Fransızcada Çoğul Yapımı

Kısaca

Fransızcada çoğu kelimenin çoğulu sonuna -s eklenerek yapılır: livre → livres (kitap → kitaplar). Bu son -s genellikle okunmaz; çoğulluk çoğu zaman kelimenin önündeki les veya des gibi sözcüklerden anlaşılır. -eau ve çoğu -au ile biten kelime -x alır, -al ile biten birçok kelime -aux olur: château → châteaux (şato → şatolar), animal → animaux (hayvan → hayvanlar). Œil → yeux (göz → gözler) gibi düzensiz biçimler ayrıca öğrenilir.

Genel Bakış

Çoğul, birden fazla kişi veya varlıktan söz etmeyi sağlar. Fransızcada isimler (kişi, nesne, yer veya kavram bildiren kelimeler) ve sıfatlar (bir ismin nasıl olduğunu belirten kelimeler) çoğul biçime girebilir. A1 düzeyinde öğrenilen bu konu yalnızca kelimenin sonuna bir harf eklemekten ibaret değildir: un petit livre (küçük bir kitap) çoğulda des petits livres (küçük kitaplar) olur. Kelime grubunun birden fazla parçası değişir.

Türkçede “iki kitap” deriz; sayıdan sonra normalde “kitaplar” kullanmayız. Fransızcada ise deux livres denir: Sayı bulunsa da isim çoğul yazılır. Türkçedeki “güzel evler” ifadesinde “güzel” değişmezken, Fransızcadaki de belles maisons ifadesinde “güzel” anlamındaki belles de çoğuldur. Bu yüzden Türkçeden kelime kelime aktarmak yerine bütün kelime grubunu dönüştürmek gerekir.

Başlangıçta üç alışkanlık yeterlidir: İsmin önündeki kelimeyi kontrol etmek, ismin sonuna uygun çoğul işaretini getirmek ve sıfatı unutmamak. Daha az görülen istisnalar ile özel yazım kuralları aşağıdaki ileri bölümde ayrı ele alınıyor; ilk okumada bunları ezberlemek zorunda değilsiniz.

Çoğul Nasıl Yapılır?

1. Temel kural: Sonuna -s ekleyin

Çoğu ismin tekil biçimine -s eklenir. Türkçedeki -lar/-ler seçimine benzer bir ünlü uyumu yoktur; kelimenin son sesine göre iki ek arasında seçim yapılmaz.

Tekil	Çoğul	Türkçesi
un livre	des livres	bir kitap → kitaplar
une table	des tables	bir masa → masalar
un ami	des amis	bir arkadaş → arkadaşlar
une maison	des maisons	bir ev → evler
un étudiant	des étudiants	bir öğrenci → öğrenciler

Buradaki un, une, des birer tanımlıktır (ismin önünde bulunup onun nasıl ele alındığını gösteren kısa kelimeler). Un ve une belirsiz bir tekil varlığı belirtir. Çoğul karşılıkları olan des, Türkçede çoğunlukla ayrı bir kelimeyle çevrilmez: des tables için doğal çeviri genellikle “masalar”dır; her seferinde “bazı masalar” demek gerekmez.

Belirli bir nesneden söz ederken kullanılan le ve la, çoğulda les olur. Sesli harften önce görülen l’ biçiminin çoğulu da les şeklindedir:

• le livre → les livres: söz konusu kitap → söz konusu kitaplar.
• la maison → les maisons: söz konusu ev → söz konusu evler.
• l’ami → les amis: söz konusu arkadaş → söz konusu arkadaşlar.

Fransızcada isimlerin dilbilgisel cinsiyeti vardır: İsimler eril veya dişil denen iki gruptan birine girer. Bu sınıflandırma her zaman doğal cinsiyetle ilgili değildir. Çoğul yapmak cinsiyeti değiştirmez; maison çoğulda da dişildir. Ancak les ve des hem eril hem dişil çoğul isimlerle kullanılır.

2. Zaten -s, -x veya -z ile bitiyorsa değiştirmeyin

Tekil biçimin sonunda bu harflerden biri bulunuyorsa yeni bir -s eklenmez. Kelimenin tekil mi çoğul mu olduğu çevresindeki sözcüklerden anlaşılır.

Tekil	Çoğul	Türkçesi
un pays	des pays	bir ülke → ülkeler
une souris	des souris	bir fare → fareler
un choix	des choix	bir seçim → seçimler
un nez	des nez	bir burun → burunlar
une voix	des voix	bir ses → sesler

Yazılışın aynı kalması, ismin yalnızca tekil kullanılabileceği anlamına gelmez. Un pays ile trois pays, “bir ülke” ve “üç ülke” anlamlarına gelir.

3. -eau ve -au sonları: Çoğunlukla -x

-eau ile biten isimler çoğulda -x alır. -au ile bitenlerin çoğu da aynı yolu izler.

Tekil	Çoğul	Türkçesi
un château	des châteaux	bir şato → şatolar
un bateau	des bateaux	bir tekne → tekneler
un cadeau	des cadeaux	bir hediye → hediyeler
un tuyau	des tuyaux	bir boru → borular
un noyau	des noyaux	bir çekirdek → çekirdekler

-au grubunda günlük hayatta karşılaşılabilecek istisnalar vardır: un landau → des landaus (bir bebek arabası → bebek arabaları) ve un sarrau → des sarraus (bir iş önlüğü → iş önlükleri). Bunlar -s alır. Châteaux kelimesinin sonundaki -x ise tek başına okunmaz; yazımda çoğulu gösterir.

4. -al sonu: Çoğunlukla -aux

-al ile biten birçok isimde yalnızca bir harf eklenmez; kelimenin sonu -aux olarak değişir.

Tekil	Çoğul	Türkçesi
un animal	des animaux	bir hayvan → hayvanlar
un cheval	des chevaux	bir at → atlar
un journal	des journaux	bir gazete → gazeteler
un hôpital	des hôpitaux	bir hastane → hastaneler

Bu değişim konuşmada da duyulur: animal ile animaux aynı söylenmez. Buna karşılık sık kullanılan bazı isimler -s alır: des bals (balo etkinlikleri), des carnavals (karnavallar), des festivals (festivaller), des récitals (resitaller) ve des chacals (çakallar). Yeni bir -al kelimesi öğrenirken çoğulunu da kontrol etmek yararlıdır.

5. Sıfatı da çoğul yapın

İsimle sıfat arasındaki uyum (birbirine bağlı kelimelerin aynı tekillik veya çoğulluk özelliğini göstermesi) yazılı Fransızcanın temelidir. Sıfatların çoğu çoğulda -s alır. Dişil biçim gerekiyorsa çoğul, o biçim üzerinden kurulur.

Tekil kelime grubu	Çoğul kelime grubu	Türkçesi
un petit livre	des petits livres	küçük bir kitap → küçük kitaplar
une petite maison	des petites maisons	küçük bir ev → küçük evler
un livre intéressant	des livres intéressants	ilginç bir kitap → ilginç kitaplar
une voiture rouge	des voitures rouges	kırmızı bir araba → kırmızı arabalar
un beau château	de beaux châteaux	güzel bir şato → güzel şatolar

Son örnekteki beau → beaux (güzel) ayrıca öğrenilmesi gereken bir sıfat biçimidir. Burada des yerine de kullanılmasının nedeni, sıfatın çoğul ismin önünde bulunmasıdır; bu ayrıntıya kullanım notlarında döneceğiz.

Eril tekil biçimi zaten -s veya -x ile biten sıfatlar eril çoğulda değişmez: un garçon heureux → des garçons heureux (mutlu bir erkek çocuk → mutlu erkek çocuklar). Dişil biçim ise farklı olabilir: une fille heureuse → des filles heureuses (mutlu bir kız → mutlu kızlar). Dolayısıyla “çoğulda değişmez” demeden önce sıfatın hangi biçimine baktığınızı belirleyin.

Cümle İçinde Örnekler

Aşağıdaki cümlelerde yalnızca koyu yazılmış isme değil, önündeki kelimelere ve varsa sıfata da bakın. Türkçe çevirilerde sayıdan sonra çoğul eki kullanılmaması özellikle önemlidir.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
J’achète deux livres.	İki kitap alıyorum.	Sayıdan sonra da isim çoğuldur.
Les tables sont propres.	Masalar temiz.	İsim ve sıfat çoğul yazılır.
Elle habite près de trois châteaux.	Üç şatonun yakınında oturuyor.	-eau sonuna -x eklenir.
Les animaux dorment.	Hayvanlar uyuyor.	-al sonu -aux olur.
Nous lisons des journaux français.	Fransızca gazeteler okuyoruz.	Journaux düzensiz son değişimi gösterir; français zaten -s ile biter.
Ces pays sont très différents.	Bu ülkeler çok farklı.	Pays aynı kalır, différents çoğul eki alır.
Il a les yeux bleus.	Onun gözleri mavi.	Œil kelimesinin çoğulu yeux olur.
Les enfants portent des manteaux rouges.	Çocuklar kırmızı paltolar giyiyor.	Manteaux ve rouges birlikte çoğuldur.
Il y a des trous dans ce mur.	Bu duvarda delikler var.	Çoğu -ou kelimesi -s alır.
Les bijoux sont dans la boîte.	Takılar kutunun içinde.	Bijou, -x alan özel -ou kelimelerindendir.
J’ai acheté de petites assiettes.	Küçük tabaklar aldım.	İsimden önceki çoğul sıfat nedeniyle de kullanılır.
Ces deux festivals ont lieu en été.	Bu iki festival yazın yapılıyor.	Festival, -al kuralının istisnasıdır.

Sık Yapılan Hatalar

1. Sayı varsa ismi tekil bırakmak

• Yanlış: J’ai trois livre.
• Doğru: J’ai trois livres. — Üç kitabım var.
• Neden? Türkçedeki “üç kitap” alışkanlığı Fransızcaya taşınmaz. Trois zaten çokluk bildirse de isim çoğul yazılır.

2. Her kelimeye -s eklemek

• Yanlış: Les animals sont ici.
• Doğru: Les animaux sont ici. — Hayvanlar burada.
• Neden? Animal kelimesinin çoğulu animaux olur. Temel -s kuralı en yaygın kuraldır, ancak tek kural değildir.

3. Zaten -s ile biten kelimeye yeniden -s eklemek

• Yanlış: Ces payss sont voisins.
• Doğru: Ces pays sont voisins. — Bu ülkeler komşu.
• Neden? Pays tekilde de -s ile biter; çoğulda yazımı değişmez. Çoğulluk ces ve voisins üzerinde de görülür.

4. Sıfatı tekil bırakmak

• Yanlış: Les maisons sont petit.
• Doğru: Les maisons sont petites. — Evler küçük.
• Neden? Maison dişil bir isimdir; maisons ise çoğuldur. Petit sıfatı buna uygun olarak petites olur. Sıfatın isimden uzakta, cümlenin sonunda olması uyumu kaldırmaz.

5. İstisnayı bütün gruba yaymak

• Yanlış: Il y a deux festivaux cette semaine.
• Doğru: Il y a deux festivals cette semaine. — Bu hafta iki festival var.
• Neden? -al → -aux yaygın olsa da festival bu kurala uymaz. Kelimeyi un festival, des festivals çiftiyle öğrenin.

6. Yazıdaki çoğul işaretini mutlaka seslendirmek

• Yanlış okuma: Les livres ifadesinde livres sonuna ayrı bir “s” sesi eklemek.
• Doğru okuma: Livre ile livres normalde aynı söylenir; çoğul farkı burada les üzerinden duyulur.
• Neden? Fransızcada yazılı ek ile duyulan ses her zaman bire bir örtüşmez. Kelime sonundaki çoğul -s ve -x çoğunlukla sessizdir.

Kullanım Notları

Konuşurken çoğulu nereden anlarsınız?

Le livre (kitap) ile les livres (kitaplar) arasında ismin okunuşu genellikle değişmez; tanımlığın sesi değişir. Le ve les aynı söylenmez. Un ami (bir arkadaş) ile des amis (arkadaşlar) karşılaştırmasında da ismin önündeki kelime önemli bir ipucudur.

Ulama (bazı kelime sonu ünsüzlerinin sonraki kelime sesli harfle başladığında duyulması) çoğulu işitmenize yardımcı olabilir. Les amis ve des enfants (çocuklar) ifadelerinde tanımlığın sonundaki -s, sonraki kelimeye bağlanan bir z sesi olarak duyulur. Bu, her kelimenin sonundaki -s harfini okumanız gerektiği anlamına gelmez. Örneğin çoğul isimden sonra gelen her kelimede kendiliğinden ulama yapılmaz; en güvenilir başlangıç örnekleri tanımlık ile isim arasındakilerdir.

Des bazen neden de olur?

Özenli yazı dilinde, belirsiz çoğul bir ismin önünde sıfat varsa des çoğunlukla de olur:

• des maisons blanches: beyaz evler; sıfat isimden sonra.
• de grandes maisons: büyük evler; sıfat isimden önce.
• de beaux châteaux: güzel şatolar.

Günlük konuşmada des grandes maisons gibi biçimler de duyabilirsiniz. Ancak yazarken genel kuralı uygulamak güvenli bir tercihtir. Des petits pois (bezelye) gibi bütün olarak yerleşmiş adlandırmalar ayrı değerlendirilir. Buradaki değişiklik ismi tekil yapmaz: maisons ve châteaux yine çoğuldur.

Çoğul yazımı resmiyet tercihi değildir

Günlük konuşmada son ek duyulmasa da yazıda çoğul işaretleri korunur. Les petites maisons (küçük evler) ifadesindeki harfler gereksiz süsler değildir. Mesajlaşırken eksik yazımlarla karşılaşmak, bu yazımların standart olduğu anlamına gelmez.

Bir Adım Ötesi: İstisnalar ve Özel Kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntılar ilk aşamada bütünüyle ezberlenmek zorunda değildir. Yeni kelimelerle karşılaştıkça ilgili gruba dönmek, uzun istisna listelerini tek oturuşta öğrenmeye çalışmaktan daha verimlidir.

-eu, -ou ve -ail ile biten isimler

-eu ile biten isimlerin çoğu -x alır: un jeu → des jeux (bir oyun → oyunlar), un feu → des feux (bir ateş → ateşler). Buna karşılık un pneu → des pneus (bir lastik → lastikler) ve un bleu → des bleus (bir morluk → morluklar) -s alır. Renk sıfatı bleu de çoğulda bleus olur.

-ou ile biten isimlerin çoğu düzenli biçimde -s alır: un trou → des trous (bir delik → delikler), un clou → des clous (bir çivi → çiviler). Ancak şu yedi yaygın istisna -x ile yazılır:

Tekil	Çoğul	Türkçesi
bijou	bijoux	takı → takılar
caillou	cailloux	çakıl taşı → çakıl taşları
chou	choux	lahana → lahanalar
genou	genoux	diz → dizler
hibou	hiboux	baykuş → baykuşlar
joujou	joujoux	oyuncak → oyuncaklar; çocuk dilinde
pou	poux	bit → bitler

-ail ile bitenlerin çoğu da -s alır: un détail → des détails (bir ayrıntı → ayrıntılar), un portail → des portails (bir bahçe kapısı → bahçe kapıları). Önemli istisnalar arasında un travail → des travaux (bir iş → işler/çalışmalar), un vitrail → des vitraux (bir vitray → vitraylar) ve un bail → des baux (bir kira sözleşmesi → kira sözleşmeleri) bulunur. Travaux kelimesi bağlama göre “yol çalışmaları”, “inşaat işleri” veya “araştırmalar” gibi anlamlarda kullanılabilir.

Tam olarak değişen veya anlamı ayrılan çoğullar

Un œil → des yeux (bir göz → gözler) günlük dilde mutlaka öğrenilmesi gereken bir çifttir. Ancak un œil-de-bœuf → des œils-de-bœuf (yuvarlak veya oval küçük pencere → bu tür pencereler) gibi yerleşmiş birleşik kelimelerde farklı bir çoğul bulunabilir. Bu özel kullanım, vücut organı için kullanılan yeux kuralını değiştirmez.

Bazı kelimelerde çoğul biçimi anlamla ilişkilidir. Un ciel “gökyüzü” demektir; les cieux çoğu zaman dinî veya edebî anlatımlarda “gökler” anlamına gelir. Resimlerdeki gökyüzü tasvirleri için des ciels kullanılabilir. Böyle kelimelerde yalnızca son harfe bakmak yerine sözlükteki anlam ayrımını incelemek gerekir.

Bazı kelimelerin okunuşu da değişir

Un œuf → des œufs (bir yumurta → yumurtalar) ve un bœuf → des bœufs (bir öküz → öküzler) yazıda düzenli -s alır. Fakat tekilde duyulan son f sesi çoğulda normalde duyulmaz; ünlünün sesi de değişir. Bu örnekler, çoğulu yalnızca gözle öğrenmenin yetersiz kalabildiğini gösterir. Kelime çiftlerini ses kaydıyla birlikte çalışın.

Sıfatlarda özel biçimler ve renkler

Beau → beaux dışında nouveau → nouveaux (yeni), vieux → vieux (yaşlı/eski) gibi biçimler sık görülür. Dişil çoğulları sırasıyla belles, nouvelles, vieilles olur. Örneğin de vieilles maisons, “eski evler” demektir.

-al ile biten birçok eril sıfat -aux olur: un problème général → des problèmes généraux (genel bir sorun → genel sorunlar). Dişil çoğulda aynı son değişimi yapılmaz: une idée générale → des idées générales (genel bir fikir → genel fikirler). Fatal → fatals (ölümcül) gibi istisnalar da vardır; isimlerin istisna listesini doğrudan sıfatlara uygulamayın.

Renklerin çoğu normal sıfat gibi uyum gösterir: des chemises bleues (mavi gömlekler). Ancak isim kökenli birçok renk adı değişmez: des chaussures marron (kahverengi ayakkabılar), des sacs orange (turuncu çantalar). Buna karşılık rose uyum gösterir: des fleurs roses (pembe çiçekler). Birden fazla kelimeden oluşan renk ifadeleri de genellikle değişmez: des yeux bleu clair (açık mavi gözler). Bunlar temel çoğul kuralından ayrı öğrenilecek sıfat ayrıntılarıdır.

Birleşik isimler ve çoğul kullanılan kelimeler

Birleşik isimlerde (birkaç kelimenin birlikte tek bir varlığı adlandırdığı yapılarda) bütün parçalara gelişigüzel -s eklenmez. Un grand-père → des grands-pères (bir büyükbaba → büyükbabalar) örneğinde iki parça da değişir; un chou-fleur → des choux-fleurs (bir karnabahar → karnabaharlar) örneğinde ilk parçanın kendi düzensiz çoğulu da korunur. Başka birleşik kelime türlerinde kurallar farklılaşır ve yazım düzenlemelerinin kabul ettiği alternatifler bulunabilir. Bu nedenle yeni bir birleşik ismin çoğulunu sözlükten öğrenmek en güvenli yoldur.

Bazı nesne adları günlük kullanımda çoğunlukla çoğuldur: des lunettes (gözlük), des ciseaux (makas). Türkçede tekil adlandırılan bir nesne Fransızcada çoğul bir ad taşıyabilir: Mes lunettes sont sur la table — Gözlüğüm masanın üzerinde. Tek bir gözlükten açıkça söz etmek için une paire de lunettes (bir gözlük) denebilir; burada kelimesi kelimesine “bir çift” yapısı kullanılır.

Çalışma Önerileri

1. Kelimeyi üç parçalı öğrenin. Yalnızca animal yazmak yerine un animal → des animaux → deux petits animaux (bir hayvan → hayvanlar → iki küçük hayvan) zinciri kurun. Böylece tanımlığı, ismi ve sıfatı birlikte kontrol edersiniz. Her gün beş kelime yeterlidir; düzenli ve istisnalı örnekleri karıştırın.

2. Önce yazın, sonra dinleyin. Le livre → les livres, un animal → des animaux, un œuf → des œufs çiftlerini yazın. Ardından güvenilir ses kayıtlarını dinleyerek değişimin nerede duyulduğunu işaretleyin: tanımlıkta mı, ismin içinde mi, yoksa her ikisinde mi? Yazıda görünen her harfe ayrı ses verme alışkanlığından kaçının.

3. Türkçeden kaynaklanan iki noktayı özellikle sınayın. “Üç küçük ev” ve “iki güzel şato” ifadelerini Fransızcaya çevirin. Sonra sayıdan sonra ismi çoğul yapıp yapmadığınıza ve sıfatı değiştirip değiştirmediğinize bakın. Doğru karşılıklar trois petites maisons ve deux beaux châteaux olur. Burada deux kullanıldığı için ayrıca des veya de eklenmez.

İlgili Konular

• Önce gözden geçirin: İsimlerin Cinsiyeti — Eril ve dişil isimleri ayırt etmek, çoğul sıfatın doğru biçimini seçmenizi sağlar. Bir ismi öğrenirken tekil tanımlığını ve çoğulunu birlikte not edin.