Przyimki ściągnięte w języku włoskim

W skrócie

W języku włoskim przyimki di, a, da, in, su łączą się z następującym po nich rodzajnikiem określonym: di + il = del, a + la = alla, in + i = nei. Powstałą formę zapisuje się jako jedno słowo. Najpierw wybiera się przyimek, a potem taki rodzajnik, jakiego wymaga rzeczownik.

Omówienie

Włoskie preposizioni articolate to przyimki ściągnięte, czyli formy powstałe z połączenia przyimka i rodzajnika określonego. Rodzajnik określony odpowiada mniej więcej polskiemu sensowi „ten konkretny”, choć zwykle nie tłumaczy się go osobnym słowem. Zamiast niepoprawnego di il professore mówi się więc del professore, a zamiast a la stazione — alla stazione.

To zagadnienie pojawia się już na poziomie A1, ponieważ takich form używa się bez przerwy: mówiąc o miejscu, kierunku, pochodzeniu, przynależności czy temacie rozmowy. Dla osoby polskojęzycznej trudność polega na tym, że polski nie ma rodzajników. Informacje wyrażane po polsku końcówką przypadka — na przykład profesora, na stole, do przyjaciół — po włosku często wymagają przyimka, a nieraz także ukrytego w nim rodzajnika.

Nie trzeba zapamiętywać 35 niezależnych słów. Wystarczy znać pięć przyimków oraz siedem form rodzajnika określonego: il, lo, la, l’, i, gli, le. Jeżeli wiadomo, że przed rzeczownikiem mówi się lo studente, po a otrzymuje się allo studente, a po su — sullo studente.

Jak to działa

Pełna tabela form

Przyimek	il	lo	la	l’	i	gli	le
di	del	dello	della	dell’	dei	degli	delle
a	al	allo	alla	all’	ai	agli	alle
da	dal	dallo	dalla	dall’	dai	dagli	dalle
in	nel	nello	nella	nell’	nei	negli	nelle
su	sul	sullo	sulla	sull’	sui	sugli	sulle

Kolumnę wybiera się dokładnie tak samo jak zwykły rodzajnik:

• il — przed większością rzeczowników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej: il libro → del libro;
• lo — między innymi przed s + spółgłoska, z, ps, gn, x i y: lo studente → allo studente, lo zaino → nello zaino;
• la — przed rzeczownikiem rodzaju żeńskiego zaczynającym się od spółgłoski: la casa → dalla casa;
• l’ — przed samogłoską w liczbie pojedynczej, w obu rodzajach: l’amico → dell’amico, l’università → all’università;
• i — liczba mnoga od il: i libri → sui libri;
• gli — liczba mnoga od lo oraz męskiego l’: gli studenti → dagli studenti, gli amici → agli amici;
• le — żeńska liczba mnoga: le sedie → sulle sedie.

Apostrof pozostaje częścią form dell’, all’, dall’, nell’, sull’. Nie stawia się po nim spacji: poprawnie nell’appartamento, nie nell’ appartamento.

Co wyrażają poszczególne przyimki

Samo ściągnięcie jest regularne, ale najpierw trzeba wybrać właściwy przyimek. Nie da się tego zawsze zrobić przez dosłowne tłumaczenie jednego polskiego słowa.

Di: przynależność, pochodzenie, zawartość i temat

Di często odpowiada polskiemu dopełniaczowi (formie odpowiadającej na pytania „kogo? czego?”):

• il libro del professore — książka profesora;
• la porta della cucina — drzwi kuchni;
• il colore delle pareti — kolor ścian.

Może też wskazywać temat: parliamo del viaggio — rozmawiamy o podróży. W takich zdaniach polski używa różnych przyimków lub samej końcówki, a włoski nadal ma di.

A: kierunek, cel i punkt pobytu

A pojawia się przy wielu miejscach i celach ruchu:

• andare alla stazione — iść lub jechać na dworzec;
• essere al ristorante — być w restauracji;
• scrivere agli amici — pisać do przyjaciół.

Nie oznacza to jednak, że każde polskie „do”, „w” albo „na” tłumaczy się jako a. Mówi się na przykład in Italia i in ufficio. Warto zapamiętywać całe połączenia razem z rzeczownikiem.

Da: od, z, u oraz przez wykonawcę czynności

Da może oznaczać punkt wyjścia lub pochodzenie: tornare dal lavoro — wracać z pracy, venire dalla Francia — pochodzić lub przyjeżdżać z Francji. Wyraża także pobyt u kogoś albo w miejscu kojarzonym z daną osobą: sono dal medico — jestem u lekarza.

W stronie biernej da wskazuje wykonawcę czynności: un romanzo scritto da uno scrittore italiano — powieść napisana przez włoskiego pisarza. Gdy rzeczownik jest określony, powstaje forma ściągnięta: scritto dallo scrittore — napisany przez tego pisarza.

In: wnętrze, położenie i okres

In z rodzajnikiem tworzy formy zaczynające się od nel-:

• nel cassetto — w szufladzie;
• nella città vecchia — na starym mieście;
• negli anni Novanta — w latach dziewięćdziesiątych.

Forma nel nie jest więc połączeniem ne + il tworzonym na bieżąco, lecz regularnym wynikiem in + il. Przed niektórymi nazwami miejsc rodzajnika jednak nie ma: in Italia, in Toscana, in banca. Wtedy pozostaje samo in.

Su: na, o, na temat

Su najczęściej opisuje położenie na powierzchni: sul tavolo — na stole, sulla parete — na ścianie. Może również znaczyć „o, na temat”: un libro sulla storia d’Italia — książka o historii Włoch.

Kiedy łączenie jest konieczne

Jeżeli po di, a, da, in lub su potrzebny jest rodzajnik określony, standardowo trzeba użyć formy ściągniętej:

• di + il museo → del museo;
• a + gli studenti → agli studenti;
• da + l’aeroporto → dall’aeroporto;
• in + le scatole → nelle scatole;
• su + lo scaffale → sullo scaffale.

Nie wolno najpierw mechanicznie dodać rodzajnika do każdego rzeczownika. Jeśli dane połączenie występuje bez rodzajnika, przyimek pozostaje prosty: a casa, a scuola, in Italia, in treno, di notte. Dlatego pytanie brzmi nie tylko „jak połączyć?”, lecz także „czy w tym wyrażeniu rodzajnik jest w ogóle potrzebny?”.

Przyimki per, tra i fra nie łączą się dziś z rodzajnikiem: per il centro, tra gli amici, fra le case. Przy con najbezpieczniejsze są rozdzielne formy con il, con i, con la, con gli. Formy col i coi są również poprawne i często spotykane, ale należą do wariantu fakultatywnego, a nie do podstawowej tabeli pięciu obowiązkowych połączeń.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Objaśnienie
Il libro del professore è sulla scrivania.	Książka profesora leży na biurku.	di + il: przynależność
Vado alla stazione alle otto.	Jadę na dworzec o ósmej.	a + la: kierunek
Vengo dalla Francia, ma ora vivo a Torino.	Pochodzę z Francji, ale teraz mieszkam w Turynie.	da + la: pochodzenie
Le chiavi sono sul tavolo.	Klucze są na stole.	su + il: powierzchnia
Il gatto dorme nell’armadio.	Kot śpi w szafie.	in + l’: wnętrze
Parliamo degli esami di giugno.	Rozmawiamy o czerwcowych egzaminach.	di + gli: temat
Ho mandato un messaggio agli amici.	Wysłałem wiadomość do przyjaciół.	a + gli: adresaci
Domani pranziamo dai nonni.	Jutro jemy obiad u dziadków.	da + i: u kogoś
I bicchieri sono nello scaffale a destra.	Szklanki są na półce po prawej stronie.	in + lo: rzeczownik zaczyna się od s + spółgłoska
Camminiamo sulla spiaggia ogni mattina.	Codziennie rano spacerujemy po plaży.	su + la: miejsce
Il treno parte dal binario cinque.	Pociąg odjeżdża z peronu piątego.	da + il: punkt wyjścia
Ci sono molti turisti nelle piazze del centro.	Na placach w centrum jest wielu turystów.	in + le: żeńska liczba mnoga
La fine del film è sorprendente.	Zakończenie filmu jest zaskakujące.	di + il: relacja między rzeczownikami
Ho letto un articolo sull’ambiente.	Przeczytałem artykuł o środowisku.	su + l’: temat
Gli studenti entrano nell’aula.	Studenci wchodzą do sali.	in + l’: ruch do wnętrza

Polskie tłumaczenia pokazują ważną rzecz: jedna włoska forma nie ma jednego stałego odpowiednika. Alla może odpowiadać polskiemu „na”, negli — „w”, a dai — „u” albo „od”. Znaczenie wynika z całego wyrażenia.

Częste błędy

Rozdzielanie formy ściągniętej

• Błędnie: Vado a la stazione.
• Poprawnie: Vado alla stazione.
• Dlaczego: jeśli po a występuje rodzajnik la, oba elementy obowiązkowo tworzą jedno słowo: alla.

Wybór rodzajnika wyłącznie na podstawie rodzaju

• Błędnie: Parlo al studente.
• Poprawnie: Parlo allo studente.
• Dlaczego: studente jest rodzaju męskiego, ale zaczyna się od s + spółgłoska, dlatego wymaga lo, a po połączeniu z a — allo.

Mylenie liczby pojedynczej i mnogiej

• Błędnie: Scrivo al amici.
• Poprawnie: Scrivo agli amici.
• Dlaczego: liczba mnoga od l’amico to gli amici. Zatem a + gli daje agli, nie al.

Dodawanie rodzajnika tam, gdzie go nie ma

• Błędnie: Vivo nell’Italia.
• Poprawnie: Vivo in Italia.
• Dlaczego: przy neutralnej informacji o pobycie przed nazwą kraju zwykle używa się in bez rodzajnika. Rodzajnik wraca, gdy nazwę kraju określa dodatkowy element: nell’Italia del dopoguerra — w powojennych Włoszech.

Dosłowne kopiowanie polskiego przyimka

• Błędnie: Il libro è in tavolo.
• Poprawnie: Il libro è sul tavolo.
• Dlaczego: polskie „na stole” wymaga po włosku su + il. Przyimków najlepiej uczyć się w całych zwrotach, a nie jako par pojedynczych słów.

Niewłaściwy apostrof

• Błędnie: nell’ armadio albo nella armadio.
• Poprawnie: nell’armadio.
• Dlaczego: armadio zaczyna się od samogłoski, więc używa się l’. W połączeniu in + l’ powstaje nell’, bez spacji po apostrofie.

Uwagi o użyciu

Rodzajnik zależy od znaczenia całego wyrażenia

To samo miejsce może wystąpić bez rodzajnika albo z nim. Stałe, ogólne połączenie andare a scuola znaczy „chodzić lub iść do szkoły” w jej zwykłej funkcji. Zdanie andare alla scuola di via Roma odnosi się już do konkretnej szkoły przy ulicy Roma. Podobnie mówi się essere in ufficio w ogólnym sensie „być w pracy, w biurze”, ale essere nell’ufficio del direttore — „być w gabinecie dyrektora”.

Ta różnica nie zawsze odpowiada prostemu polskiemu rozróżnieniu. Po polsku w obu przypadkach można powiedzieć „w szkole” lub „w biurze”, a włoski sygnalizuje większą określoność rodzajnikiem.

Nazwy geograficzne

Przy ruchu do miasta i pobycie w mieście zwykle używa się a bez rodzajnika: a Roma, a Cracovia. Z krajami i regionami najczęstsze jest in bez rodzajnika: in Italia, in Polonia, in Sicilia. Przy pochodzeniu często pojawia się da z rodzajnikiem: dalla Francia, dagli Stati Uniti; przy miastach pozostaje forma prosta: da Roma, da Varsavia.

Rodzajnik może wrócić, gdy nazwa geograficzna zostaje doprecyzowana: nell’Italia settentrionale, nella Roma antica. Nie warto więc traktować reguły „kraje bez rodzajnika” jako bezwyjątkowej.

Wymowa podwojonych spółgłosek

W formach takich jak dello, alla, dalla, nello, sullo zapisane podwójne ll jest słyszalne. W języku włoskim długość spółgłoski może odróżniać wyrazy, dlatego nie należy wymawiać alla tak, jakby zapis brzmiał ala. Pomaga krótkie zatrzymanie przed drugim l: al-la, nel-la, sul-lo.

Poziom wyżej: znaczenia i formy zaawansowane

Poniższe szczegóły nie są konieczne do pierwszych rozmów na poziomie A1, ale pozwalają poprawnie rozumieć bardziej złożone teksty.

Dei, degli, delle: dwa możliwe odczytania

Formy dei, degli, delle mogą być zwykłym połączeniem di + rodzajnik określony albo rodzajnikiem cząstkowym, który wyraża nieokreśloną ilość, często podobną do „jakieś” lub „trochę”. Znaczenie rozpoznaje się z kontekstu:

• le biciclette dei ragazzi — rowery tych chłopców; tutaj dei = di + i;
• ho visto dei ragazzi — widziałem jakichś chłopców; tutaj dei ma znaczenie cząstkowe lub nieokreślone;
• parliamo delle vacanze — rozmawiamy o wakacjach;
• compriamo delle arance — kupujemy trochę pomarańczy.

Forma wygląda identycznie, ale pełni inną funkcję. Szersze omówienie znajduje się w artykule o rodzajnikach cząstkowych.

Przyimek może należeć do czasownika lub wyrażenia

Czasem o wyborze przyimka nie decyduje miejsce, lecz konkretny czasownik albo stała konstrukcja: parlare di qualcosa — mówić o czymś, pensare a qualcuno — myśleć o kimś, dipendere da qualcosa — zależeć od czegoś. Jeśli dalej występuje rodzajnik określony, powstaje forma ściągnięta:

• parlare del problema — mówić o problemie;
• pensare agli amici — myśleć o przyjaciołach;
• dipendere dalle circostanze — zależeć od okoliczności.

To pokazuje, dlaczego tłumaczenie samego polskiego przyimka bywa zawodne. Najskuteczniej zapamiętywać połączenie czasownika z przyimkiem, a dopiero potem stosować regułę ściągnięcia.

Col i coi oraz formy historyczne

Col (con + il) i coi (con + i) są poprawne, szczególnie częste w ustalonych połączeniach i swobodnym stylu: col tempo — z czasem, coi bambini — z dziećmi. Formy rozdzielne con il tempo, con i bambini są zawsze bezpieczne. Rozbudowane formy collo, colla, cogli, colle istnieją, lecz we współczesnym neutralnym języku znacznie częściej wybiera się con lo, con la, con gli, con le.

W starszej literaturze można również spotkać formy takie jak pel czy pei od per + il/i. Nie należy ich używać jako zwykłego wzorca we współczesnej włoszczyźnie; warto jedynie umieć je rozpoznać podczas lektury.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ćwicz rodzinami, nie pojedynczymi formami. Wybierz jeden rzeczownik i zmieniaj przyimek: lo scaffale → dello scaffale, allo scaffale, dallo scaffale, nello scaffale, sullo scaffale. Następnie zrób to samo z il museo, l’amica, gli amici.
2. Zapisuj rzeczownik razem z rodzajnikiem. Nie ucz się tylko zaino, lecz lo zaino; wtedy forma nello zaino wynika automatycznie. Przy nowych miejscach notuj całe zwroty, na przykład a scuola, in ufficio, alla stazione.
3. Rozkładaj napotkane formy na części. Czytając lub słuchając, przekształć w myślach dalle w da + le, a sugli w su + gli. Potem określ funkcję: skąd, gdzie, do kogo, czyj albo na jaki temat.

Powiązane zagadnienia

• Najpierw: Rodzajniki określone — wybór między il, lo, la, l’, i, gli, le decyduje o formie przyimka ściągniętego.
• Dalej: Rodzajniki cząstkowe — wyjaśniają drugie znaczenie form del, dello, della, dei, degli, delle.