Włoskie przyimki con, su, per, tra i fra

W skrócie

Con najczęściej znaczy „z”, su — „na” lub „o”, per — „dla”, „przez” albo „żeby”, a tra/fra — „między”, „wśród” lub „za jakiś czas”. Najważniejsza różnica formalna jest taka, że su łączy się z rodzajnikiem: sul tavolo, sulla sedia, sugli scaffali. Tra i fra mają to samo znaczenie; wybór zwykle zależy od brzmienia.

Omówienie

Przyimek to krótki wyraz, który pokazuje relację między częściami zdania: miejsce, kierunek, czas, cel, sposób albo towarzystwo. W tym artykule chodzi o pięć bardzo częstych włoskich przyimków prostych: con, su, per, tra i fra. Spotyka się je od poziomu A1, choć każdy z nich ma również znaczenia, które warto poznawać później.

Dla osoby mówiącej po polsku część skojarzeń jest łatwa: con Maria przypomina „z Marią”, a tra due case — „między dwoma domami”. Nie należy jednak tłumaczyć każdego polskiego przyimka słowo w słowo. Polskie „na”, „o”, „przez” czy „za” mogą mieć po włosku różne odpowiedniki zależnie od sensu. Ponadto polski zmienia końcówkę rzeczownika przez przypadek, na przykład „z kolegą”, natomiast włoski zwykle pozostawia rzeczownik bez takiej odmiany i dobiera odpowiedni przyimek oraz rodzajnik.

Na początek wystarczy opanować cztery główne skojarzenia: con = razem z lub za pomocą, su = na powierzchni albo na temat, per = dla, przez lub w celu, tra/fra = między albo za określony czas. Dalsze znaczenia są opisane osobno, aby nie mieszać reguły podstawowej z bardziej zaawansowanym użyciem.

Jak to działa

Con: towarzystwo, narzędzie i sposób

Con odpowiada często polskiemu „z”. Może wskazywać osobę lub rzecz towarzyszącą:

• Vado al cinema con Giulia. — Idę do kina z Giulią.
• Caffè con latte. — Kawa z mlekiem.

Wskazuje też narzędzie, czyli przedmiot użyty do wykonania czynności, oraz sposób jej wykonania:

• Scrivo con una penna. — Piszę długopisem.
• Parla con calma. — Mówi spokojnie.

Tu polszczyzna nie zawsze używa „z”: mówimy „długopisem”, bez przyimka, albo „spokojnie”. Włoski zachowuje con.

We współczesnym języku najbezpieczniej stawiać con osobno przed rodzajnikiem: con il treno, con la mia amica, con gli studenti. Forma col (con + il) jest również poprawna i częsta, na przykład col treno. Pozostałe formy ściągnięte, takie jak coi czy cogli, występują, ale na początku lepiej konsekwentnie używać przejrzystych form con i, con gli.

Su: na powierzchni i na określony temat

Podstawowe znaczenie su to położenie na powierzchni albo ruch na nią:

• Le chiavi sono sul tavolo. — Klucze są na stole.
• Metto il bicchiere sul tavolo. — Stawiam szklankę na stole.

Su może również znaczyć „o” lub „na temat”:

• Leggo un libro su Roma. — Czytam książkę o Rzymie.
• Un corso sulla cucina italiana. — Kurs o kuchni włoskiej.

To ważna różnica względem polskiego: w wyrażeniach dotyczących tematu polskie o często odpowiada włoskiemu su.

Przed rodzajnikiem określonym su tworzy formę ściągniętą, nazywaną przyimkiem z rodzajnikiem. Rodzajnik określony to wyraz odpowiadający mniej więcej angielskiemu „the”, którego polszczyzna nie ma; we włoskim są to między innymi il, lo, la, i, gli, le.

Przyimek + rodzajnik	Forma	Przykład
su + il	sul	sul tavolo — na stole
su + lo	sullo	sullo scaffale — na półce
su + la	sulla	sulla sedia — na krześle
su + i	sui	sui tavoli — na stołach
su + gli	sugli	sugli scaffali — na półkach
su + le	sulle	sulle sedie — na krzesłach

Przed wyrazem zaczynającym się samogłoską używa się form sull’: sull’autobus („w autobusie” lub „na pokładzie autobusu”), sull’isola („na wyspie”). Wybór samego przyimka nadal zależy od włoskiego zwyczaju językowego: mówi się sul tavolo, ale in cucina („w kuchni”) i al lavoro („w pracy”). Sam polski przyimek „na” nie wystarcza więc do przewidzenia włoskiej formy.

Per: odbiorca, cel, droga i czas trwania

Per ma kilka podstawowych zastosowań:

1. Odbiorca lub przeznaczenie — „dla”: Questo regalo è per te.
2. Cel czynności — „żeby”, „aby”, „po”: Studio per imparare.
3. Droga lub przejście przez miejsce — „przez”: Passiamo per il centro.
4. Kierunek, zwłaszcza przy wyjeździe — „do”, „w kierunku”: Parto per Napoli.
5. Czas trwania — „przez”: Resto qui per due giorni.

W konstrukcji per + bezokolicznik bezokolicznik jest podstawową formą czasownika, taką jak polskie „robić” czy „czytać”: mangiare, studiare, vedere. Konstrukcja zwykle mówi o celu działania wykonywanego przez tę samą osobę: Vado in farmacia per comprare una medicina — „Idę do apteki, żeby kupić lekarstwo”.

Per nie łączy się dziś z rodzajnikiem w jedną formę: mówimy per il lavoro, per la famiglia, per gli amici. Dawne formy typu pel można spotkać w starszych tekstach, ale nie należy ich używać w zwykłej współczesnej wypowiedzi.

Tra i fra: między, wśród oraz za jakiś czas

Tra i fra są wymienne znaczeniowo. Oznaczają położenie lub relację między dwiema albo kilkoma osobami czy rzeczami:

• Il bar è tra la banca e la stazione. — Bar jest między bankiem a dworcem.
• Sono fra amici. — Jestem wśród przyjaciół.

W określeniach czasu znaczą „za”, licząc od chwili mówienia:

• Arrivo tra dieci minuti. — Przyjadę za dziesięć minut.
• Ci vediamo fra una settimana. — Widzimy się za tydzień.

Nie ma różnicy gramatycznej między tra i fra. Wybiera się często formę, która brzmi płynniej: fra tre giorni pozwala uniknąć powtórzenia dźwięków w tra tre, a tra fratelli brzmi lżej niż fra fratelli. Nie jest to jednak sztywna reguła ani zmiana znaczenia.

Przyimki te pozostają osobno przed rodzajnikiem: tra il tavolo e la porta, fra gli studenti. Nie tworzą form ściągniętych.

Najważniejsze odpowiedniki

Włoski przyimek	Podstawowa funkcja	Częsty polski odpowiednik	Wzór
con	towarzystwo, narzędzie, sposób	z, za pomocą	con + rzeczownik
su	powierzchnia, temat	na, o	su lub su + rodzajnik → sul, sulla…
per	odbiorca, cel, droga, czas trwania	dla, żeby, przez	per + rzeczownik/zaimek/bezokolicznik
tra/fra	położenie pośrodku, grupa, przyszły odstęp czasu	między, wśród, za	tra/fra + rzeczownik lub czas

Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, miejsce, rzecz lub pojęcie, na przykład Marco, città, libro, tempo. Zaimek zastępuje rzeczownik lub wskazuje uczestnika wypowiedzi, na przykład me („mnie”) czy te („ciebie”). Po omawianych przyimkach używa się form me i te: con me, per te, tra me e te, a nie con io ani per tu.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Wskazówka
Vado con Marco.	Idę z Markiem.	Towarzystwo: con.
Taglio il pane con un coltello.	Kroję chleb nożem.	Narzędzie: po polsku sam narzędnik, po włosku con.
Vorrei un tè con limone.	Poproszę herbatę z cytryną.	Składnik lub dodatek.
Parla con molta pazienza.	Mówi z wielką cierpliwością.	Sposób wykonania czynności.
Il libro è sul tavolo.	Książka jest na stole.	Su + il = sul.
Ci sono delle foto sulle pareti.	Na ścianach są zdjęcia.	Su + le = sulle.
Ho visto un documentario su Venezia.	Obejrzałem dokument o Wenecji.	Temat: polskie „o”, włoskie su.
Questo regalo è per te.	Ten prezent jest dla ciebie.	Odbiorca.
Lavoro per una piccola azienda.	Pracuję dla małej firmy.	Osoba lub organizacja, dla której wykonuje się pracę.
Sono qui per aiutarti.	Jestem tu, żeby ci pomóc.	Cel: per + bezokolicznik.
Passiamo per il centro.	Przechodzimy przez centrum.	Trasa prowadzi przez dane miejsce.
Partono domani per Firenze.	Wyjeżdżają jutro do Florencji.	Kierunek wyjazdu.
Resto a Milano per tre giorni.	Zostaję w Mediolanie przez trzy dni.	Określony czas trwania.
La farmacia è tra il supermercato e la banca.	Apteka jest między supermarketem a bankiem.	Położenie między dwoma punktami.
Fra noi non ci sono segreti.	Między nami nie ma tajemnic.	Relacja w grupie.
Arrivo tra dieci minuti.	Przyjadę za dziesięć minut.	Czas liczony od teraz.

Częste błędy

1. Pozostawianie su i rodzajnika osobno

• Niepoprawnie: Il telefono è su il tavolo.
• Poprawnie: Il telefono è sul tavolo.
• Dlaczego: Su obowiązkowo łączy się z następującym rodzajnikiem określonym: sul, sullo, sulla, sui, sugli, sulle.

2. Automatyczne tłumaczenie polskiego „na” jako su

• Niepoprawnie: Sono su lavoro.
• Poprawnie: Sono al lavoro.
• Dlaczego: Przyimki tworzą stałe połączenia charakterystyczne dla danego języka. Po polsku jesteśmy „w pracy”, a po włosku al lavoro. Su wybieramy wtedy, gdy chodzi rzeczywiście o powierzchnię albo temat, oraz w utrwalonych włoskich wyrażeniach.

3. Używanie per zamiast tra/fra w znaczeniu „za jakiś czas”

• Niepoprawnie: Arrivo per dieci minuti. — jeśli zamiarem jest „Przyjadę za dziesięć minut”.
• Poprawnie: Arrivo tra dieci minuti.
• Dlaczego: Tra/fra + odcinek czasu wskazuje moment w przyszłości. Per dieci minuti oznacza czas trwania: „przez dziesięć minut”.

4. Mylenie „za dziesięć minut” z „od dziesięciu minut”

• Niepoprawnie: Aspetto tra dieci minuti. — jeśli czekanie już trwa.
• Poprawnie: Aspetto da dieci minuti. — Czekam od dziesięciu minut.
• Dlaczego: Tra dieci minuti odnosi się do przyszłości. Czynność rozpoczęta wcześniej i nadal trwająca wymaga zwykle da.

5. Stosowanie form io i tu po przyimku

• Niepoprawnie: Questo è per tu. / Vieni con io?
• Poprawnie: Questo è per te. / Vieni con me?
• Dlaczego: Po przyimku włoski używa form me, te, podobnie jak polski zmienia „ja” na „mnie” i „ty” na „ciebie/tobą”.

6. Szukanie różnicy znaczeniowej między tra i fra

• Mylące założenie: tra znaczy „między”, a fra „wśród”.
• Poprawnie: Obie formy mogą znaczyć zarówno „między”, jak i „wśród”: tra amici oraz fra amici.
• Dlaczego: Wybór zależy przede wszystkim od brzmienia i osobistego zwyczaju, nie od liczby osób ani rodzaju relacji.

Uwagi o użyciu

W zwykłej rozmowie con, su, per, tra/fra są neutralne stylistycznie. Nie brzmią ani szczególnie oficjalnie, ani potocznie. Warto natomiast zwracać uwagę na gotowe połączenia: con calma („spokojnie”), su Internet lub su internet („w internecie”), per esempio („na przykład”), per favore („proszę”), tra poco („za chwilę”). Zapamiętanie całej frazy jest skuteczniejsze niż uczenie się jednego polskiego odpowiednika.

Przy środkach transportu wybór przyimka zależy od sposobu przedstawienia podróży. Con podkreśla środek lub narzędzie: vado con la macchina jest możliwe, ale standardowo bardzo często mówi się vado in macchina, in treno, in autobus. Z kolei sull’autobus opisuje przebywanie w konkretnym autobusie. To dobry przykład, dlaczego słownikowe „con = z” i „su = na” jest tylko punktem wyjścia.

W konstrukcjach czasowych należy rozdzielić trzy pytania:

• Kiedy od teraz? — tra/fra due ore („za dwie godziny”);
• Jak długo? — per due ore („przez dwie godziny”);
• Od jak dawna? — da due ore („od dwóch godzin”).

Per bywa pomijane, gdy czas trwania jest oczywisty: zarówno Ho studiato per due ore, jak i Ho studiato due ore może znaczyć „Uczyłem się przez dwie godziny”. Dla uczącej się osoby pełna forma z per jest jednak jasna i bezpieczna.

Dalej niż podstawy

Poniższych zastosowań nie trzeba od razu aktywnie używać na poziomie A1, ale często pojawiają się w tekstach i rozmowach.

Su może wyrażać przybliżenie, zwłaszcza przy wieku, godzinie lub ilości: un uomo sui quarant’anni to „mężczyzna około czterdziestki”, a sul tardi — „późnawo, pod wieczór”. Może też wskazywać proporcję: uno studente su dieci — „jeden uczeń na dziesięciu”. W poleceniach ruchu występuje samodzielnie jako „w górę” lub „chodź”: Su, andiamo! — „No, chodźmy!”.

Per może wskazywać przyczynę: Trema per la paura — „Drży ze strachu”, wymianę lub cenę: L’ho comprato per venti euro — „Kupiłem to za dwadzieścia euro”, a także osobę, z której perspektywy coś jest oceniane: Per me è una buona idea — „Moim zdaniem to dobry pomysł”. Wyrażenie stare per + bezokolicznik ma odrębną funkcję: Sto per uscire oznacza „Właśnie mam wyjść” albo „Zaraz wychodzę”. Nie chodzi tu o cel.

Tra/fra występuje nie tylko w relacjach przestrzennych. Może opisywać wybór lub wahanie: Sono indeciso tra il rosso e il blu — „Waham się między czerwonym a niebieskim”. Konstrukcja tra sé e sé znaczy „w duchu, do siebie”, a tra l’altro — „między innymi, poza tym”. W zestawieniu tra una cosa e l’altra chodzi o łączny efekt wielu zajęć: Tra una cosa e l’altra, ho fatto tardi — „Tak czy inaczej, przez te wszystkie sprawy zrobiło się późno”.

W staranniejszym piśmie nadal można spotkać ściągnięte col i coi. Nie są błędem: parlare col direttore znaczy to samo co parlare con il direttore. Formy colla, cogli, colle mają dziś bardziej książkowy, dawny lub regionalny posmak, dlatego neutralne con la, con gli, con le będzie zwykle lepszym wyborem. Analogicznie dawne połączenia per z rodzajnikiem, takie jak pel i pei, należą głównie do starszych tekstów i stylizacji.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ucz się całymi parami. Zapisuj nie samo su, lecz sul tavolo, sulla parete, un libro su Roma. Przy per rozdziel przykłady według funkcji: odbiorca, cel, trasa i czas trwania.
2. Ćwicz trzy pytania o czas. Dokończ własnymi informacjami: Parto tra…, Resto lì per…, Abito qui da…. Dzięki temu polskie „za”, „przez” i „od” nie będą się mieszały.
3. Opisuj codzienne otoczenie. Powiedz po włosku, co leży sul tavolo, z kim wychodzisz (con…), dla kogo coś kupujesz (per…) i co znajduje się między dwoma punktami (tra/fra…). Krótkie, prawdziwe zdania łatwiej zapamiętać niż oderwane listy.

Powiązane zagadnienia

• Najczęstsze przyimki włoskie — użycie di, a, da i in, potrzebne do pełnego opisu miejsca, pochodzenia i kierunku.
• Przyimki z rodzajnikiem — pełny system połączeń takich jak al, del, nel oraz omawiane tutaj sul.
• Rodzajniki określone — wybór między il, lo, la, i, gli i le, od którego zależą formy sul, sullo, sulla, sui, sugli, sulle.