İtalyancada birleşik zamirler
Pronomi Combinati
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada “bana onu”, “sana onları” gibi ifadeler kısa zamirlerle kurulduğunda mi, ti, ci, vi, ikinci zamirden önce me, te, ce, ve olur: Me lo dai? — “Onu bana verir misin?” Gli ve le ise glie- biçimini alıp sonraki zamirle bitişir: Glielo spiego subito. — “Bunu ona hemen açıklayayım.” Sıra genellikle önce “kime?”, sonra “neyi?” bilgisidir; miktar bildiren ne de ikinci sırada yer alabilir.
Genel bakış
Bir konuşmada aynı kişilerin ve eşyaların adını tekrar tekrar söylemeyiz. Türkçede “Kitabı Ayşe'ye verdin mi?” sorusuna “Verdim” demek çoğu zaman yeterlidir. İtalyancada ise konuşmada zaten bilinen kişiyi ve nesneyi kısa zamirlerle, yani adların yerini tutan sözcüklerle belirtmek çok yaygındır: Sì, gliel'ho dato. — “Evet, onu ona verdim.” Buradaki uzun görünen yapı, aslında iki ayrı bilgiyi bir araya getirir.
Bu konu B1 düzeyinde özellikle önem kazanır. Rica ederken, bir şeyi birine gönderirken, ödünç alırken veya bir haberi anlatırken sürekli karşınıza çıkar. Önce me lo, te la, glielo gibi sık kullanılan birleşimleri tanımak, ardından bunları geçmiş zaman ve emir cümlelerinde kullanmak iyi bir öğrenme sırasıdır.
Türkçe bilenler için iki fark özellikle önemlidir. Birincisi, Türkçedeki “o” zamiri İtalyancada yerini tuttuğu sözcüğün dilbilgisel cinsiyetine ve sayısına göre değişir. İkincisi, Türkçede “onu bana” da “bana onu” da denebilirken İtalyancadaki bu kısa zamirlerin kendi aralarındaki sırası sabittir. Türkçe cümlenin sözcük sırasını doğrudan aktarmak yerine, her zamirin görevini ayrı belirlemek gerekir.
Nasıl kurulur?
1. Önce iki bilgiyi ayırın
Doğrudan nesne, eylemin doğrudan ilgili olduğu kişi veya şeydir; bu konudaki örneklerde çoğunlukla “neyi?” sorusuna cevap verir. Dolaylı nesne ise burada bir şeyin verildiği, gönderildiği ya da anlatıldığı kişidir; “kime?” sorusuyla bulunur.
Do il libro a Marco. — “Kitabı Marco'ya veriyorum.”
- “Neyi veriyorum?” → il libro, yani “kitabı”. Bunun yerine lo gelir.
- “Kime veriyorum?” → a Marco, yani “Marco'ya”. Bunun yerine gli gelir.
- İkisini birlikte değiştirince: Glielo do. — “Onu ona veriyorum.”
Türkçede belirtme durumu eki olan “-ı/-i” ile yönelme eki olan “-a/-e”, bu örneğin mantığını kavramayı kolaylaştırır. Yine de her İtalyanca fiilin Türkçe karşılığıyla aynı yapıyı istediğini varsaymayın. Hangi zamirin kullanılacağına İtalyanca fiilin kuruluşu karar verir.
Örneğin chiedere qualcosa a qualcuno, “birinden bir şey istemek” anlamındadır. Türkçede “birinden” desek de İtalyancada kişi a ile bağlanır: Te lo chiedo. — “Bunu senden istiyorum.”
2. Birinci zamirin biçimini değiştirin
İkinci sıraya lo, la, li, le ya da ne geldiğinde aşağıdaki birleşimler kullanılır. Burada lo/la/li/le, bilinen nesnenin yerini tutar; ne ise çoğunlukla “ondan/onlardan şu kadar” anlamını verir.
| Kime? | lo ile | la ile | li ile | le ile | ne ile |
|---|---|---|---|---|---|
| Bana | me lo | me la | me li | me le | me ne |
| Sana | te lo | te la | te li | te le | te ne |
| Ona | glielo | gliela | glieli | gliele | gliene |
| Bize | ce lo | ce la | ce li | ce le | ce ne |
| Size | ve lo | ve la | ve li | ve le | ve ne |
Tek başına kullanılan mi, ti, ci, vi, bu ortamda sonlarındaki i yerine e alır. Bu değişiklik her yerde geçerli değildir:
- Mi scrivi? — “Bana yazar mısın?” Burada ikinci bir nesne zamiri yoktur.
- Me lo scrivi? — “Bunu bana yazar mısın?” Burada lo bulunduğu için me kullanılır.
Gli “ona”, le ise kadın bir kişi için “ona” anlamına gelebilir. Birleşimde ikisi de aynı biçime dönüşür: glielo, gliela, glieli, gliele, gliene. Dolayısıyla glielo, hem bir erkeğe hem bir kadına yönelik olabilir. Alıcının kim olduğunu bağlam gösterir.
3. İkinci zamiri nesneye göre seçin
İtalyancada isimlerin, yani kişi ve şey adlarının, dilbilgisel olarak eril ya da dişil sınıfa ait olması gerekir. Bu sınıflandırma eşyanın gerçek bir cinsiyeti olduğu anlamına gelmez. İkinci zamiri seçerken alıcıya değil, yerine geçtiği isme bakın:
| Nesnenin türü | Adıyla kullanım | Zamirli kullanım | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| Eril tekil | Ti porto il libro. | Te lo porto. | Kitabı sana getiriyorum. |
| Dişil tekil | Ti porto la borsa. | Te la porto. | Çantayı sana getiriyorum. |
| Eril çoğul | Ti porto i libri. | Te li porto. | Kitapları sana getiriyorum. |
| Dişil çoğul | Ti porto le borse. | Te le porto. | Çantaları sana getiriyorum. |
Örneğin gliela içindeki la, bir kadın alıcıyı değil, dişil tekil bir nesneyi gösterir. La chiave “anahtar” dişil olduğu için, anahtarı bir erkeğe de verseniz Gliela do — “Onu ona veriyorum” dersiniz.
4. Zamir grubunu doğru yere yerleştirin
Çekimli fiil, kimin ne zaman yaptığını gösteren fiil biçimidir. Olağan bildirme ve soru cümlelerinde zamir grubu bu fiilden önce gelir:
- Te lo mando domani. — “Onu sana yarın gönderirim.”
- Me la presti? — “Onu bana ödünç verir misin?”
- Non glielo dico. — “Bunu ona söylemiyorum.”
Olumsuzluk bildiren non, zamir grubunun önüne yerleşir. Zamirlerin arasına girmez.
Mastar, fiilin sözlükteki “yapmak, vermek” gibi çekimsiz biçimidir. Zamirler mastarın sonuna bağlanabilir; mastarın sonundaki -e düşer:
- Prima di mandartelo, controllo l'indirizzo. — “Onu sana göndermeden önce adresi kontrol ediyorum.”
- Sono qui per spiegarglielo. — “Bunu ona açıklamak için buradayım.”
Potere, volere, dovere gibi “yapabilmek, istemek, zorunda olmak” bildiren fiillerde genellikle iki yerleşim de mümkündür:
- Te lo posso mandare. / Posso mandartelo. — “Onu sana gönderebilirim.”
- Glielo devo dire. / Devo dirglielo. — “Bunu ona söylemem gerekiyor.”
İki zamiri bir bütün olarak taşıyın; birini çekimli fiilin önünde bırakıp ötekini mastara eklemeyin.
5. Geçmiş zamanda kısalma ve uyum
Passato prossimo, çoğunlukla tamamlanmış geçmiş olayları anlatan, yardımcı fiil ile geçmiş zaman ortacından oluşan yapıdır. Geçmiş zaman ortacı, burada dato “vermiş”, scritto “yazmış” gibi biçimlerdir. Avere yardımcı fiiliyle kurulan bu zamanda, önceden gelen lo, la, li, le, ortacın sonunu etkiler.
| İtalyanca | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| Il libro? Te l'ho dato. | Kitap mı? Onu sana verdim. | Eril tekil: dato. |
| La chiave? Te l'ho data. | Anahtar mı? Onu sana verdim. | Dişil tekil: data. |
| I documenti? Te li ho mandati. | Belgeler mi? Onları sana gönderdim. | Eril çoğul: mandati. |
| Le foto? Te le ho mandate. | Fotoğraflar mı? Onları sana gönderdim. | Dişil çoğul: mandate. |
Lo ve la, ho, hai, ha, hanno önünde çoğunlukla l' olur: me l'ha dato — “onu bana verdi”; gliel'ho data — “onu ona verdim”. Li ve le çoğul biçimleri ise kısalmaz: glieli ho dati — “onları ona verdim”.
Te l'ho già detto. — “Bunu sana zaten söyledim” cümlesinde l', söylenen şeyi ya da önceki bir düşünceyi temsil eder. Ortacın biçimi detto olur. Buna karşılık “bu sözler” gibi belirli bir çoğul nesneden söz ediliyorsa Te le ho già dette — “Onları sana zaten söyledim” denebilir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde alıcının kim olduğu ile verilen, söylenen veya gönderilen şeyin ne olduğu ayrı bilgilerdir. Çevirilerde Türkçede doğal durması için bazı nesneler açıkça belirtilmiştir.
| İtalyanca | Türkçesi | Açıklama |
|---|---|---|
| Hai il caricabatterie? Me lo dai? | Şarj cihazı sende mi? Bana verir misin? | Eril tekil nesne ve “bana”. |
| Questa ricetta è facile. Te la mando stasera. | Bu tarif kolay. Bu akşam sana gönderirim. | Dişil tekil nesne. |
| Te l'ho già detto. | Bunu sana zaten söyledim. | Lo, yardımcı fiilden önce kısalır. |
| Giulia non capisce il problema. Glielo spiego subito. | Giulia sorunu anlamıyor. Hemen ona açıklayayım. | Glielo kadın bir alıcı için de kullanılır. |
| Le chiavi sono qui. Ve le porto io. | Anahtarlar burada. Onları size ben getiririm. | Dişil çoğul nesne ve “size”. |
| Questi documenti ci servono. Ce li stampi? | Bu belgeler bize lazım. Bizim için yazdırır mısın? | “Bize” ve eril çoğul nesne. |
| Vuoi dei biscotti? Te ne do due. | Biraz bisküvi ister misin? Sana iki tane vereyim. | Ne ile miktar bildirilir. |
| A Luca servono tre sedie. Gliene presto tre. | Luca'ya üç sandalye lazım. Ona üç tane ödünç vereyim. | Gliene, alıcıyla miktarı birleştirir. |
| Cerchi dei posti liberi? Ce ne sono molti. | Boş yer mi arıyorsun? Çok sayıda var. | Buradaki ce, “bize” anlamında değildir. |
| Non me lo ricordo. | Bunu hatırlamıyorum. | Hatırlamak fiilinin zamirli kuruluşu. |
| Puoi mandarmelo per posta? | Onu bana postayla gönderebilir misin? | Zamirler mastara eklenmiştir. |
| Dammelo, per favore. | Lütfen onu bana ver. | Olumlu emir ve bitişik yazım. |
| Non glielo dire ancora. | Bunu ona henüz söyleme. | Olumsuz emir. |
| Le foto? Gliele ho già inviate. | Fotoğraflar mı? Onları ona zaten gönderdim. | Dişil çoğul nesneyle ortacın uyumu. |
Sık yapılan hatalar
1. İlk zamiri değiştirmemek
- Yanlış: Mi lo dai?
- Doğru: Me lo dai? — “Onu bana verir misin?”
- Neden? Lo önünde mi → me olur. Aynı değişim ti → te, ci → ce, vi → ve için de geçerlidir.
Türkçede “bana” sözcüğü yanına “onu” geldiğinde değişmediğinden bu ayrıntı kolayca gözden kaçabilir. Tek tek zamirlerden çok me lo, te la, ce li gibi küçük grupları çalışmak yararlıdır.
2. Türkçedeki serbest sırayı aktarmak
- Yanlış: Lo me mandi?
- Doğru: Me lo mandi? — “Onu bana gönderir misin?”
- Neden? Bu kısa zamir grubunda önce alıcı, sonra nesne gelir. Türkçede “onu bana” diyebilmeniz İtalyancada aynı sıranın kullanılabileceği anlamına gelmez.
3. Alıcının cinsiyetine göre ikinci zamiri seçmek
- Yanlış: La chiave a Marco? Glielo do.
- Doğru: La chiave a Marco? Gliela do. — “Anahtarı Marco'ya mı? Ona veriyorum.”
- Neden? Anahtarın adı la chiave olduğundan nesne zamiri la olmalıdır. Marco'nun erkek olması bu seçimi değiştirmez.
4. Glie- grubunu ayrı yazmak
- Yanlış: Glie lo mando.
- Doğru: Glielo mando. — “Onu ona gönderiyorum.”
- Neden? Glielo, gliela, glieli, gliele, gliene bitişik yazılır. Buna karşılık çekimli fiilin önündeki me lo, te la, ce ne ayrı yazılır.
5. Geçmiş zamanda çoğul uyumunu unutmak
- Yanlış: Le foto? Te le ho mandato.
- Doğru: Le foto? Te le ho mandate. — “Fotoğraflar mı? Onları sana gönderdim.”
- Neden? Fiilden önceki le, dişil çoğul bir nesneyi gösterir; bu nedenle mandate gerekir. Uyumu alıcıya göre değil, gönderilen şeye göre yapın.
6. Her ce ne grubunu “bize onlardan” sanmak
- Yanlış yorum: Ce ne sono molti cümlesini “Bize çok sayıda var” diye anlamak.
- Doğru yorum: Ce ne sono molti. — “Onlardan çok var.”
- Neden? Buradaki ce, “var” anlamındaki esserci yapısının parçasıdır. Ne önünde ci → ce olur; fakat bu ci, “bize” zamiri değildir.
Kullanım notları
Bu biçimler gündelik dilin doğal parçasıdır
Me lo veya glielo kullanmak başlı başına samimi ya da resmî bir üslup seçimi değildir. Aynı yapı arkadaşlar arasında da iş yazışmasında da görülür. Nezaket, seçtiğiniz hitap ve fiil biçimiyle sağlanır:
- Te lo mando domani. — “Onu sana yarın gönderirim.”
- Glielo invio domani, signora Rossi. — “Onu size yarın gönderirim, Rossi Hanım.”
İkinci örnekte Lei, bir kişiye resmî “siz” diye hitap etme biçimidir. Bunun dolaylı nesne zamiri Le, birleşimde glie- olur. Bu yüzden glielo, bağlama göre “ona onu” kadar “size onu” da demek olabilir. Resmî hitapla ilgili büyük harf kullanımı metnin tercihine göre değişebilir; zamirin kuruluşu değişmez.
“Onlara” anlamındaki kullanım
Günlük İtalyancada gli, “onlara” anlamında da çok yaygındır; birleşik biçimler de aynı şekilde kullanılabilir:
I ragazzi vogliono il risultato. Glielo comunico domani. — “Gençler sonucu öğrenmek istiyor. Onlara yarın bildiririm.”
Daha resmî veya özenli yazıda loro da kullanılır: Lo comunico loro domani. — “Onu onlara yarın bildiririm.” Bu kuruluşta loro, fiilden sonra gelir; onu me lo tablosundaki gibi fiilin önüne yerleştirmeyin. Alıcının belirsizleştiği yerde ai ragazzi — “gençlere” gibi açık bir ad kullanmak da iyi bir çözümdür.
Vurgu gerekiyorsa uzun biçimi seçin
Bu kısa zamirler normalde özel bir karşıtlık vurgusu taşımaz. “Bana değil, sana” demek istediğinizde a me, a te, a lui, a lei gibi açık biçimler işe yarar:
Lo do a te, non a lui. — “Onu ona değil, sana veriyorum.”
Burada a te, sıradan bir nesne zamiri grubundan farklı olarak alıcıyı özellikle öne çıkarır. Türkçedeki sözcük sırası ve ses vurgusunun gördüğü işi İtalyancada bazen bu açık biçimler görür.
Temel kuralın ötesi
Emirlerde bitişme ve ünsüzün çiftleşmesi
Emir, birinden bir şey yapmasını istemek için kullanılan fiil biçimidir. Olumlu tu, noi, voi emirlerinde zamirler fiilin sonuna bitişir:
- Portamelo! — “Onu bana getir!”
- Spiegatecelo! — “Bunu bize açıklayın!”
- Diciamoglielo. — “Bunu ona söyleyelim.”
Da', di', fa', sta', va' gibi kısa emir biçimlerine zamir eklendiğinde, gli ile başlayan gruplar dışında ilk zamirin başlangıç ünsüzü çiftleşir. Bu konudaki en kullanışlı örnekleri birlikte öğrenin:
- Dammelo! — “Onu bana ver!”
- Dimmelo! — “Bunu bana söyle!”
- Fammelo vedere! — “Onu bana göster!”
- Daglielo! — “Onu ona ver!” Burada g çiftleşmez.
Tu ile olumsuz emirde iki yerleşim de mümkündür: Non me lo dire / Non dirmelo — “Bunu bana söyleme.” Her iki biçimde de zamirler aynı sırada ve birlikte kalır.
Resmî Lei emrinde ise zamirler fiilden önce gelir: Me lo dica, per favore. — “Lütfen bunu bana söyleyin.” Gündelik Dimmelo ile resmî Me lo dica arasındaki fark yalnızca yazım değil, hitap farkıdır.
Ne ile miktar ve bütünün ayrılması
Ne, çoğu zaman daha önce adı geçen bir şeyden bir miktarı gösterir:
Ho sei arance. Te ne do due. — “Altı portakalım var. Sana iki tane vereyim.”
Bütün portakalları veriyorsanız Te le do tutte — “Hepsini sana veriyorum” dersiniz. Le, belirli portakalları doğrudan temsil eder; ne ise miktarın hangi şeyden olduğunu belirtir. Sayıyı veya miktarı gerektiğinde ayrıca söyleyin: due, “iki”; un po', “biraz”; molti, “çok sayıda”.
Geçmiş zamanda açık bir miktara gönderme yapan ne ile de ortacın uyumu görülebilir:
Di quelle mele, te ne ho date due. — “O elmalardan sana iki tane verdim.”
Burada date, dişil çoğul mele “elmalar” ile uyumludur. Bu, miktar bildiren ne kullanımıdır; her ne gördüğünüzde aynı çözümlemeyi yapmayın. Örneğin “bu konudan söz etmek” anlamındaki parlarne başka bir kuruluşu temsil eder.
Aynı biçim, farklı görev
Her me lo grubu mutlaka “bana onu” diye çözümlenmez. Dönüşlü zamir, eylemi yapan kişiyle bağlantılı olan zamirdir; bazı fiiller de bu zamirlerle kalıplaşmış biçimde kullanılır.
Me lo ricordo bene. — “Bunu iyi hatırlıyorum.”
Burada me, ricordarsi fiilinin zamirli kuruluşundan gelir; “bana hatırlıyorum” diye çevrilmez. Aynı biçim değişikliği dönüşlü si için de geçerlidir: si → se.
Si lava le mani. Se le lava prima di cucinare. — “Ellerini yıkıyor. Yemek yapmadan önce onları yıkıyor.”
İkinci cümlede se, kişinin kendisiyle bağlantıyı; le, dişil çoğul le mani “eller” nesnesini gösterir. Bu örnek, birleşim tablosunun yalnızca verme veya gönderme fiilleriyle sınırlı olmadığını gösterir.
Ce ne sono ise başka bir ayrımdır:
- Ce ne danno tre. — “Bize onlardan üç tane veriyorlar.” Burada ce, “bize”dir.
- Ce ne sono tre. — “Onlardan üç tane var.” Burada ce, varlık bildiren yapıya aittir.
Yalnızca zamirlere değil, bütün fiil yapısına bakın. Kalıplaşmış ifadeleri de bütün olarak öğrenmek gerekir: Ce la faccio. — “Başarabilirim; bunun üstesinden gelebilirim.” Bu ifadedeki ce la, her bağlamda tek tek “bize onu” diye çevrilemez.
Çalışma önerileri
İki soruyla dönüştürün. Önce Mando la foto a Giulia — “Fotoğrafı Giulia'ya gönderiyorum” gibi bir cümle yazın. “Kime?” ve “Neyi?” sorularını cevaplayıp Gliela mando — “Onu ona gönderiyorum” biçimine geçin. Aynı çalışmayı kitap, belgeler ve anahtarlarla yaparak ikinci zamiri değiştirin. Her adın başındaki il, la, i, le biçimini de not edin.
Bir cümleyi üç yapıda söyleyin. Te lo mando — “Onu sana gönderiyorum”; Te l'ho mandato — “Onu sana gönderdim”; Posso mandartelo — “Onu sana gönderebilirim.” Ardından dişil bir nesne seçip geçmiş zaman sonunun nasıl değiştiğine bakın. Bu çalışma hem yerleşimi hem uyumu aynı somut nesne üzerinden pekiştirir.
Kısa konuşmalar kaydedin. Türkçe ipuçlarını “Bana verir misin?”, “Sana iki tane vereyim”, “Bunu ona söyleme” şeklinde hazırlayın. İtalyanca karşılıklarını söylerken nesnenin ne olduğunu önceden belirleyin. Kaydı dinlerken özellikle me lo, glielo ve gliel'ho sınırlarını ayırt etmeye çalışın; hızlı konuşmada bunları tek bir ses grubu gibi duymak normaldir.
İlgili konular
- Ön bilgi: Doğrudan nesne zamirleri — lo, la, li, le biçimlerini ve yerlerine geçtikleri nesneleri tanımak, birleşik zamirleri doğru kurmanın temelidir.