Rodzajniki określone w języku włoskim

W skrócie

Włoski rodzajnik określony odpowiada mniej więcej znaczeniu „ten konkretny” lub „znany rozmówcom”, ale często pojawia się także tam, gdzie po polsku nie dodajemy żadnego słowa. Wybór zależy od rodzaju, liczby i początkowego dźwięku rzeczownika: il libro, lo studente, l’amica, i libri, gli studenti, le amiche.

Omówienie

Rodzajnik określony (articolo determinativo) stoi przed rzeczownikiem, czyli wyrazem nazywającym osobę, rzecz, miejsce lub pojęcie. Informuje, że chodzi o coś rozpoznawalnego w danej sytuacji: Chiudi la porta — „Zamknij drzwi” (te, które są tutaj). Może też wskazywać cały gatunek lub ogólną kategorię: Il caffè è popolare in Italia — „Kawa jest popularna we Włoszech”.

Dla osoby mówiącej po polsku ten temat wymaga nowego nawyku. Polski nie ma rodzajników: to, czy mówimy o dowolnej książce, czy o książce już znanej, wynika z kontekstu albo z wyrazów takich jak „jakiś”, „ten” czy „ów”. We włoskim rodzajnik jest zwykle obowiązkową częścią grupy rzeczownikowej (rzeczownika wraz z określającymi go wyrazami), choć nie należy tłumaczyć go automatycznie jako polskie „ten”.

To podstawowy temat na poziomie A1. Najpierw warto opanować siedem form i regułę opartą na pierwszym dźwięku rzeczownika. Później można dopracować przypadki, w których włoski używa rodzajnika inaczej niż polski: przy nazwach języków, częściach ciała, dniach tygodnia czy nazwach geograficznych.

Jak to działa

Pełny zestaw form

Rodzaj i liczba	Zwykła spółgłoska	Samogłoska	s + spółgłoska, z i podobne początki
męski, liczba pojedyncza	il libro	**l’**amico	lo studente, lo zaino
męski, liczba mnoga	i libri	gli amici	gli studenti, gli zaini
żeński, liczba pojedyncza	la casa	**l’**amica	la studentessa, la zona
żeński, liczba mnoga	le case	le amiche	le studentesse, le zone

Rodzajnik zgadza się z rzeczownikiem, czyli przyjmuje formę odpowiadającą jego rodzajowi gramatycznemu i liczbie. Nie kierujemy się płcią osoby ani polskim rodzajem odpowiednika. Na przykład la persona ma rodzaj żeński nawet wtedy, gdy oznacza mężczyznę, a il problema jest rodzaju męskiego mimo końcówki -a.

Rodzaj męski w liczbie pojedynczej: il, lo czy l’?

Używamy il przed większością spółgłosek:

• il libro — książka,
• il cane — pies,
• il museo — muzeum,
• il ristorante — restauracja.

Używamy lo przed początkami trudniejszymi do połączenia z rodzajnikiem il. Najważniejsze z nich to:

• s + inna spółgłoska: lo studente, lo sport, lo specchio;
• z: lo zaino, lo zucchero;
• gn: lo gnomo;
• ps: lo psicologo;
• pn: lo pneumatico;
• x i często y w wyrazach obcych: lo xilofono, lo yogurt.

Używamy l’ przed samogłoską: l’amico, l’albero, l’esame, l’orologio, l’ufficio. Apostrof oznacza elizję, czyli opuszczenie końcowej samogłoski rodzajnika przed następną samogłoską. Forma l’ nie pokazuje rodzaju, dlatego trzeba go znać z samego rzeczownika lub z kontekstu: l’amico jest męskie, a l’amica — żeńskie.

Rodzaj męski w liczbie mnogiej: i czy gli?

Liczba mnoga zachowuje ten sam podział:

• il → i: il libro → i libri, il cane → i cani;
• lo → gli: lo studente → gli studenti, lo zaino → gli zaini;
• l’ → gli dla rzeczowników męskich: l’amico → gli amici, l’albero → gli alberi.

Warto uczyć się tych par, a nie siedmiu oderwanych wyrazów: il–i, lo–gli, l’–gli. Forma gli wymawiana jest jako jeden charakterystyczny włoski dźwięk, zbliżony do połączenia „li”, lecz z językiem uniesionym ku podniebieniu. Nie należy wymawiać jej jako dwóch osobnych głosek „g-li”.

Rodzaj żeński: la, l’ i le

W liczbie pojedynczej przed spółgłoską używamy la: la casa, la scuola, la zia. Reguła lo nie przechodzi na rodzaj żeński — mówimy lo studente, ale la studentessa; lo zaino, ale la zona.

Przed samogłoską la skraca się do l’: l’amica, l’isola, l’ora. W liczbie mnogiej wszystkie rzeczowniki żeńskie otrzymują le: le case, le scuole, le zie, le amiche, le isole. Zwykle nie skraca się le przed samogłoską, dlatego poprawna forma to le amiche, nie l’amiche.

Liczy się początkowy dźwięk

Regułę stosujemy do wyrazu, który rzeczywiście stoi tuż po rodzajniku. Gdy między rodzajnikiem a rzeczownikiem pojawia się przymiotnik, czyli wyraz opisujący cechę, wybór zależy od początku przymiotnika:

• lo studente → il bravo studente;
• l’amico → il vecchio amico;
• la casa → l’antica casa;
• gli studenti → i bravi studenti.

W zapożyczeniach także kierujemy się wymową, a nie samą literą. Dlatego spotkamy l’hotel, bo h jest nieme i wyraz zaczyna się w wymowie samogłoską, ale il weekend, bo na początku słychać spółgłoskę. W niektórych nowszych zapożyczeniach zwyczaj językowy bywa chwiejny; najlepiej sprawdzić konkretny wyraz w dobrym słowniku.

Kiedy znaczenie jest określone?

Rodzajnik określony pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy odbiorca może ustalić, o kim lub o czym mowa:

1. Rzecz została już wspomniana: Ho comprato un libro. Il libro è sul tavolo. — „Kupiłem książkę. Książka leży na stole”.
2. Sytuacja wskazuje konkretny obiekt: Apri la finestra. — „Otwórz okno” (to w pomieszczeniu).
3. Obiekt jest jedyny w danym kontekście: il sole — słońce, la capitale d’Italia — stolica Włoch.
4. Mowa o całej klasie lub pojęciu: I gatti dormono molto. — „Koty dużo śpią”; La pazienza è importante. — „Cierpliwość jest ważna”.

Ta ostatnia funkcja szczególnie różni się od polszczyzny. W polskim zdaniu ogólnym sam rzeczownik wystarcza, natomiast włoski bardzo często dodaje rodzajnik.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Objaśnienie
Il libro è sul tavolo.	Książka leży na stole.	Il przed zwykłą spółgłoską.
Lo studente aspetta l’autobus.	Student czeka na autobus.	Lo przed s + spółgłoska, l’ przed samogłoską.
L’amica di Marta vive a Torino.	Przyjaciółka Marty mieszka w Turynie.	Żeńskie l’ przed samogłoską.
Gli zaini sono vicino alla porta.	Plecaki są przy drzwiach.	Gli przed z w liczbie mnogiej.
Le chiavi sono nella borsa.	Klucze są w torbie.	Le dla wszystkich żeńskich form mnogich.
Ho visto un film. Il film era molto lungo.	Obejrzałem film. Film był bardzo długi.	Pierwsza wzmianka jest nieokreślona, druga — już określona.
Chiudi la finestra, per favore.	Zamknij okno, proszę.	Sytuacja wskazuje konkretne okno.
I bambini imparano giocando.	Dzieci uczą się przez zabawę.	Rodzajnik oznacza całą kategorię.
L’acqua è fredda.	Woda jest zimna.	Mowa o określonej wodzie dostępnej w sytuacji.
Mi fa male la testa.	Boli mnie głowa.	Przy części ciała włoski zwykle używa rodzajnika.
Studio l’italiano ogni sera.	Uczę się włoskiego każdego wieczoru.	Nazwa języka występuje jako rzeczownik.
Il lunedì lavoro da casa.	W poniedziałki pracuję z domu.	Rodzajnik sygnalizuje regularne powtarzanie.
L’Italia e la Polonia fanno parte dell’Unione europea.	Włochy i Polska należą do Unii Europejskiej.	Nazwy państw jako podmiot zwykle mają rodzajnik.
I vecchi amici si incontrano al bar.	Starzy przyjaciele spotykają się w barze.	Formę i wywołuje przymiotnik vecchi.

Najczęstsze błędy

Pomijanie rodzajnika na wzór polski

• Błędnie: Libro è sul tavolo.
• Poprawnie: Il libro è sul tavolo.
• Dlaczego: Włoski rzeczownik policzalny w liczbie pojedynczej zazwyczaj potrzebuje określenia, na przykład rodzajnika. Polski odpowiednik nie musi zawierać słowa „ten”, ale po włosku rodzajnik nadal jest potrzebny.

Używanie il przed s + spółgłoska

• Błędnie: il studente, i studenti
• Poprawnie: lo studente, gli studenti
• Dlaczego: Męski rzeczownik zaczynający się od s i kolejnej spółgłoski wymaga pary lo–gli.

Tworzenie liczby mnogiej l’ jako i

• Błędnie: l’amico → i amici
• Poprawnie: l’amico → gli amici
• Dlaczego: Męskie l’ przed samogłoską przechodzi w liczbie mnogiej w gli. Forma i odpowiada parze il–i.

Skracanie le przed samogłoską

• Błędnie: l’amiche, l’isole
• Poprawnie: le amiche, le isole
• Dlaczego: W standardowym współczesnym włoskim żeńskie le pozostaje pełne także przed samogłoską.

Wybór według rodzaju polskiego słowa

• Błędnie: la problema pod wpływem polskiego „problemu” albo końcówki -a
• Poprawnie: il problema
• Dlaczego: Rodzaj trzeba ustalić po włosku. Końcówka często pomaga, lecz istnieją ważne wyjątki, takie jak męskie il problema i żeńskie la mano.

Patrzenie tylko na rzeczownik, a nie na wyraz po rodzajniku

• Błędnie: lo bravo studente
• Poprawnie: il bravo studente
• Dlaczego: O formie decyduje bezpośrednio następujący dźwięk. Tutaj po rodzajniku stoi bravo, a nie studente.

Uwagi o użyciu

Rodzajnik nie zawsze znaczy „ten”

Il cane może znaczyć „ten pies”, jeśli mowa o konkretnym zwierzęciu, ale w zdaniu Il cane è un animale sociale odnosi się do psa jako gatunku. Polskie „ten” byłoby w takim uogólnieniu nienaturalne. Włoski rodzajnik może więc oznaczać rozpoznawalność, ogólność albo po prostu być wymagany przez konstrukcję.

Części ciała i przedmioty osobiste

Gdy właściciel jest oczywisty, włoski często wybiera rodzajnik zamiast zaimka dzierżawczego, czyli słowa typu „mój” lub „twój”:

• Mi lavo le mani. — „Myję ręce”, dosłownie „myję sobie ręce”.
• Mi fa male la schiena. — „Bolą mnie plecy”.
• Ho perso le chiavi. — „Zgubiłem klucze”.

Dodanie mie w le mie mani jest możliwe, gdy trzeba podkreślić właściciela lub przeciwstawić go komuś innemu.

Języki, dni i nazwy geograficzne

Nazwy języków często występują z rodzajnikiem: L’italiano è una lingua romanza, Studio il polacco. Po niektórych czasownikach i w utartych połączeniach możliwe jest pominięcie: Parlo italiano, in italiano. Nie warto więc przenosić jednej reguły na wszystkie konstrukcje.

Rodzajnik przy dniu tygodnia zmienia sens: Lunedì parto znaczy „Wyjeżdżam w poniedziałek”, natomiast Il lunedì lavoro — „Pracuję w poniedziałki”. W liczbie mnogiej spotyka się również i lunedì — „poniedziałki”; nazwa dnia nie zmienia wtedy końcówki.

Nazwy państw i regionów zwykle mają rodzajnik, gdy są podmiotem lub dopełnieniem: la Polonia, l’Italia, il Veneto. Po przyimku in przy wielu nazwach państw rodzajnik jednak znika: in Polonia, in Italia. Są też połączenia z rodzajnikiem, na przykład negli Stati Uniti. Nazwy miast zasadniczo występują bez niego: Roma, Cracovia, a Milano.

Rodzajnik i przyimek mogą tworzyć jedno słowo

Przyimki a, da, di, in, su często łączą się z rodzajnikiem: a + il = al, di + gli = degli, in + la = nella. Dlatego w przykładach pojawiają się formy alla porta, nella borsa czy dell’Unione. To nie nowe rodzajniki, lecz rodzajniki zawarte w przyimkach ściągniętych. Cały system omawia osobny temat o przyimkach z rodzajnikiem.

Dalsze zagadnienia i użycie zaawansowane

Poniższe szczegóły nie są konieczne na początku nauki. Warto jednak umieć je rozpoznać, bo pokazują, że sam zapis pierwszej litery nie zawsze wystarcza.

i jako samogłoska lub półsamogłoska

Przed zwykłym samogłoskowym i używa się l’: l’idea, l’inverno. Niektóre wyrazy zaczynają się jednak dźwiękiem zbliżonym do polskiego „j”; tradycyjna norma może wtedy wymagać lo, na przykład lo iato, lo iodio, lo Ionio. Są to rzadsze słowa, więc na poziomie A1 wystarczy zapamiętać, że o wyborze decyduje wymowa i zwyczaj, nie sama litera.

Nazwy osób i tytuły

Imiona na ogół nie mają rodzajnika: Marta arriva domani. W części północnych Włoch można usłyszeć rodzajnik przed imieniem żeńskim, na przykład la Giulia, ale ma to charakter regionalny i nie jest neutralnym wzorem dla początkujących. Rodzajnik może natomiast wystąpić przed nazwiskiem, tytułem lub rolą: il signor Rossi, la professoressa Bianchi. W bezpośrednim zwrocie zwykle go nie ma: Buongiorno, signor Rossi.

Rodzajnik przed określeniem dzierżawczym

Włoskie odpowiedniki „mój”, „twój” i podobnych zazwyczaj występują wraz z rodzajnikiem: il mio libro, la tua macchina, i nostri amici. Ważnym wyjątkiem są niezmodyfikowane nazwy bliskich krewnych w liczbie pojedynczej: mia madre, tuo fratello. Rodzajnik wraca w liczbie mnogiej (i miei fratelli), ze zdrobnieniem lub innym rozwinięciem (la mia sorellina) oraz z formą loro (la loro madre).

Pominięcie dla stylu lub w stałym połączeniu

Nagłówki, szyldy, instrukcje i utarte wyrażenia mogą pomijać rodzajnik: Vendesi appartamento — „Mieszkanie na sprzedaż”, a casa — „w domu”, avere fame — „być głodnym”. Nie wynika z tego, że rodzajnik jest dowolny. Najbezpieczniej zapamiętywać całe częste połączenia i traktować neutralne zdanie z konkretnym rzeczownikiem jako konstrukcję wymagającą rodzajnika.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ucz się rzeczownika razem z rodzajnikiem i liczbą mnogą. Zamiast samego studente zapisz: lo studente — gli studenti. Od razu utrwalisz rodzaj oraz właściwą parę form.
2. Sortuj słowa według początku. Przygotuj trzy grupy męskie: il–i, lo–gli, l’–gli, a osobno żeńskie la/l’–le. Dopisuj do nich nowe słownictwo i wymawiaj całe połączenia na głos.
3. Ćwicz kontrast „pierwsza wzmianka — kolejna wzmianka”. Układaj dwuzdaniowe miniopowieści, na przykład: Compro una bicicletta. La bicicletta è rossa. Dzięki temu rodzajnik będzie kojarzył się ze znaczeniem, a nie tylko z tabelą.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Rodzaj rzeczowników — pomaga ustalić, czy potrzebna jest forma męska, czy żeńska.
• Dalej: Przyimki z rodzajnikiem — pokazują połączenia takie jak al, del, nella i sugli.
• Dalej: Przymiotniki dzierżawcze — wyjaśniają konstrukcje il mio libro oraz wyjątki przy nazwach krewnych.