Portekizcede sıra sayıları

Kısaca

Portekizcede sıra sayıları bir şeyin kaçıncı olduğunu belirtir: primeiro “birinci”, segundo “ikinci”, terceiro “üçüncü” demektir. Türkçeden farklı olarak bu kelimeler, birlikte kullanıldıkları adın dilbilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna göre değişir: o primeiro dia “ilk gün”, a primeira vez “ilk kez”, os primeiros dias “ilk günler”. Rakamla yazarken eril biçim için 1.º, dişil biçim için 1.ª kullanılır.

Genel bakış

“Kaç tane?” ile “Kaçıncı?” aynı soru değildir. Asıl sayılar miktarı belirten bir, iki, üç gibi sayılardır; sıra sayıları ise birinci, ikinci, üçüncü gibi bir dizideki yeri gösterir. Portekizcede três dias “üç gün”, o terceiro dia ise “üçüncü gün” anlamına gelir. Birinde günleri sayar, diğerinde belirli bir günü sıralamadaki yeriyle tanımlarız.

Sıra sayıları A1 düzeyinde öğrenilen günlük araçlardandır. Bir binanın katını, bir yarışmadaki dereceyi, bir yolculuğun ilk gününü veya bir şeyi kaçıncı kez yaptığınızı anlatırken kullanılır. İlk on biçimi bilmek, başlangıçta karşılaşacağınız durumların çoğunu anlamanıza yeter. Daha yüksek sayılar ve resmî metinlerdeki kullanımlar bu temel üzerine kurulur.

Türkçe bilen birinin dikkat etmesi gereken nokta, sayının kendisinden çok uyumdur: yani birbiriyle bağlantılı kelimelerin aynı cinsiyet ve sayı özelliklerini taşıması. Türkçede “ilk gün”, “ilk hafta” ve “ilk günler” derken “ilk” değişmez. Portekizcede ise primeiro dia, primeira semana ve primeiros dias denir. Bu yüzden bir sıra sayısını öğrenirken onu yalnız başına değil, bir adla (kişi, nesne, yer veya kavramı adlandıran kelimeyle) birlikte öğrenmek yararlıdır.

Kurallar ve biçimler

İlk on sıra sayısı

Türkçede çoğu sıra sayısı asıl sayıya bir ek getirilerek oluşturulur: iki → ikinci, beş → beşinci. Portekizcede ilk on sıra sayısı için böyle tek bir ek kullanamazsınız. Dois “iki” kelimesinden doğrudan bir ekle segundo “ikinci” üretilemez; bu biçimleri ayrı öğrenmek gerekir.

Aşağıdaki tabloda tekil, yani bir varlığa ilişkin biçimler yer alıyor. Eril ve dişil, Portekizce adların iki dilbilgisel sınıfıdır; her zaman gerçek hayattaki cinsiyetle ilgili değildir. Örneğin dia “gün” eril, vez “kez” dişildir.

Sıra	Eril	Dişil	Türkçe karşılığı
1.	primeiro	primeira	birinci, ilk
2.	segundo	segunda	ikinci
3.	terceiro	terceira	üçüncü
4.	quarto	quarta	dördüncü
5.	quinto	quinta	beşinci
6.	sexto	sexta	altıncı
7.	sétimo	sétima	yedinci
8.	oitavo	oitava	sekizinci
9.	nono	nona	dokuzuncu
10.	décimo	décima	onuncu

Sétimo ve décimo kelimelerindeki vurgu işaretlerini yazarken koruyun. Dişil ve çoğul biçimlerde de bu işaretler kaybolmaz: sétima, décimos.

Primeiro her zaman Türkçeye “birinci” diye çevrilmez. A primeira vez çoğu bağlamda “ilk kez”, os primeiros dias ise “ilk günler” demektir. Türkçede hangisi daha doğalysa onu kullanın; Portekizce biçimin sıralama anlamı değişmez.

Cinsiyet ve çoğul uyumu

İlk on sıra sayısının eril tekil biçimi -o, dişil tekil biçimi -a ile biter. Çoğulda, yani birden fazla varlıktan söz ederken, bu biçimlere -s eklenir.

Biçim	Portekizce	Türkçe
Eril tekil	o primeiro dia	ilk gün
Dişil tekil	a primeira semana	ilk hafta
Eril çoğul	os primeiros dias	ilk günler
Dişil çoğul	as primeiras semanas	ilk haftalar

Bu örneklerdeki o, a, os, as, belirli tanımlıklardır: okuyucu veya dinleyicinin hangi varlıktan söz edildiğini anlayabildiğini gösteren, adın önündeki küçük kelimelerdir. Türkçede bunların bire bir karşılığı yoktur. Burada tanımlık, sıra sayısı ve ad birlikte uyum gösterir.

Uyumu belirleyen, söz edilen kişinin değil, sayının nitelediği adın cinsiyetidir. A primeira pessoa “ilk kişi” ifadesinde söz edilen kişi erkek de olsa primeira kullanılır; çünkü pessoa dişil bir addır. Benzer biçimde o primeiro lugar “birinci yer” eril kalır; o sırada bir kadının bulunması bunu değiştirmez.

Çoğul biçimler çelişkili değildir. Os primeiros três dias “ilk üç gün” demektir: birkaç gün, daha uzun bir dönemin başlangıç bölümünü oluşturur. As duas primeiras páginas ise “ilk iki sayfa” anlamına gelir. Burada sıra sayısı her bir öğeye ayrı ayrı “birinci” demiyor; grubu başlangıçtaki konumuyla tanımlıyor.

Adın önündeki yeri

Günlük kullanımda sıra sayısı çoğunlukla adın önüne gelir:

• o segundo andar — ikinci kat
• a terceira pergunta — üçüncü soru
• o quinto capítulo — beşinci bölüm

Başlangıç için güvenilir kalıp tanımlık + sıra sayısı + ad şeklindedir. Ancak sıra sayısının önünde her zaman tanımlık bulunması gerektiğini düşünmeyin. A minha primeira viagem “ilk yolculuğum” ve pela primeira vez “ilk kez” gibi daha geniş kalıplar da vardır. Tanımlık kullanımı cümlenin bütünüyle ilgilidir; sıra sayısı tek başına bütün yapıyı belirlemez.

Rakamla kısaltma

Türkçede “1.” yazımı, cinsiyete göre değişmeden “birinci” diye okunabilir. Portekizcede yaygın kısaltmada rakamın ardından nokta ve üstte küçük º veya ª işareti gelir. Hangi işaretin kullanılacağını yine ad belirler.

Kısaltma	Açık yazımı	Türkçe
1.º andar	primeiro andar	birinci kat
1.ª vez	primeira vez	ilk kez
2.º lugar	segundo lugar	ikinci yer, ikincilik
3.ª página	terceira página	üçüncü sayfa
10.º dia	décimo dia	onuncu gün
1.os prémios	primeiros prémios	birincilik ödülleri
1.as edições	primeiras edições	ilk baskılar

Çoğul kısaltmalar için 1.os ve 1.as biçimleri kullanılır; dizgide son harfler üstte gösterilebilir. Bunları okumak için yazımı yeniden tam kelimeye dönüştürmek iyi bir yöntemdir.

º işareti, sıcaklıklarda kullanılan derece işareti ° ile aynı değildir. 1.º sıra sayısını gösterir; 20 °C bir sıcaklıktır. Brezilya metinlerinde noktasız 1º ve 1ª biçimleriyle de sık karşılaşılır. Buradaki temel yazım modeli 1.º/1.ª olsa da işlevi tanımak için iki görünüşü de bilmek yararlıdır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde yalnızca sayıyı değil, birlikte kullanıldığı adı da izleyin. Türkçe çevirilerde tanımlıklar için zorla ayrı bir kelime eklenmediğine dikkat edin.

Portekizce	Türkçe	Açıklama
É a primeira vez que venho aqui.	Buraya ilk kez geliyorum.	“Kez” anlamındaki ad dişildir.
Moro no segundo andar.	İkinci katta oturuyorum.	“Kat” eril bir addır.
O terceiro dia da viagem foi muito tranquilo.	Yolculuğun üçüncü günü çok sakindi.	Sıralanan bir gün seçiliyor.
Os primeiros dias foram difíceis.	İlk günler zordu.	Eril çoğul uyumu var.
A quarta pergunta é sobre a tua família.	Dördüncü soru ailenle ilgili.	“Soru” dişildir.
Esta é a quinta tentativa.	Bu, beşinci deneme.	Dişil tekil biçim kullanılıyor.
O sexto autocarro chegou cheio.	Altıncı otobüs dolu geldi.	Otobüsün hat numarası değil, geliş sırası anlatılıyor.
Hoje é o sétimo dia do curso.	Bugün kursun yedinci günü.	Zaman içindeki sıra belirtiliyor.
A oitava página está em branco.	Sekizinci sayfa boş.	Dişil biçim kullanılıyor.
Ele ficou em nono lugar.	Dokuzuncu oldu.	Derece belirtmek için “yer” kalıbı kullanılıyor.
A décima aula começa às nove.	Onuncu ders saat dokuzda başlıyor.	Sıra sayısı ile saat farklı görevlerde.
Li as primeiras três páginas.	İlk üç sayfayı okudum.	Başlangıçtaki bir grup anlatılıyor.
Ela foi a primeira a chegar.	İlk gelen o oldu.	Kişiyi gösteren ad söylenmeden de kullanılabiliyor.
O primeiro capítulo tem dez páginas.	İlk bölüm on sayfa.	Aynı cümlede sıra ve miktar ayrılıyor.

No segundo andar içindeki no, “-de/-da” anlamı veren em ile o tanımlığının birleşmiş biçimidir. Dolayısıyla burada tanımlık kaybolmuş değildir. Benzer şekilde na primeira página “ilk sayfada” ifadesindeki na, em + a birleşimidir. Bu küçük biçimleri tanımak, sıra sayısının çevresindeki yapıyı da okumayı kolaylaştırır.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki gibi değişmeyen bir biçim kullanmak

• Yanlış: a primeiro vez
• Doğru: a primeira vez — ilk kez
• Neden? Vez dişildir. Hem tanımlık hem sıra sayısı dişil biçimde olmalıdır. Türkçede “ilk” değişmediği için bu ayrıntı kolayca gözden kaçabilir.

2. Çoğul ekini yalnızca ada koymak

• Yanlış: os primeiro dias
• Doğru: os primeiros dias — ilk günler
• Neden? Sıra sayısı da çoğul olur. Yalnızca dias kelimesindeki -s yeterli değildir. Türkçedeki değişmeyen “ilk” sözcüğünü Portekizceye aynı biçimde taşımayın.

3. Miktar yerine sıra, sıra yerine miktar söylemek

• Yanlış, “üçüncü gün” demek isteniyorsa: o três dia
• Doğru: o terceiro dia — üçüncü gün
• Karşılaştırın: três dias — üç gün
• Neden? Três kaç gün olduğunu, terceiro hangi sıradaki gün olduğunu belirtir. Önce Türkçede “kaç?” mı “kaçıncı?” mı dediğinizi belirleyin.

4. Kısaltmanın işaretini ada göre seçmemek

• Yanlış: a 2.º página
• Doğru: a 2.ª página — ikinci sayfa
• Neden? Página dişildir; rakam kullanılması uyumu ortadan kaldırmaz. Kısaltmayı sesli okurken segunda demelisiniz.

5. Her tarihi sıra sayısıyla okumak

• Gündelik bir tarih için uygun değil: Hoje é o quinto de maio.
• Doğal gündelik biçim: Hoje é cinco de maio. — Bugün beş mayıs.
• Neden? Portekizcede tarihler çoğunlukla asıl sayılarla söylenir. Ayın birinci günü özel bir durumdur; diğer günlere aynı kalıbı otomatik olarak uygulamayın.

6. Birleşik sıra sayısına asıl sayılardaki bağlacı eklemek

• Standart birleşik sıra sayısı için yanlış: vigésimo e primeiro
• Doğru: vigésimo primeiro — yirmi birinci
• Karşılaştırın: vinte e um — yirmi bir
• Neden? Asıl sayılardaki e “ve” kelimesi bu sıra sayısı yapısına taşınmaz. Daha yüksek biçimlerin ayrıntıları aşağıda yer alıyor.

Kullanım notları

Tarihler ve ayın ilk günü

Türkçede “ayın biri” dememiz, Portekizcede mutlaka “bir” karşılığı kullanılacağı anlamına gelmez. Ayın ilk günü primeiro ile sık söylenir: primeiro de maio “bir mayıs”. Bu kullanım Brezilya'da özellikle yaygındır. Portekiz'de um de maio biçimiyle de karşılaşılır. Diğer günlerde normal tarih söyleyişi dois de maio, três de maio, dez de maio gibi asıl sayılardır.

Burada sıralanan “birinci gün” ile takvimdeki tarih arasında ayrım yapın. O quinto dia da viagem “yolculuğun beşinci günü” tamamen doğaldır; bu bir tarih okuması değil, bir süre içindeki sıralamadır.

Katlar, hat numaraları ve etiketler

O segundo andar “ikinci kat”tır. Portekiz'de giriş seviyesindeki kat için rés do chão, Brezilya'da térreo yaygın adlandırmalardır. Ancak bina ve kurumların numaralandırması farklılık gösterebilir; pratikte tabeladaki kat adını esas alın. Sıra sayısını bilmek, bir binanın saymaya nereden başladığını tek başına açıklamaz.

Bir ulaşım hattı veya oda numarasıysa genellikle sıralama değil etikettir: o autocarro número cinco “beş numaralı otobüs”, o quarto número dez “on numaralı oda”. Bunları o quinto autocarro “beşinci otobüs” veya o décimo quarto “onuncu oda” ile karıştırmayın. Ayrıca quarto tek başına “oda” anlamında bir ad da olabilir; anlamı bağlam belirler.

Günlük konuşma ve resmî dil

İlk on sıra sayısı gündelik konuşmada çok kullanılır. Daha yüksek sayılarda, özellikle sayfa ve bölüm numaralarında, asıl sayıyla etiketleme tercih edilebilir: página vinte e três “yirmi üç numaralı sayfa”, capítulo quinze “on beşinci bölüm”. Buradaki yapı sıra sayısı oluşturmaktan farklıdır; birimin adı önce, numarası sonra gelir.

Yarışma sonuçları, yıldönümleri ve resmî etkinlik adlarında yüksek sıra sayıları daha görünürdür. Bu yüzden hepsini hemen ezberlemek yerine önce ilk onu rahatça kullanın; daha yüksek biçimleri okuduğunuz metinlerde tanımaya başlayın.

Temelin ötesinde: ileri kullanımlar

Bu bölümdeki biçimleri A1 aşamasında eksiksiz ezberlemeniz gerekmez. Yine de sistemin nasıl genişlediğini bilmek, ders kitaplarının dışındaki metinleri anlamanızı kolaylaştırır.

Onun üzerindeki sıra sayıları

On birinci ve on ikinci için temel, düzenli biçimler décimo primeiro ve décimo segundodur. On üçüncü décimo terceiro olarak devam eder. Onluklarda ise ayrı kelimeler kullanılır.

Sıra	Eril	Dişil	Türkçe
11.	décimo primeiro	décima primeira	on birinci
12.	décimo segundo	décima segunda	on ikinci
20.	vigésimo	vigésima	yirminci
21.	vigésimo primeiro	vigésima primeira	yirmi birinci
30.	trigésimo	trigésima	otuzuncu
40.	quadragésimo	quadragésima	kırkıncı
50.	quinquagésimo	quinquagésima	ellinci
60.	sexagésimo	sexagésima	altmışıncı
70.	septuagésimo	septuagésima	yetmişinci
80.	octogésimo	octogésima	sekseninci
90.	nonagésimo	nonagésima	doksanıncı
100.	centésimo	centésima	yüzüncü
1000.	milésimo	milésima	bininci

Birleşik biçimlerde her parça uyum gösterir: a vigésima primeira edição “yirmi birinci düzenleniş”, as vigésimas primeiras edições “yirmi birinci düzenlenişler”. İkinci örnek, farklı etkinliklerin her birinin yirmi birinci düzenlenişinden topluca söz edilen bir bağlamda kullanılabilir. Günlük hayatta tekil biçimle çok daha sık karşılaşırsınız.

11. ve 12. için undécimo “on birinci” ve duodécimo “on ikinci” biçimleri de vardır. Bunları metinlerde tanımak faydalıdır; başlangıçta décimo primeiro ve décimo segundo ile ilerlemek daha kolaydır.

Yüzyıllar, hükümdarlar ve Romen rakamları

Romen rakamı görmek, her zaman sıra sayısı okuyacağınız anlamına gelmez. Yüzyıl ve hükümdar adlarında yaygın kural, ilk on için sıra sayısı, ondan sonra asıl sayı kullanmaktır:

• século V → século quinto — beşinci yüzyıl
• século XXI → século vinte e um — yirmi birinci yüzyıl
• Dom Pedro II → Dom Pedro Segundo — II. Pedro
• Luís XIV → Luís Catorze — XIV. Luís

Türkçede “yirmi birinci yüzyıl” dediğimiz için século vigésimo primeiro biçimini her durumda beklemeyin. Portekizce bir yapıda asıl sayı kullanılabilirken Türkçedeki doğal karşılık yine sıra sayısı olabilir. Özellikle tarihî adları okurken yerleşik söyleyişi esas almak gerekir.

Adı söylemeden kullanmak

Bağlam açıksa ad tekrar edilmeyebilir: Esta foi a primeira. “Bu ilkiydi.” Burada primeira, örneğin daha önce sözü edilen dişil bir tentativa “deneme” yerine kullanılabilir. Ad cümlede görünmese de cinsiyet ve sayı bilgisi devam eder.

Ela foi a primeira a chegar “İlk gelen o oldu” cümlesinde ise “ilk kişi” fikrinin ardından yapılan iş belirtilir. Erkek biri için Ele foi o primeiro a chegar denir. Bu kalıp yalnızca primeiro ile sınırlı değildir: Foi o terceiro a entrar “İçeri giren üçüncü kişiydi”.

Sıralama değil, düşünceleri düzenleme

Sıra bildiren kelimeler konuşmanın bölümlerini de düzenleyebilir. Primeiro, vamos ver o preço. Depois, decidimos. “Önce fiyata bakalım. Sonra karar veririz.” Burada primeiro bir adı nitelemiyor; yapılacak işlerin sırasını gösteriyor. Bu nedenle bir ada göre primeira veya primeiros olmaz.

Daha resmî bir anlatımda em primeiro lugar “ilk olarak” ve em segundo lugar “ikinci olarak” kullanılabilir. Bunlar bir tartışmadaki noktaları sıralar; bir yarışmadaki dereceyle aynı kelimeleri içerseler de görevleri farklıdır. Ficou em primeiro lugar “Birinci oldu” ise gerçek bir sıralama sonucunu anlatır. Kelimeleri tek tek çevirmek yerine bütün ifadeyi ve bulunduğu cümleyi değerlendirin.

Çalışma önerileri

1. Aynı sayıyı dört biçimde kullanın. Primeiro ile başlayıp o primeiro dia, a primeira semana, os primeiros dias, as primeiras semanas dizisini yazın. Ardından aynı çalışmayı ikinci ve üçüncü için yapın. Her seferinde Türkçe anlamını da ekleyin; amaç yalnızca son harfi değiştirmek değil, hangi adın uyumu belirlediğini görmek olsun.

2. Miktar, sıra ve numara arasında seçim yapın. “Üç sayfa”, “üçüncü sayfa” ve “üç numaralı sayfa” için sırasıyla três páginas, a terceira página, a página três yazın. Sonra bu üçlü ayrımı bölüm ve ders gibi başka adlarla deneyin. Böylece her rakamın otomatik olarak sıra sayısı olmadığını fark edersiniz.

3. Kısaltmaları açarak okuyun. Bir listeye 1.º andar, 2.ª página, 3.º dia, 4.ª pergunta yazın ve her birini tam kelimeyle okuyun. Sonra 21.ª edição gibi bir ileri örnek ekleyin: vigésima primeira edição. Günde birkaç örneği doğru okumak, uzun bir sayı listesini bir defada ezberlemekten daha kullanışlıdır.

İlgili konular

• Önce çalışılacak konu: Portekizcede asıl sayılar — miktar bildiren sayıları öğrenmek, “kaç?” ile “kaçıncı?” ayrımını kurmayı ve numaralı sayfa, bölüm gibi etiketleri okumayı kolaylaştırır.