Norveççede İlgi Cümleleri

Kısaca

Norveççede bir kişiyi veya şeyi açıklayan ilgi cümlesi, açıkladığı adın arkasından gelir ve çoğunlukla som ile başlar: mannen som bor her — “burada yaşayan adam”. Som bütün dilbilgisel cinsiyetlerde ve hem tekilde hem çoğulda aynı kalır; işi yapanı gösteriyorsa düşürülemez, işten etkileneni gösteriyorsa çoğu zaman düşürülebilir. Sahiplik için hvis, yer ilişkisi için der kullanılır; bu cümlelerin içinde ikke gibi sözcükler çekimli fiilden önce gelir.

Genel Bakış

İlgi cümlesi, bir adı (kişi, nesne, yer veya kavramı adlandıran sözcüğü) açıklayan küçük bir cümledir. Türkçede “burada yaşayan adam”, “okuduğum kitap”, “oğlunu tanıdığım kadın” derken aynı işi yaparız. Norveççedeki adı relativsetning olan bu yapı, açıklamanın hangi kişiye veya şeye ait olduğunu gösterir ya da zaten bildiğimiz bir kişi hakkında ek bilgi verir.

Türkçe bilen biri için en önemli fark açıklamanın yeridir. Türkçede “dün satın aldığım” bölümü “kitap”tan önce gelir. Norveççede önce kitaptan söz edilir, ardından açıklama eklenir: boka som jeg kjøpte i går — “dün satın aldığım kitap”. Türkçedeki “-an/-en” ve “-dığım” gibi ekler burada ayrı sözcüklerle ve bir cümle yapısıyla karşılanır. Bu yüzden Türkçe sırayı tek tek sözcüklerle Norveççeye taşımak işe yaramaz.

Bu konu B1 düzeyinde, daha önce öğrenilen yan cümle (tek başına değil, başka bir cümleye bağlı olarak kullanılan cümle) kurallarını günlük anlatıma taşır. Bir ev ilanını, iş arkadaşınızı veya size önerilen bir kitabı anlatırken ilgi cümleleri hemen işe yarar. Aşağıdaki örnekler Norveççenin Bokmål yazı dilindedir; önce som ile kurulan temel yapıyı, ardından sahiplik, yer, virgül ve daha ileri kullanımları ele alacağız.

Yapı Nasıl Kurulur?

1. Önce ad, sonra onu açıklayan cümle

İki ayrı bilgiyi birleştirelim:

• Jeg kjenner en mann. Han bor her. — “Bir adam tanıyorum. O burada yaşıyor.”
• Jeg kjenner en mann som bor her. — “Burada yaşayan bir adam tanıyorum.”

İkinci cümlede som, ilk anlatımdaki han sözcüğünün yerini üstlenir. Somdan sonra aynı kişiyi gösteren bir han daha eklemeyiz. Açıkladığımız ad ile ilgi cümlesi arasını gereksiz yere açmamak, neyin neyi açıkladığını anlaşılır kılar.

Norveççe yapı	Türkçesi	Yapının görevi
mannen som bor her	burada yaşayan adam	Adam yaşama işini yapıyor.
boka som jeg leste	okuduğum kitap	Kitap okuma işinden etkileniyor.
kvinnen hvis sønn jeg kjenner	oğlunu tanıdığım kadın	Kadın ile oğlu arasında sahiplik ilişkisi var.
huset der vi bor	oturduğumuz ev	Ev, eylemin gerçekleştiği yer.

Bu tablodaki ifadeler tam cümle değil, açıklaması olan ad gruplarıdır. Tam cümlede bir görev üstlenirler: Mannen som bor her, heter Ali. — “Burada yaşayan adamın adı Ali.” Ya da Jeg likte boka som jeg leste. — “Okuduğum kitabı beğendim.”

2. Som biçim değiştirmez

Dilbilgisel cinsiyet, Norveççede adların en, ei veya et gibi sözcüklerle kullanılan sınıflara ayrılmasıdır; canlıların gerçek cinsiyetiyle aynı şey değildir. Som, açıkladığı ad hangi sınıftan olursa olsun değişmez:

• en mann som venter — “bekleyen bir adam”
• ei bok som ligger på bordet — “masanın üzerinde duran bir kitap”
• et hus som er til salgs — “satılık bir ev”
• naboer som hjelper oss — “bize yardım eden komşular”

Ayrıca kişiye ve nesneye göre ayrı bir ilgi sözcüğü seçilmez. Hem adam hem kitap için som kullanılabilir. Adın belirli olup olmaması da bu seçimi değiştirmez: en bok som … “... bir kitap”, boka som … ise bağlama göre “... kitap” anlamındadır.

3. Som ne zaman düşürülebilir?

Özne, anlatılan işi yapan veya belirtilen durumda bulunan kişi ya da şeydir. Nesne ise eylemin yöneldiği, ondan etkilenen kişi ya da şeydir. Somun görevini, ilgi cümlesindeki eyleme bakarak bulun; bütün cümledeki görevine bakmak yanıltabilir.

Som özneyse onu koruyun:

• Mannen som bor her, er lærer. — “Burada yaşayan adam öğretmen.”
• Burada kim yaşıyor? Adam. Dolayısıyla som özne görevindedir.

Som nesneyse, kendisinden sonra ayrıca bir özne bulunur ve som çoğu zaman atılabilir:

• Boka som jeg leste, var spennende. — “Okuduğum kitap sürükleyiciydi.”
• Boka jeg leste, var spennende. — Aynı anlam.
• Kim okudu? Jeg, yani “ben”. Ne okundu? Kitap. Bu yüzden som nesnedir.

Parantezli Boka (som) jeg leste — “okuduğum kitap” gösterimi iki biçimin de mümkün olduğunu anlatır. Parantez, gerçek yazıda kullanılması gereken bir işaret değildir.

Özne ve nesne ayrımını yalnızca jeg veya hun görüp görmediğinize bağlamayın. Örneğin mannen som kommer med søsteren sin — “kız kardeşiyle gelen adam” ifadesinde başka kişilerden söz edilse de gelen kişi adamdır; som düşmez. Karar verirken “Bu yan cümlede kim ne yapıyor?” sorusunu sorun.

4. İlgi cümlesinde sözcük sırası

Çekimli fiil, cümlede zamanı bildiren fiildir; örneğin kommer “geliyor”, kom “geldi”, har lest “okumuş/okudu” yapısında ise har çekimli parçadır. İlgi cümlesi bir yan cümle olduğu için ikke “değil”, aldri “asla/hiç” gibi sözcükler çekimli fiilden önce gelir.

Norveççe	Türkçe	Sözcük sırası
en kollega som ikke kommer i dag	bugün gelmeyen bir iş arkadaşı	Som özne; ardından ikke ve fiil gelir.
en kollega som jeg ikke kjenner	tanımadığım bir iş arkadaşı	Ayrı özne jeg; sonra ikke ve fiil gelir.
boka som jeg ikke har lest	okumadığım kitap	Ikke, har sözcüğünden önce gelir.
boka jeg aldri fant	hiç bulamadığım kitap	Som düşse de yan cümle sırası korunur.

Türkçede fiilin sonda olması tanıdık gelebilir; fakat Norveççe yan cümlede bütün fiilleri sona atmayız. Som jeg ikke har lest düzenini bir bütün olarak öğrenmek, “Norveççede fiil hep ikinci sıradadır” gibi aşırı genel bir kuraldan daha yararlıdır. Ana cümle ile yan cümlenin sözcük sırası farklıdır.

5. Sahiplik için hvis

Hvis, açıkladığımız kişi ile ardından gelen ad arasındaki sahiplik veya bağlılık ilişkisini gösterir. Türkçede çoğu zaman ayrı bir “kimin” sözcüğü kullanmadan çeviririz:

• Kvinnen hvis sønn jeg kjenner. — “Oğlunu tanıdığım kadın.”
• Jeg møtte en forfatter hvis bøker jeg liker. — “Kitaplarını sevdiğim bir yazarla tanıştım.”

Hvisten sonra sahip olunan varlığı adlandıran sözcük gelir: hvis sønn, hvis bøker. Bu yapıdaki ad genellikle belirsiz biçimde, yani sønnen veya bøkene gibi belirli biçim eki almadan kullanılır. Sahiplik bilgisi zaten hvis ile verilir. Ardından cümle, bu adın özne veya nesne olmasına göre devam eder:

• en kvinne hvis sønn studerer i Oslo — “oğlu Oslo'da okuyan bir kadın”; okuyan kişi oğuldur.
• en kvinne hvis sønn jeg kjenner — “oğlunu tanıdığım bir kadın”; tanıyan kişi benim, tanıdığım kişi oğuldur.

Buradaki hvis, koşul bildiren hvis ile karıştırılmamalıdır. Hvis du kommer, lager jeg kaffe. — “Gelirsen kahve yaparım.” cümlesinde bir kişiyi açıklayan sahiplik yapısı yoktur; hvis burada “eğer” anlamındadır.

6. Yer için der

Bir yerin içinde veya orada gerçekleşen bir eylemi anlatırken der kullanılabilir:

• Huset der vi bor. — “Oturduğumuz ev.”
• Kafeen der vi møtes, ligger ved stasjonen. — “Buluştuğumuz kafe istasyonun yanında.”

Burada der “orada” ilişkisini ilgi cümlesine taşır. Aynı bilgiyi som ve bir yer bildiren sözcükle de verebiliriz: huset som vi bor i — “oturduğumuz ev”. I, tek başına “içinde” ilişkisini kuran bir edattır (sözcükler arasında yer, yön, zaman gibi bağlar kuran kısa sözcük).

Ancak her yer adı otomatik olarak der gerektirmez. Huset som vi kjøpte — “satın aldığımız ev” ifadesinde ev, satın alma eyleminin nesnesidir. Huset der vi kjøpte møbler ise “mobilya satın aldığımız ev” demektir; ev bu kez alışverişin yapıldığı yerdir. Seçim, sözcüğün “ev” olmasıyla değil, cümledeki ilişkiyle ilgilidir.

Bağlam İçinde Örnekler

Aşağıdaki cümleler komşuluk, ulaşım, alışveriş ve günlük planlar gibi durumlarda kullanılabilir. Çevirilerde Türkçenin doğal sırası korunmuştur; Norveççe sözcükleri Türkçe sıraya bire bir yerleştirmeye çalışmayın.

Norveççe	Türkçe	Açıklama
Mannen som bor her, jobber på sykehuset.	Burada yaşayan adam hastanede çalışıyor.	Yaşayan kişi adam; som düşmez.
Boka som jeg leste på toget, var veldig god.	Trende okuduğum kitap çok güzeldi.	Som nesne; düşürülebilir.
Boka jeg leste, ligger i veska.	Okuduğum kitap çantada.	Som kullanılmadan kurulmuş.
Kvinnen hvis sønn jeg kjenner, er naboen vår.	Oğlunu tanıdığım kadın bizim komşumuz.	Hvis sahiplik ilişkisi kurar.
Huset der vi bor, er ganske gammelt.	Oturduğumuz ev oldukça eski.	Der yer ilişkisi bildirir.
Jeg trenger en buss som går til sentrum.	Şehir merkezine giden bir otobüse ihtiyacım var.	Gitme eyleminin öznesi otobüs.
Har du en jakke som tåler regn?	Yağmura dayanıklı bir ceketin var mı?	Som bir nesnenin özelliğini açıklar.
Vi leter etter en leilighet som ikke er så dyr.	O kadar pahalı olmayan bir daire arıyoruz.	Ikke, er sözcüğünden önce.
Dette er filmen jeg fortalte deg om.	Bu, sana sözünü ettiğim film.	Om sonda kalır; som düşürülmüş.
Læreren som vi snakket med, var veldig hjelpsom.	Konuştuğumuz öğretmen çok yardımcı oldu.	Med konuşulan kişiye bağlanır.
Jeg fant nøklene som du ikke kunne finne.	Senin bulamadığın anahtarları buldum.	Çoğul adla da som değişmez.
Søsteren min, som bor i Tromsø, kommer på besøk.	Tromsø'da yaşayan kız kardeşim ziyarete geliyor.	Virgüller ek bilgi bölümünü ayırır.
De som kommer tidlig, kan hjelpe til.	Erken gelenler yardım edebilir.	De som, “... olanlar” yapısıdır.
Toget var forsinket, noe som gjorde meg stresset.	Tren gecikti; bu da beni strese soktu.	Noe som önceki olayın tamamına gönderme yapar.

Sık Yapılan Hatalar

1. Türkçedeki gibi açıklamayı adın önüne koymak

• Yanlış: Jeg leste som du anbefalte boka.
• Doğru: Jeg leste boka som du anbefalte. — “Önerdiğin kitabı okudum.”

Türkçede “önerdiğin” önce, “kitap” sonra gelir. Norveççede som du anbefalte, açıkladığı boka sözcüğünden sonra gelmelidir. Önce ana cümleyi kurun: Jeg leste boka; ardından kitabı açıklayın.

2. Özne görevindeki som sözcüğünü düşürmek

• Yanlış: Jeg kjenner mannen bor her.
• Doğru: Jeg kjenner mannen som bor her. — “Burada yaşayan adamı tanıyorum.”

Burada yaşayan kişi adamdır; yan cümlede başka bir özne yoktur. Som zorunludur. Buna karşılık Jeg kjenner mannen du snakket med — “Konuştuğun adamı tanıyorum” cümlesinde konuşan kişi du olduğu için som düşürülebilir.

3. Aynı kişiyi veya şeyi ikinci kez belirtmek

• Yanlış: Mannen som han bor her, er hyggelig.
• Doğru: Mannen som bor her, er hyggelig. — “Burada yaşayan adam cana yakın.”
• Yanlış: Boka som jeg leste den, var god.
• Doğru: Boka som jeg leste, var god. — “Okuduğum kitap güzeldi.”

İlgi yapısı zaten adamı veya kitabı eyleme bağlar. Aynı yeri tekrar han “o” ya da den “onu” ile doldurmayın. Türkçede de “okuduğum onu kitap” demediğimizi düşünmek bu hatayı fark etmeyi kolaylaştırır.

4. Ana cümlenin olumsuzluk sırasını kullanmak

• Yanlış: Jeg søker en jobb som krever ikke erfaring.
• Doğru: Jeg søker en jobb som ikke krever erfaring. — “Deneyim gerektirmeyen bir iş arıyorum.”

İlgi cümlesinde ikke, çekimli krever fiilinden önce gelir. Jobben krever ikke erfaring — “İş deneyim gerektirmiyor” bağımsız bir cümlede doğrudur; som ile bağlanınca sıra değişir.

5. Hvis sonrasında belirli ad biçimini kullanmak

• Yanlış: Kvinnen hvis sønnen studerer her, er lege.
• Doğru: Kvinnen hvis sønn studerer her, er lege. — “Oğlu burada okuyan kadın doktor.”

Hvis sønn zaten “onun oğlu” ilişkisini kurar. Bu yapıda sønn kullanılır, sønnen değil. Türkçedeki iyelik eklerini Norveççe ada fazladan bir belirlilik eki ekleyerek karşılamaya çalışmayın.

6. Sonda kalması gereken edatı unutmak

• Yanlış: Dette er personen som jeg snakket.
• Doğru: Dette er personen som jeg snakket med. — “Konuştuğum kişi bu.”

Birisiyle konuşmak snakke med ile anlatılır. Kişiyi ilgi cümlesine bağlasanız da med gerekir. Türkçede “konuştuğum kişi” demek yeterli olabilir; Norveççede fiilin istediği ilişki sözcüğünü ayrıca korumalısınız.

Kullanım Notları

Günlük anlatım ve yazı dili

Som hem konuşmada hem yazıda temel seçimdir. Nesne görevindeki somun düşürülmesi de yalnızca özensiz konuşmaya ait değildir: filmen jeg så — “izlediğim film” normal bir yapıdır. Uzun veya karmaşık bir cümlede somu korumak, açıklamanın nerede başladığını daha kolay görmeyi sağlayabilir.

Sahiplik bildiren hvis doğru ve yararlı olmakla birlikte günlük konuşmada biraz resmî duyulabilir. Kvinnen hvis sønn jeg kjenner — “oğlunu tanıdığım kadın” ifadesi yerine iki kısa cümle kurulabilir: Jeg kjenner sønnen hennes. Hun er naboen vår. — “Onun oğlunu tanıyorum. O bizim komşumuz.” Bu, dilbilgisel bir zorunluluk değil, anlatım tercihidir. Özellikle uzun sahiplik zincirlerinde kısa cümleler daha rahat okunur.

Virgül anlamı nasıl etkiler?

Sınırlayıcı ilgi cümlesi, “hangisi?” sorusunu cevaplayarak belirli kişileri veya şeyleri seçer. Önüne virgül konmaz:

Elevene som hadde gjort leksene, fikk gå hjem. — “Ödevlerini yapmış olan öğrencilerin eve gitmesine izin verildi.”

Burada bütün öğrencilerden değil, ödevini yapmış olanlardan söz ediyoruz. Ek bilgi veren ilgi cümlesi ise zaten belli olan bir gruba bilgi ekler; iki yandan virgülle ayrılır:

Elevene, som hadde gjort leksene, fikk gå hjem. — “Öğrencilerin eve gitmesine izin verildi; hepsi ödevlerini yapmıştı.”

Önemli bir Norveççe yazım ayrıntısı da şudur: İlgi cümlesi ana cümlenin ortasında bitiyorsa, ardından ana cümle devam ederken virgül konur. Bu nedenle Mannen som bor her, er lærer cümlesinde somdan önce virgül yoktur ama herden sonra vardır. İlgi cümlesi sonda olduğunda kapanış virgülüne gerek kalmaz: Jeg kjenner mannen som bor her. — “Burada yaşayan adamı tanıyorum.”

Daha İleri Kullanımlar

Temel som yapısını rahatça kurduktan sonra bu örüntüler anlatımı daha esnek hâle getirir. Hepsini aynı anda kullanmak gerekmez; okurken işlevlerini tanımak iyi bir başlangıçtır.

1. Edatın yeri ve daha resmî seçenekler

Günlük Bokmål'da edat genellikle ilgi cümlesinin sonunda kalır:

• stolen som jeg sitter på — “oturduğum sandalye”
• vennen som jeg reiser med — “birlikte yolculuk ettiğim arkadaş”
• saken som vi snakket om — “konuştuğumuz konu”

Bu yapılarda som çoğu zaman atılabilir: vennen jeg reiser med aynı anlamı verir. Edatı somun önüne taşıyarak med som gibi bir yapı oluşturmayın.

Daha resmî yazıda hvilken ve biçimleriyle edatın öne geldiği yapılar görülebilir: saken om hvilken vi snakket — “konuştuğumuz konu”. Burada hvilken adın cinsiyet ve sayısına göre hvilket veya hvilke olabilir. Günlük anlatımda bu seçenek ağır duyulabilir; çoğu durumda saken som vi snakket om daha doğal ve pratiktir. B1 düzeyinde bu resmî seçeneği tanımak yeterlidir.

2. Ek bilgi bölümünde som sözcüğünü korumak

Nesne görevindeki somu düşürme kuralının en güvenli kullanım alanı sınırlayıcı ilgi cümleleridir. Virgüllerle ayrılan ek bilgi bölümünde somu koruyun:

Denne boka, som jeg kjøpte i går, er en gave til moren min. — “Dün satın aldığım bu kitap anneme bir hediye.”

Burada hangi kitap olduğu denne boka “bu kitap” ile zaten bellidir. Som jeg kjøpte i går sadece ek bilgi verir. Daha doğal bir Türkçe çeviri de “Bu kitabı dün aldım; anneme hediye edeceğim” olabilir. Türkçenin aynı bilgiyi farklı bir cümle düzeniyle vermesi, Norveççe virgüllerin işlevini değiştirmez.

3. De som ve den som

Açıkça “kişiler” veya “kişi” demeden de ilgi yapısı kurulabilir. Zamir, bir adın yerine kullanılan sözcüktür; burada den veya de, açıklanan kişinin ya da grubun yerini tutar:

• De som vil være med, må melde seg på. — “Katılmak isteyenler kayıt yaptırmalı.”
• Den som kommer først, kan velge plass. — “İlk gelen kişi yer seçebilir.”
• Jeg hjelper dem som trenger det. — “İhtiyacı olanlara yardım ediyorum.”

Standart yazıda de özne biçimi, dem nesne biçimidir. Son örnekte yardım edilen kişiler ana cümlenin nesnesi olduğu için dem kullanılmıştır. Konuşmada farklı biçimler duyulabilse de kendi yazınızda bu ayrımı korumak yararlıdır. De som yapısını Türkçeye her seferinde “onlar ki” diye çevirmeyin; “... olanlar” çoğu zaman daha doğaldır.

4. Önceki olayın tamamını açıklayan noe som

Som her zaman yalnızca bir adı açıklamaz. Noe som ile önceki cümlenin anlattığı olayın tamamına gönderme yapılabilir:

Hun avlyste møtet, noe som overrasket oss. — “Toplantıyı iptal etti; bu bizi şaşırttı.”

Şaşırtan şey yalnızca “toplantı” değildir, toplantının iptal edilmesidir. Noe som bunu açıkça belirtir. Türkçede çoğu zaman “bu da”, “bu durum” veya ikinci bir cümle kullanılır. Böyle bir bağlantıyı, öncesindeki adın arkasına gelişigüzel som ekleyerek kurmayın.

5. İlgi cümlesinden sonra ana cümlenin sırası

İlgi cümlesiyle genişlemiş bir ad grubu ana cümlenin başına geldiğinde, grubun tamamı tek bir bölüm sayılır:

Boka som du anbefalte, har jeg allerede lest. — “Önerdiğin kitabı zaten okudum.”

Başlangıçtaki uzun bölümden sonra çekimli har gelir, ardından özne jeg yer alır. Burada ilgi cümlesinin iç sırası ile ana cümlenin sırasını ayrı ayrı düşünmek gerekir. Daha sade anlatmak isterseniz Jeg har allerede lest boka som du anbefalte diyebilirsiniz; Türkçesi yine “Önerdiğin kitabı zaten okudum” olur.

Çalışma Önerileri

1. İki kısa cümleyi birleştirin. Önce Jeg har en nabo. Hun jobber på biblioteket. — “Bir komşum var. Kütüphanede çalışıyor.” yazın. Sonra Jeg har en nabo som jobber på biblioteket. — “Kütüphanede çalışan bir komşum var.” biçimine dönüştürün. Aynı alıştırmayı iş arkadaşınız, telefonunuz ve sevdiğiniz bir yer için yapın; açıklamayı mutlaka addan sonra koyun.

2. Som sözcüğünün görevini işaretleyin. Personen som ringte meg — “beni arayan kişi” ile personen som jeg ringte — “aradığım kişi” ifadelerini karşılaştırın. Her birinde kimin aradığını söyleyin. Yalnızca ikinci örnekte somu silip yeniden okuyun. Sonra iki yapıya da ikke ekleyerek olumsuzluk sırasını çalışın: personen som ikke ringte meg ve personen som jeg ikke ringte.

3. Kendi çevrenizi üç farklı ilişkiyle anlatın. Bir kişi için som, bir sahiplik ilişkisi için hvis, bir yer için der kullanın. Yazdığınız her cümleyi iki kısa cümleye geri ayırın. Bu kontrol, gereksiz bir zamir ekleyip eklemediğinizi ve sonda gerekli bir edatı unutup unutmadığınızı gösterir. Son olarak ilgi cümlesini çıkarın: Ana cümle hâlâ düzgün mü, hangi bilgiyi kaybettiniz?

İlgili Konular

• Önce çalışılacak konu: Yan Cümleler — ikke sözcüğünün yeri ve ana cümle ile yan cümle arasındaki sözcük sırası farkı için temel oluşturur.
• Sonraki adım: Yan Cümle Türleri — ilgi cümlelerini koşul, zaman ve başka yan cümle yapılarıyla birlikte değerlendirmeyi sağlar.