Büyük sayıların her basamağına otomatik e eklemeyin

0–99 arasındaki “onlar + e + birler” kuralı düzenlidir. Daha büyük sayılarda bağlantıyı her basamak arasında aynı şekilde uygulamak doğru değildir. Örneğin mil e um “bin bir”, fakat mil duzentos e trinta e quatro “bin iki yüz otuz dört” olur. Bu nedenle binler ve milyonlar düzeyine geldiğinizde ayrı sayı kurma kalıplarını öğrenin; küçük sayı kuralını sınırsız biçimde uzatmayın.

Tam yüz bin için cem mil, yüz bir bin için cento e um mil kullanılır. Böylece cem biçiminin yalnızca tek başına 100'de değil, tam yüzlük bir çarpanı anlatırken de karşınıza çıkabileceğini görürsünüz.

Um her zaman vurgulu bir sayma sözcüğü değildir

Um/uma, sayı olmanın yanında belirsiz tanımlık olarak da kullanılır. Tanımlık, adın belirli bir varlığı mı yoksa herhangi bir varlığı mı gösterdiğini belirtmeye yardımcı olan küçük sözcüktür. Comprei um livro cümlesi bağlama göre “Bir kitap aldım” derken tek bir kitabı sayabilir veya yalnızca alınan şeyin bir kitap olduğunu söyleyebilir.

Bu durum Türkçedeki “bir” kelimesine benzer: “Bir gün görüşürüz” ifadesinde kesin bir gün saymayız. Portekizcede miktarı özellikle vurgulamak için só um livro “yalnızca bir kitap” gibi bir ifade kullanılabilir. Buna karşılık uns livros “birkaç kitap” demektir; “bir” sayısının çoğulu olarak değerlendirilmemelidir.

Miktar ile sıra arasındaki sınır

Três bilhetes “üç bilet” miktar, o terceiro bilhete “üçüncü bilet” sıra belirtir. Ancak sayfa, oda ve hat numaraları gibi etiketlerde asıl sayılar kullanılabilir. Türkçede “yirmi birinci sayfa” dediğimiz bir yerde Portekizcede página vinte e um görülmesi bu yüzdendir. Bir kullanımın “kaç tane?” mi, “hangi numara?” mı sorusuna yanıt verdiğini düşünmek, hem anlamı hem cinsiyet biçimini açıklığa kavuşturur.

Çalışma önerileri

1. Listeyi değil, kalıbı sınayın. Önce 0–20 arasını ve onlukları çalışın. Sonra rastgele 24, 37, 68 ve 91 gibi sayılar seçip yazın. Onlar ile birler arasındaki e sözcüğünü işaretleyin. 16, 18 ve 19'u araya karıştırarak tek kelimelik biçimlerle birleşik sayıları ayırt edin.
2. İki alışveriş listesi hazırlayın. Bir listede eril livro “kitap”, diğerinde dişil garrafa “şişe” olsun. Her biri için 1, 2, 21 ve 32 yazın. Böylece um/uma, dois/duas ve çoğul ad biçimlerini aynı anda çalışırsınız. Kendinizi kontrol etmek için 21 şişe vinte e uma garrafas, 32 kitap trinta e dois livros olmalıdır.
3. Kısa günlük görevler kullanın. Bir fiyatı, bir yaşı ve bir miktarı her gün sesli söyleyin. Ardından 100 ve 101 avroyu karşılaştırın: cem euros ile cento e um euros. Aynı sayıyı bir de dişil bir adla kurun: cento e uma pessoas. Bu küçük karşılaştırmalar, yalnızca sırayla saymaktan daha iyi bir kontrol sağlar.

İlgili konular

• Sıra sayıları — Miktar bildiren “bir, iki” ile sıra bildiren “birinci, ikinci” arasındaki farkı ve sıra sayılarının kullanımını öğrenin.
• Saatler ve tarihler — Sayıları saat, gün ve tarih ifadelerinde kullanın; saatlerdeki cinsiyet uyumunu günlük kalıplarla pekiştirin.