Zdania złożone w języku polskim

W skrócie

Zdanie złożone łączy co najmniej dwie części z własnymi orzeczeniami, czyli wyrazami mówiącymi, co ktoś robi lub co się dzieje. W zdaniu Wiem, że masz rację druga część wyjaśnia, co wiem, a w Uczę się, żeby zdać egzamin wskazuje cel uczenia się. Słowa że, który, kiedy, żeby, chociaż pokazują różne związki między informacjami; części podrzędne oddzielamy przecinkami. Który trzeba odmieniać, natomiast po żeby wybór formy czasownika zależy między innymi od tego, kto ma wykonać czynność.

O co chodzi w zdaniach złożonych?

Dwa krótkie zdania mogą przekazywać fakty, ale nie zawsze pokazują związek między nimi: Uczę się. Chcę zdać egzamin. Po połączeniu otrzymujemy Uczę się, żeby zdać egzamin. Od razu wiadomo, że egzamin jest celem nauki. Podobnie Pada deszcz. Idę na spacer może zmienić się w Chociaż pada deszcz, idę na spacer: deszcz nie powstrzymuje mnie przed wyjściem.

Zdanie podrzędne to część, która uzupełnia inną część zdania: podaje na przykład treść wiadomości, opis osoby, czas albo cel działania. Zdanie nadrzędne to ta część, do której odnosi się uzupełnienie. W Wiem, że masz rację część nadrzędna brzmi Wiem, a podrzędna — że masz rację. Nazwy te mówią o zależności między częściami, nie o kolejności: część podrzędna może także stać na początku lub w środku.

Na poziomie B1 warto nauczyć się przede wszystkim wybierać właściwe słowo łączące i budować przejrzyste zdania. Nie trzeba pamiętać wszystkich szkolnych nazw typów zdań. Trzeba natomiast rozróżniać: „co wiem?”, „o którym człowieku mówię?”, „kiedy?”, „po co?” i „mimo czego?”. Ponieważ objaśnienia i przykłady są tutaj po polsku, przy przykładach znajdziesz prostsze parafrazy zamiast tłumaczeń na inny język.

Jak budować takie zdania?

Najpierw wybierz związek między informacjami

Spójnik, czyli słowo łączące części wypowiedzi, pomaga rozpoznać ich wzajemny związek. Że, kiedy, żeby i chociaż mogą pełnić tę funkcję. Który jest zaimkiem względnym, czyli słowem, które odsyła do wspomnianej osoby lub rzeczy i wprowadza jej opis. W przeciwieństwie do tych spójników sam zajmuje określone miejsce gramatyczne w swojej części zdania.

Słowo i przykład	Co dodaje druga część?	Pytanie pomocnicze
Wiem, że masz rację.	Treść wiedzy lub wypowiedzi	Co wiem?
To sąsiad, który tu mieszka.	Opis osoby lub rzeczy	Który sąsiad?
Zadzwonię, kiedy wrócę.	Czas działania	Kiedy zadzwonię?
Uczę się, żeby zdać egzamin.	Cel działania	Po co się uczę?
Wyjdę, chociaż pada.	Okoliczność, która nie przeszkadza w działaniu	Mimo czego wyjdę?

To zestaw podstawowych zastosowań, a nie lista jedynych możliwych znaczeń. Na przykład żeby pojawia się również po czasownikach wyrażających życzenie lub prośbę: Chcę, żebyś przyszedł. Ważne różnice omówimy niżej.

„Że”: treść informacji, myśli lub odczucia

Po czasownikach takich jak wiedzieć, mówić, uważać, pamiętać często używamy że:

• Wiem, że masz rację.
• Ewa mówi, że autobus się spóźnia.
• Uważam, że to dobry pomysł.
• Cieszę się, że jesteś tutaj.

Po że budujemy zwykłe zdanie: czasownik ma formę odpowiednią do osoby i czasu. Może opisywać teraźniejszość, przeszłość albo przyszłość: Wiem, że pracujesz / pracowałeś / będziesz pracować. Samo że nie narzuca czasu.

W starannym języku nie pomijamy że tylko dlatego, że druga część stoi bezpośrednio po czasowniku. Można powiedzieć Wiem: masz rację, ale jest to inny sposób zapisania wypowiedzi, z wyraźnym rozdzieleniem informacji. Podstawowy wzorzec brzmi Wiem, że masz rację.

Odróżniaj stwierdzenie od pytania pośredniego, czyli pytania włączonego do większego zdania:

• Wiem, że pociąg już odjechał — mam tę informację.
• Nie wiem, czy pociąg już odjechał — nie znam odpowiedzi: odjechał czy nie?

Zdanie Nie wiem, że… nie jest zamiennikiem konstrukcji Nie wiem, czy…. Gdy chodzi o brak odpowiedzi na pytanie „tak czy nie”, potrzebne jest czy.

„Który”: opis osoby lub rzeczy

Fragment Mężczyzna, który tu mieszka wskazuje osobę, ale sam nie tworzy pełnego zdania nadrzędnego. Wypowiedź można uzupełnić: Mężczyzna, który tu mieszka, jest lekarzem. Część który tu mieszka opisuje mężczyznę; główna informacja brzmi Mężczyzna jest lekarzem.

Dobór formy który opiera się na dwóch zasadach:

1. Rodzaj i liczbę dobieramy do opisywanego wyrazu: mężczyzna, który; kobieta, która; dziecko, które. Rodzaj to klasa gramatyczna wyrazu, na przykład męski, żeński lub nijaki, a liczba odróżnia jedną osobę lub rzecz od kilku.
2. Przypadek, czyli formę wskazującą rolę wyrazu w zdaniu, dobieramy do roli zaimka w części podrzędnej. Patrzymy na jej czasownik i ewentualny przyimek, nie kopiujemy końcówki rzeczownika z części nadrzędnej.

Porównaj:

• Znam kobietę, która prowadzi ten sklep. W części podrzędnej kobieta wykonuje czynność: ona prowadzi.
• Znam kobietę, którą spotkałeś wczoraj. Teraz ktoś spotkał kobietę: spotkałeś ją.
• Znam kobietę, której pomogłeś. Pomagamy komuś: pomogłeś jej.
• Znam kobietę, z którą pracujesz. Pracujemy z kimś: pracujesz z nią.

Dobrym sposobem sprawdzenia jest więc zamiana opisu na krótkie samodzielne zdanie: prowadzi sklep, spotkałeś ją, pomogłeś jej, pracujesz z nią. Rola zaimka staje się wtedy bardziej widoczna.

Poniższa tabela pokazuje formy używane w opisach. Przypadki można rozpoznawać po pytaniach, ale zawsze trzeba też sprawdzić, jakiej formy wymaga czasownik lub przyimek.

Przypadek i pytania	Męski, jedna osoba lub rzecz	Żeński	Nijaki	Mężczyźni, liczba mnoga	Pozostała liczba mnoga
Mianownik: kto? co?	który	która	które	którzy	które
Dopełniacz: kogo? czego?	którego	której	którego	których	których
Celownik: komu? czemu?	któremu	której	któremu	którym	którym
Biernik: kogo? co?	którego / który	którą	które	których	które
Narzędnik: z kim? z czym?	którym	którą	którym	którymi	którymi
Miejscownik: o kim? o czym?	którym	której	którym	których	których

W męskim bierniku wybór zależy od tego, co opisujemy: człowiek, którego widzę, pies, którego widzę, ale dom, który widzę. Dla osób i zwierząt wybieramy tu którego, a dla typowych nazw rzeczy — który. W słownictwie polskim są także niektóre męskie nazwy nieżywotne z biernikiem na -a; formę trzeba sprawdzać razem z konkretnym rzeczownikiem. W liczbie mnogiej odróżniamy między innymi sąsiedzi, którzy od sąsiadki, które i domy, które. Forma którzy jest także właściwa dla grup mieszanych ujmowanych gramatycznie jako męskoosobowe, czyli takich, do których odnosimy się na przykład jako do studentów lub pracowników.

Przyimek, czyli słowo takie jak z, do, o, w, pozostaje przed zaimkiem: koleżanka, z którą rozmawiam; miasto, do którego jadę; sprawa, o której myślę. W opisowej części zdania nie potrzebujemy dodatkowego zaimka: Książka, którą czytam, nie Książka, którą ją czytam.

„Kiedy”: pytanie i określenie czasu

Kiedy przyjdziesz? jest samodzielnym pytaniem, nie zdaniem złożonym. To samo słowo może jednak wprowadzać część większego zdania:

• Nie wiem, kiedy przyjdziesz — pytam o czas przyjścia pośrednio.
• Przygotuję kolację, kiedy przyjdziesz — wskazuję moment przygotowania kolacji.
• Kiedy przyjdziesz, porozmawiamy — najpierw podaję czas, potem główną informację.

W polszczyźnie można po kiedy używać czasu przyszłego: Kiedy skończę pracę, zadzwonię. Nie zastępujemy go automatycznie teraźniejszością. Zdanie Kiedy kończę pracę, dzwonię do mamy zwykle opisuje powtarzający się zwyczaj, a nie jednorazowy plan.

„Żeby”: cel, prośba i życzenie

W zdaniu Uczę się, żeby zdać egzamin osoba ucząca się jest też osobą, która ma zdać. Gdy wykonawca obu czynności jest ten sam, cel często wyrażamy przez bezokolicznik, czyli formę czasownika bez wskazania osoby, taką jak zdać, kupić, odpocząć:

• Idę do sklepu, żeby kupić chleb.
• Wyłączyłam telefon, żeby odpocząć.
• Ćwiczymy, żeby lepiej mówić po polsku.

Jeżeli czynności wykonują różne osoby, potrzebna jest forma wskazująca osobę drugiej czynności:

• Wyjaśniam to, żebyś zrozumiał.
• Mówię ciszej, żeby dziecko się nie obudziło.
• Przypominam wam, żebyście nie zapomnieli o spotkaniu.

Końcówki osobowe łączą się z żeby. Przykładowy zestaw form wygląda tak:

Kto ma przyjść?	Przykładowa konstrukcja
Ja	żebym przyszedł / przyszła
Ty	żebyś przyszedł / przyszła
On, ona, ono	żeby przyszedł / przyszła / przyszło
My	żebyśmy przyszli / przyszły
Wy	żebyście przyszli / przyszły
Oni, one	żeby przyszli / przyszły

Forma przyszedł wygląda tak samo jak w czasie przeszłym, lecz po żeby nie oznacza sama przez się przeszłości. Chcę, żebyś przyszedł jutro dotyczy przyszłego przyjścia. Formy przyszli i przyszły zależą od tego, jak gramatycznie określamy daną grupę osób.

Po chcieć, prosić i podobnych czasownikach żeby nie musi wprowadzać celu pierwszej czynności. Może wyrażać treść życzenia lub prośby: Chcę, żebyś został; Proszę, żebyście zamknęli drzwi. Porównaj Wiem, że zamknąłeś drzwi — informacja o fakcie — z Chcę, żebyś zamknął drzwi — oczekiwane działanie.

„Chociaż”: mimo przeszkody

Chociaż wprowadza przyzwolenie, czyli informację o okoliczności, mimo której coś się dzieje:

• Chociaż jestem zmęczona, pójdę na spotkanie.
• Pójdę na spotkanie, chociaż jestem zmęczona.

Obie wersje są poprawne. Pierwsza najpierw przedstawia przeszkodę, druga dopowiada ją po decyzji. Podobnie działa choć: Pójdę, choć jestem zmęczona. W tych konstrukcjach po chociaż używamy zwykłej formy czasownika, odpowiedniej do sytuacji: chociaż pada, chociaż padało, chociaż będzie padać.

Przecinki wyznaczają granice części

Przecinek nie zależy wyłącznie od miejsca, w którym robimy przerwę podczas mówienia. Oddziela część podrzędną od nadrzędnej:

• Podrzędna na końcu: Zostanę w domu, chociaż jest słonecznie.
• Podrzędna na początku: Chociaż jest słonecznie, zostanę w domu.
• Podrzędna w środku: Koleżanka, która mieszka obok, odbierze paczkę.

W trzecim przykładzie trzeba zaznaczyć obie granice opisu. Po usunięciu która mieszka obok zostaje Koleżanka odbierze paczkę. Pamiętaj też o przecinku przed celowym żeby: Przyszedłem, żeby porozmawiać.

Przykłady w codziennych sytuacjach

W środkowej kolumnie podano polskie parafrazy. Pokazują one sens zdania bez powtarzania tej samej konstrukcji.

Zdanie	Sens prostszymi słowami	Na co zwrócić uwagę
Wiem, że masz rację.	Twoja odpowiedź jest słuszna i jestem tego pewien.	Że wprowadza treść wiedzy.
Cieszę się, że możemy się spotkać.	Możemy się spotkać. Bardzo mnie to cieszy.	Informacja jest powodem radości.
To mężczyzna, który tu mieszka.	Ten mężczyzna mieszka tutaj.	Który wskazuje wykonawcę czynności.
To koleżanka, której pożyczyłam rower.	Pożyczyłam rower tej koleżance.	Pożyczamy coś komuś: której.
Szukam dokumentu, który zostawiłem na biurku.	Zostawiłem dokument na biurku. Teraz go szukam.	Forma dokumentu nie narzuca formy którego.
To restauracja, w której jedliśmy w sobotę.	W sobotę jedliśmy w tej restauracji.	Przyimek w wymaga tutaj miejscownika.
Kiedy skończę pracę, odbiorę cię z dworca.	Najpierw skończę pracę. Potem odbiorę cię z dworca.	Obie czynności dotyczą przyszłości.
Nie wiem, kiedy przyjdziesz.	Nie znam godziny twojego przyjścia.	Pytanie pośrednie nie wymaga znaku zapytania.
Uczę się, żeby zdać egzamin.	Chcę zdać egzamin, dlatego się uczę.	Ten sam wykonawca: uczę się i zdać.
Zostawię ci klucz, żebyś mógł wejść.	Zostawię klucz. Dzięki temu ty wejdziesz do środka.	Inny wykonawca: ja zostawiam, ty wchodzisz.
Chcę, żebyście sprawdzili ten adres.	Proszę was o sprawdzenie adresu.	Żeby wprowadza życzenie, nie opis faktu.
Chociaż bilety są drogie, pojedziemy na koncert.	Bilety dużo kosztują, ale nie rezygnujemy z koncertu.	Cena jest przeszkodą, która nie zmienia decyzji.
Sąsiedzi, którzy mieszkają piętro wyżej, mają psa.	Nasi sąsiedzi z wyższego piętra mają psa.	Liczba mnoga i dwa przecinki wokół opisu.

Częste błędy

1. Zamykanie opisu tylko jednym przecinkiem

• Błędnie: Mężczyzna, który tu mieszka jest lekarzem.
• Poprawnie: Mężczyzna, który tu mieszka, jest lekarzem.

Opis który tu mieszka znajduje się w środku większego zdania. Potrzebuje przecinka na początku i na końcu. Sprawdź, czy po jego usunięciu pozostaje pełna, logiczna informacja.

2. Kopiowanie przypadku z części nadrzędnej

• Błędnie: Szukam klucza, którego leży na stole.
• Poprawnie: Szukam klucza, który leży na stole.

Szukam wymaga formy klucza, ale w części opisowej klucz jest podmiotem, czyli tym, o kim lub o czym mówi orzeczenie: klucz leży. Dlatego używamy który. W Szukam klucza, którego nie mogę znaleźć forma którego jest natomiast poprawna: nie mogę znaleźć klucza.

3. Pozostawianie „który” bez odmiany

• Błędnie: To osoba, z który pracuję.
• Poprawnie: To osoba, z którą pracuję.

Osoba ma rodzaj żeński, a po z w znaczeniu wspólnego działania potrzebujemy narzędnika: z kim? z którą?. Samo rozpoznanie, do jakiego wyrazu odsyła zaimek, nie wystarczy — trzeba jeszcze sprawdzić jego rolę.

4. Zwykła forma osobowa po „żeby”

• Błędnie: Powiem ci jeszcze raz, żeby rozumiesz.
• Poprawnie: Powiem ci jeszcze raz, żebyś zrozumiał / zrozumiała.

Wykonawcą drugiej czynności jest rozmówca. Potrzebna jest konstrukcja żebyś z formą taką jak zrozumiał lub zrozumiała, a nie czas teraźniejszy rozumiesz. Jeśli wykonawca pozostaje ten sam, można użyć bezokolicznika: Czytam jeszcze raz, żeby zrozumieć.

5. Mylenie informacji z życzeniem

• Błędnie w znaczeniu życzenia: Chcę, że przyjdziesz wcześniej.
• Poprawnie: Chcę, żebyś przyszedł / przyszła wcześniej.

Że pasuje do przekazywania informacji: Myślę, że przyjdziesz wcześniej. Żeby pasuje tu do tego, co ma się wydarzyć zgodnie z życzeniem mówiącego.

6. Dodawanie drugiego zaimka do tego samego opisu

• Błędnie: To książka, którą ją poleciłaś.
• Poprawnie: To książka, którą poleciłaś.

Którą już wskazuje poleconą książkę. Dodatkowe ją powtarza tę samą rolę. Podobnie: kolega, z którym rozmawiam, nie kolega, z którym z nim rozmawiam.

Uwagi dotyczące użycia

Długie zdanie nie musi być lepsze od krótkiego. W wiadomości do znajomego naturalne będzie Wiem, że masz dużo pracy. Zadzwonię wieczorem. Nie ma potrzeby łączenia wszystkich informacji w jedną wypowiedź. W tekście użytkowym, na przykład instrukcji lub wiadomości służbowej, warto szczególnie pilnować, do czego odnoszą się opisy z który.

„Aby” jest zwykle bardziej formalne niż „żeby”. Proszę zamknąć okno, aby ograniczyć hałas pasuje do instrukcji. W rozmowie częściej usłyszysz Zamknij okno, żeby było ciszej. Formy osobowe też można połączyć z aby: abyś wiedział, abyśmy zdążyli. Natomiast iż jest formalnym odpowiednikiem że: Informujemy, iż termin został zmieniony. Nie jest konieczne w codziennym pisaniu.

Nie każde „chociaż” wprowadza zdanie. W Poczekaj chociaż minutę oznacza „przynajmniej” i nie wymaga przecinka. Podobnie Nie wiem, który wybrać nie opisuje poprzednio wymienionego rzeczownika, tylko wyraża pośrednie pytanie o wybór. Rozpoznawaj funkcję słowa w konkretnej wypowiedzi, nie tylko jego wygląd.

Polski opis z „który” oddzielamy przecinkami także wtedy, gdy pomaga rozpoznać osobę. Pracownicy, którzy skończyli szkolenie, mogą wejść do sali może mówić o grupie wybranej spośród wszystkich pracowników. Nadal potrzebne są przecinki. Samo ich użycie nie rozstrzyga, czy opis dotyczy wszystkich, czy tylko części osób — to wynika z sensu i sytuacji.

Dalej niż podstawy

Kilka poziomów zależności

Zdanie może zawierać więcej niż jedną część podrzędną:

Wiem, że koleżanka, która mieszka obok, pomoże nam jutro.

Główna informacja zaczyna się od Wiem. Jej treść to koleżanka pomoże nam jutro, wprowadzona przez że. Wewnątrz tej treści pojawia się dodatkowy opis koleżanki: która mieszka obok. Każda zależność ma własne granice, dlatego opis otaczają dwa przecinki.

Przy pisaniu można sprawdzać zdanie warstwami. Najpierw usuń opis osoby, potem sprawdź pozostałą konstrukcję: Wiem, że koleżanka pomoże nam jutro. Jeżeli czytelnik musi wielokrotnie wracać do początku, lepiej rozdzielić wypowiedź: Wiem, że koleżanka pomoże nam jutro. To ta, która mieszka obok.

„Którego” może wskazywać także posiadacza

Porównaj Sąsiad, którego spotkałem, jest lekarzem z Sąsiad, którego córka studiuje medycynę, jest lekarzem. W pierwszym zdaniu spotkałem sąsiada. W drugim córka należy do rodziny sąsiada: jego córka studiuje. Zaimek w tej funkcji wskazuje posiadacza, dlatego ma dopełniacz:

• kobieta, której syn tu pracuje — jej syn;
• rodzice, których dzieci chodzą do tej szkoły — ich dzieci.

Formę którego, której, których dobieramy do osoby, do której odsyłamy, nie do rodzaju słowa córka, syn czy dzieci.

Cel nie jest tym samym co rezultat

Zamknąłem okno, żeby było ciszej wyraża zamiar. Nie zapewnia, że hałas rzeczywiście zniknął. Zamknąłem okno, więc zrobiło się ciszej przedstawia rezultat. Skutek to to, co nastąpiło po działaniu, a cel — to, co chcieliśmy osiągnąć.

Podobnie Uczę się, żeby zdać egzamin nie mówi jeszcze, czy egzamin został zdany. Jeśli chcesz opisać osiągnięty wynik, potrzebujesz innej konstrukcji: Dużo się uczyłam i zdałam egzamin.

„Chociaż” i „mimo że” a „mimo”

Chociaż pada, wychodzę można zastąpić przez Mimo że pada, wychodzę. Z kolei Mimo deszczu wychodzę zawiera nazwę zjawiska, nie pełne zdanie podrzędne. Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie; tutaj jest nim deszcz. Po mimo używamy dopełniacza: mimo deszczu, mimo zmęczenia.

W zwykłym połączeniu mimo że przecinek stawiamy przed całym wyrażeniem: Wychodzę, mimo że pada, nie Wychodzę mimo, że pada. Podobnie: Mimo że pada, wychodzę. Nie rozdzielaj mechanicznie stałego połączenia tylko dlatego, że widzisz słowo że.

Kolejność części a nacisk

Kiedy dostanę odpowiedź, zadzwonię ustawia odpowiedź jako punkt odniesienia dla dalszej informacji. Zadzwonię, kiedy dostanę odpowiedź zaczyna się od zapowiedzi telefonu. Obie wersje mają podobną treść, ale inaczej prowadzą uwagę czytelnika.

Opis z który najlepiej umieszczać blisko opisywanego słowa. Rozmawiałem z bratem koleżanki, który wrócił z podróży wskazuje brata dzięki formie który. Rozmawiałem z bratem koleżanki, która wróciła z podróży opisuje koleżankę. Gdy oba możliwe odniesienia mają ten sam rodzaj, sama forma może nie wystarczyć. Zamiast ryzykować niejasność, powtórz nazwę osoby lub podziel zdanie.

Jak ćwiczyć?

1. Łącz informacje według konkretnego pytania. Weź parę Zostaję w domu. Chcę odpocząć i zapytaj „po co?”. Otrzymasz Zostaję w domu, żeby odpocząć. Potem spróbuj Jest ciepło. Zostaję w domu z pytaniem „mimo czego?”: Chociaż jest ciepło, zostaję w domu. Nie wybieraj spójnika losowo — najpierw nazwij związek między faktami.
2. Odmieniaj „który” przez zmianę drugiej czynności. Zacznij od To koleżanka, która tu pracuje. Następnie zbuduj To koleżanka, którą znam, której pomagam, z którą rozmawiam. Za każdym razem sprawdź krótkie zdanie pomocnicze: znam ją, pomagam jej, rozmawiam z nią.
3. Przeprowadź dwie osobne korekty własnego tekstu. Najpierw sprawdź, kto wykonuje czynności po żeby i czy forma który pasuje do swojej roli. Dopiero potem sprawdź granice części i przecinki. Szczególnie szukaj opisów w środku zdania, które łatwo zamknąć tylko z jednej strony.

Powiązane zagadnienia

• Podstawa: Czasowniki zwrotne — przydatne w połączeniach takich jak cieszę się, że… i uczę się, żeby….
• Dokładniej o odmianie: Zaimki względne — dobieranie form zaimków i precyzyjne opisy osób oraz rzeczy.
• Następny krok: Mowa zależna — przekazywanie cudzych wypowiedzi, pytań i próśb.
• Rozwinięcie: Zdania wielokrotnie złożone — porządkowanie kilku zależności w jednej wypowiedzi.