Fransızcada belirsiz artikeller: un, une, des

Kısaca

Fransızcada un eril tekil, une dişil tekil, des ise her iki cinsiyette çoğul isimlerle kullanılır: un livre (bir kitap), une maison (bir ev), des amis (arkadaşlar, birkaç arkadaş). Bunlar, henüz belirli olarak tanıtılmamış bir kişiden veya şeyden söz etmeye yarayan belirsiz artikellerdir. Çoğul bir ismin önüne sıfat geldiğinde, özenli dilde des genellikle de/d’ olur: de bons amis (iyi arkadaşlar).

Genel bakış

Türkçede “Bir kitap aldım” dediğimizde hangi kitabı aldığımızı henüz açıklamayız. Fransızcada aynı işlevi J’ai acheté un livre cümlesindeki un görür. Artikel, ismin önünde kullanılan ve onun nasıl anlaşılması gerektiğini gösteren küçük bir sözcüktür. İsim ise kişi, nesne, yer veya kavram bildiren sözcüktür; “öğretmen”, “kitap” ve “şehir” gibi. Fransızcada sıradan bir cümlede tek bir nesneyi tanıtırken ismi çoğunlukla bu küçük sözcük olmadan kullanamayız.

Bu konu A1 düzeyinin temel taşlarından biridir. Bir kafede sipariş verirken, evinizde neler olduğunu anlatırken veya yeni tanıştığınız birinden söz ederken sürekli un, une, des kullanırsınız. Seçim, hem ismin cinsiyetine hem de sayısına bağlıdır. Buradaki cinsiyet, sözcüğün dilbilgisel olarak eril ya da dişil sayılmasıdır; nesnenin gerçek dünyada erkek veya kadın olması değildir. Örneğin livre (kitap) eril, maison (ev) dişildir.

Türkçe konuşanlar için asıl fark çoğulda belirginleşir. Türkçede “Arkadaşlar geldi” veya “Elma aldım” diyebiliriz; belirsizliği göstermek için mutlaka ayrı bir sözcük eklemeyiz. Fransızcada ise “Birkaç elma aldım” anlamında J’ai acheté des pommes denir. Des her zaman özellikle “birkaç” diye çevrilmez; çoğu zaman Türkçe çoğul isim yeterlidir. Önce temel üçlüye alışmak, sonra olumsuzluk ve sıfat kurallarını eklemek en rahat öğrenme yoludur.

Nasıl kullanılır?

1. Tekilde cinsiyete, çoğulda sayıya bakın

Tekil, bir kişi veya nesneyi; çoğul, birden fazlasını anlatır. Belirsiz artikelin temel biçimleri şöyledir:

İsim türü	Fransızca	Türkçesi
Eril tekil	un livre	bir kitap
Dişil tekil	une maison	bir ev
Eril çoğul	des livres	kitaplar, birkaç kitap
Dişil çoğul	des maisons	evler, birkaç ev
Eril tekil, ünlüyle başlayan	un ami	bir erkek arkadaş
Dişil tekil, ünlüyle başlayan	une amie	bir kadın arkadaş

Çoğulda eril ve dişil ayrımı artikelde görünmez: her ikisi de des alır. Ancak ismin cinsiyeti kaybolmaz; ileride ismi niteleyen başka sözcüklerin biçimini etkileyebilir.

Un ve une, ardından ünlü gelse bile yazıda kısalmaz. Une amie “bir kadın arkadaş”, un appartement “bir daire” demektir. Belirli artikellerde gördüğünüz l’ biçimini buraya taşımayın: belirsiz artikel olarak u’ diye bir biçim yoktur.

Bir ismin cinsiyetini yalnızca Türkçe anlamına bakarak bulamazsınız. Sözcüğü tek başına değil, artikeliyle öğrenin: yalnız “ev” karşılığı olarak maison değil, une maison. Bu alışkanlık, her cümlede yeniden cinsiyet tahmin etmekten daha etkilidir.

2. Yeni bir kişiyi veya şeyi tanıtın

Belirsiz artikel, dinleyenin hangi kişiyi ya da nesneyi kastettiğinizi henüz belirleyemediği durumlarda kullanılır:

• Il y a un chat dans le jardin. — Bahçede bir kedi var.
• Le chat dort sous la table. — Kedi masanın altında uyuyor.

İlk cümlede kedi konuşmaya yeni girer. İkinci cümlede artık aynı kediden söz edildiği için le kullanılır. Le, la, les, belirli artikellerdir; yani hangi kişi veya şeyin kastedildiğinin anlaşılabildiğini gösterirler.

Bunu “İlk geçtiğinde daima belirsiz, ikinci geçtiğinde daima belirli” diye katı bir sayma kuralına çevirmeyin. Belirleyici olan, konuşanların neyi bildiğidir. Ferme la porte “Kapıyı kapat” cümlesinde kapı ilk kez anılsa bile odadaki hangi kapı olduğu bellidir. Buna karşılık Je cherche un appartement “Bir daire arıyorum” derken belirli bir daire seçmiş olmanız gerekmez.

3. Türkçedeki “bir” ile bire bir eşleştirmeyin

Un hem belirsiz artikel hem de “bir” sayısı olabilir. J’ai un frère cümlesi normalde “Bir erkek kardeşim var” demektir. J’ai un frère, pas deux ise “Bir erkek kardeşim var, iki değil” diyerek sayıyı vurgular. Aynı biçimin işlevi bağlamdan anlaşılır.

Des için de her yerde “bazı” veya “birkaç” yazmak gerekmez:

• Elle achète des fleurs. — Çiçek alıyor.
• Nous avons des invités ce soir. — Bu akşam misafirlerimiz var.

Bu cümlelerde tam sayı verilmez. “Birkaç” uygun bir çeviri olabilir, fakat des kendi başına sayının mutlaka çok az olduğunu söylemez. Türkçede “misafirlerimiz” sözcüğündeki iyelik eki, yani kime ait olduğunu gösteren ek, doğal çevirinin parçasıdır; Fransızca cümlede ayrıca “bizim” anlamlı bir artikel yoktur.

4. İsimden önce sıfat varsa çoğuldaki değişime dikkat edin

Sıfat, ismin özelliğini anlatan sözcüktür: “iyi arkadaş” sözündeki “iyi” gibi. Çoğul bir ismin önünde sıfat bulunduğunda standart yazı dilinde des, genellikle de olur:

Fransızca	Türkçesi	Açıklama
des amis	arkadaşlar	İsmin önünde sıfat yok.
de bons amis	iyi arkadaşlar	Sıfat isimden önce.
de grandes fenêtres	büyük pencereler	Çoğul ve sıfat önce.
d’autres idées	başka fikirler	Ünlü önünde de, d’ olur.
des fleurs rouges	kırmızı çiçekler	Sıfat isimden sonra; des kalır.
une grande fenêtre	büyük bir pencere	Tekilde une değişmez.

Bu kuralı “Sıfat varsa artikel değişir” diye öğrenmeyin. Hem çoğul olması hem de sıfatın isimden önce gelmesi önemlidir. Başlangıç için de bons amis kalıbını bütün olarak öğrenmek yeterlidir. Konuşma dilindeki değişkenlik ve kalıplaşmış istisnalar aşağıdaki ileri bölümde açıklanıyor.

5. Olumsuz cümlede çoğunlukla de/d’ kullanın

Olumsuzluk, bir şeyin olmadığını veya yapılmadığını söylemektir. Fransızcada ne… pas sık kullanılan bir olumsuzluk yapısıdır. “Bir şey var/alıyorum” ifadesi “hiç yok/almıyorum” anlamıyla olumsuz yapıldığında un, une, des genellikle de/d’ olur:

Fransızca	Türkçesi	Açıklama
J’ai une voiture.	Bir arabam var.	Olumlu.
Je n’ai pas de voiture.	Arabam yok.	Une yerine de.
J’achète des pommes.	Elma alıyorum.	Belirsiz çoğul.
Je n’achète pas de pommes.	Elma almıyorum.	Des yerine de.
Il n’a pas d’amis ici.	Burada arkadaşı yok.	Ünlü önünde d’.

Ancak être (“olmak”) fiilinden, yani iş veya durum bildiren sözcükten sonra bu değişim yapılmaz: Ce n’est pas un problème “Bu bir sorun değil”; Ce ne sont pas des erreurs “Bunlar hata değil” demektir. Burada bir nesnenin hiç bulunmadığı söylenmiyor; onun ne olduğu veya olmadığı belirtiliyor.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde önce neyin tanıtıldığına, ardından tekil-çoğul ve cinsiyet seçimine bakın. Türkçe çeviride ayrı bir artikel bulunmaması, Fransızcada da atılabileceği anlamına gelmez.

Fransızca	Türkçesi	Kullanım
Je voudrais un café, s’il vous plaît.	Bir kahve rica ediyorum.	Bir fincanlık sipariş.
Vous avez une table pour deux ?	İki kişilik masanız var mı?	Dişil tekil.
Il y a un livre sur le canapé.	Kanepenin üzerinde bir kitap var.	Yeni bir nesne tanıtılıyor.
Elle cherche une maison près de la gare.	Garın yakınında bir ev arıyor.	Henüz belirli olmayan bir ev.
Nous attendons des amis.	Arkadaşlarımızı bekliyoruz.	Belirsiz çoğul.
J’ai acheté des pommes au marché.	Pazardan elma aldım.	Türkçede yalın isim doğal.
Ce sont des collègues de ma sœur.	Bunlar kız kardeşimin iş arkadaşları.	Çoğul kişileri tanıtma.
Nous avons de bons amis à Lyon.	Lyon’da iyi arkadaşlarımız var.	İsimden önce çoğul sıfat.
Elle a d’autres questions.	Başka soruları var.	De, ünlü önünde kısalıyor.
Il porte des chaussures noires.	Siyah ayakkabılar giyiyor.	Sıfat sonra; des değişmiyor.
Je n’ai pas de stylo.	Kalemim yok.	Olumsuzlukta de.
Ce n’est pas une urgence.	Bu acil bir durum değil.	Être sonrasında une korunuyor.
Un enfant a besoin de sommeil.	Bir çocuğun uykuya ihtiyacı vardır.	Bir sınıfın herhangi bir üyesi.

Son örnek belirli bir çocuğu tanıtmaz. Un, bazen “herhangi bir çocuk” üzerinden bütün çocuklar için geçerli bir düşünceyi anlatabilir. Bu kullanım, yalnızca ilk kez bahsedilen nesnelerle sınırlı olmadığını gösterir.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçede ayrı sözcük olmadığı için artikeli atlamak

• Yanlış: J’ai chat.
• Doğru: J’ai un chat. — Bir kedim var.
• Neden? Fransızcada böyle bir cümlede sayılabilen tekil isim genellikle bir belirleyiciyle kullanılır. Belirleyici, ismin önünde onu tanıtan artikel veya “benim”, “bu” anlamlı sözcük gibi bir öğedir. Türkçedeki “Kedim var” yapısını sözcük sözcük aktarmayın.

2. Cinsiyeti anlamdan tahmin etmek

• Yanlış: un maison
• Doğru: une maison — bir ev
• Neden? Maison dişildir. Evin gerçek hayattaki niteliği değil, Fransızca sözcüğün dilbilgisel cinsiyeti seçimi belirler.

3. Des yerine les kullanarak anlamı değiştirmek

• Amaçlanan anlam için yanlış: J’achète les pommes. — Elma alıyorum demek isterken.
• Doğru: J’achète des pommes. — Elma alıyorum.
• Neden? Les pommes, hangi elmaların kastedildiği belli olduğunda doğrudur. İlk cümle kendi başına dilbilgisel bir hata değildir; “O elmaları alıyorum” anlamına uygundur. Buradaki hata, belirli elmalarla belirsiz miktarda elmayı karıştırmaktır.

4. Sıfat isimden sonra da des biçimini değiştirmek

• Yanlış: J’achète de pommes rouges.
• Doğru: J’achète des pommes rouges. — Kırmızı elma alıyorum.
• Neden? Rouges ismin ardından gelir. Olumlu cümlede bu nedenle des korunur. Buna karşılık de belles pommes “güzel elmalar” ifadesinde sıfat öndedir.

5. Olumsuzluk kuralını her yere uygulamak

• Yanlış: Ce n’est pas de problème.
• Doğru: Ce n’est pas un problème. — Bu bir sorun değil.
• Neden? Être sonrasında artikel korunur. Bunu Je n’ai pas de problème “Bir sorunum yok” cümlesinden ayırın: ikinci cümlede sorun bulunmadığı söylenir.

Kullanım ve söyleyiş notları

Yazı diliyle günlük konuşma arasındaki fark

Özenli yazıda de bons amis “iyi arkadaşlar” beklenir. Günlük konuşmada des bons amis biçimini de duyabilirsiniz. Bu, çoğul sıfat önündeki değişimin konuşmada her zaman uygulanmadığını gösterir. Özellikle yazılı alıştırmalarda, sınavlarda ve resmî metinlerde de bons amis biçimini kullanmak güvenli tercihtir.

Günlük konuşmada olumsuzluğun ne bölümü de sık düşer: J’ai pas de voiture “Arabam yok” demektir. Bu konuşma özelliği, de kuralını ortadan kaldırmaz. Yazarken başlangıçta tam biçimi, Je n’ai pas de voiture, tercih edin.

Sözcükleri ayrı ayrı değil, birlikte dinleyin

Un burundan çıkarılan bir ünlüyle söylenir; une ise farklı bir ünlü ve duyulan bir n içerir. Türkçedeki “un” sözcüğünün okunuşunu Fransızcaya taşımayın. Bu iki artikeli birer isimle birlikte dinleyip tekrar etmek ayrımı kolaylaştırır.

Des sonundaki s, çoğu ünsüzden önce duyulmaz. Ünlüyle başlayan bir isimden önce ise des amis “arkadaşlar” gibi örneklerde z sesiyle bağlantı kurulur. Bu bağlantıya Fransızcada liaison denir: normalde duyulmayan son ünsüzün sonraki sözcüğe bağlanarak söylenmesidir. Yazım değişmez; araya yeni bir harf eklenmez.

Bir adım ötesi: istisnalar ve anlam ayrımları

Bu bölümdeki ayrıntıları A1 düzeyinde bir anda kullanmanız gerekmez. Temel üç biçimi öğrendikten sonra, okurken karşılaştığınız farklı yapıların nedenini anlamak için buraya dönebilirsiniz.

Kalıplaşmış sıfatlı ifadelerde des kalabilir

İsimden önceki her sıfat des → de değişimini zorunlu kılmaz. Bazı sözcük birleşimleri yerleşmiş bir bütün olarak kullanılır:

• des petits pois — bezelye
• des jeunes gens — gençler
• des grands-parents — büyükanne ve büyükbabalar

Özellikle petits pois sıradan “küçük bezelyeler” nitelemesinden çok, yiyeceğin adıdır. Bu nedenle istisnaları tek tek ezberlenmesi gereken rastgele ayrıntılar gibi değil, bütün hâlinde öğrenilen ifadeler gibi düşünün. Buna karşılık sıradan bir nitelemede de petits villages “küçük köyler” standart örnektir.

Her des aynı yapıda değildir

Des, belirsiz çoğul artikel olmasının yanında de + les birleşimi de olabilir. De, iki sözcük arasında ilişki kuran bir edattır; edatın Türkçe karşılığı bağlama göre bir ek veya ayrı bir sözcük olabilir.

• Je vois des enfants. — Çocuklar görüyorum. Burada belirsiz çoğul artikel vardır.
• Je parle des enfants de ma voisine. — Komşumun çocuklarından söz ediyorum. Burada parler de “birinden/bir şeyden söz etmek” yapısındaki de, belirli les ile birleşir.

Bu ayrım sıfat önünde de önemlidir: Je parle des petits villages de cette région “Bu bölgedeki küçük köylerden söz ediyorum” cümlesinde des korunur. Çünkü burada belirsiz artikel değil, de + les vardır.

Meslek söylerken artikel bulunmayabilir

Être ile bir kişinin mesleğini yalın biçimde söylerken çoğunlukla artikel kullanılmaz:

• Elle est médecin. — O doktor.
• Il est professeur. — O öğretmen.

Ancak mesleği bir nitelemeyle tanıtınca artikel gelebilir: C’est une excellente médecin “O çok iyi bir doktor.” Ayrıca c’est ile kişi tanıtılırken C’est un professeur “O bir öğretmen” denir. Bu yüzden “Türkçedeki her isimden önce Fransızcada mutlaka artikel gelir” şeklinde bir kural kurmayın; kullanılan cümle yapısı da önemlidir.

Belirsiz artikel ile miktar bildiren artikel farklıdır

Sayılabilen tek bir nesne için un/une, belirli olmayan bir madde miktarı içinse çoğunlukla du, de la, de l’ kullanılır. Bunlara bölümsel artikel denir; bir maddenin tamamını değil, belirsiz bir miktarını anlatırlar.

• Je prends un café. — Bir kahve alıyorum. Burada bir fincan veya porsiyon kastedilir.
• Je bois du café. — Kahve içiyorum. Burada içecekten bir miktar söz konusudur.

Benzer şekilde un poulet “bir tavuk”, du poulet “tavuk eti” anlamına gelebilir. Artikel değişimi bazen yalnızca dilbilgisini değil, ismin nasıl düşünüldüğünü de değiştirir.

Olumsuzlukta karşıtlık kurulduğunda artikel korunabilir

Başlangıçtaki de/d’ kuralı, bir şeyin hiç bulunmadığını söylemek için geçerlidir. Olumsuzluk doğrudan sayıya veya seçime yönelikse artikel korunabilir:

• Je n’ai pas une voiture, j’en ai deux. — Bir arabam yok, iki arabam var.
• Je ne veux pas un café, mais un thé. — Kahve değil, çay istiyorum.

İlk örnekte araba sahibi olmak reddedilmez; “bir tane” bilgisi reddedilir. İkincisinde de hiçbir içecek istenmediği söylenmez, bir seçenek diğerinden ayrılır. Bunlar, günlük “Arabam yok” cümlesindeki Je n’ai pas de voiture yapısıyla aynı anlamda değildir.

Ne… que ise olumsuzluk gibi görünse de “yalnızca” anlamı verir: Je n’ai qu’un frère “Yalnızca bir erkek kardeşim var.” Bu nedenle burada un, de olmaz.

Miktar sözcüğünden sonra ve de edatıyla birlikte

Beaucoup de livres “çok kitap” ve trois kilos de pommes “üç kilo elma” ifadelerinde miktar zaten belirtilmiştir; sıradan belirsiz kullanımda ayrıca des eklenmez. Bu yüzden beaucoup des livres ile “çok kitap” demeyin. Beaucoup des livres que tu m’as prêtés ise “Bana ödünç verdiğin kitapların birçoğu” demektir; belirli bir kitap grubundan söz edildiği için başka bir yapıdır.

De edatını gerektiren bir yapı belirsiz çoğul isimle birleştiğinde de ayrıca des kullanılmaz: J’ai besoin de livres “Kitaplara ihtiyacım var.” Belirli kitaplardan söz ediliyorsa J’ai besoin des livres que tu as achetés “Aldığın kitaplara ihtiyacım var” denebilir. Tekildeyse belirsiz artikel kalır: J’ai besoin d’un livre “Bir kitaba ihtiyacım var.”

Çalışma önerileri

1. Eşyaları artikelleriyle kaydedin. Evinizde gördüğünüz on nesne seçin; Fransızcalarını un livre, une lampe (bir lamba) gibi yazın. Ardından çoğullarını ekleyin: des livres, des lampes. Cinsiyeti Türkçesinden çıkarmaya çalışmak yerine doğru birlikteliği sesli tekrarlayın.
2. Aynı cümleyi üç kez dönüştürün. J’ai une chaise “Bir sandalyem var” ile başlayın. Çoğul yapın: J’ai des chaises “Sandalyelerim var.” Sonra olumsuza çevirin: Je n’ai pas de chaises “Sandalyem yok.” Son bir adımda sıfat ekleyin: J’ai de belles chaises “Güzel sandalyelerim var.” Her adımda artikelin neden değiştiğini söyleyin.
3. Kısa bir tanıtma metni yazın. Bir odada bulunan beş şeyi anlatın. Önce belirsiz artikelle tanıtın, sonra aynı nesne hakkında belirli artikelle ikinci cümleyi kurun: Il y a une lampe. La lampe est rouge. — Bir lamba var. Lamba kırmızı. Böylece yalnızca biçimi değil, dinleyenin neyi bildiğine göre yapılan seçimi de çalışmış olursunuz.

İlgili konular

• Önce öğrenin: İsimlerin cinsiyeti — Bir ismin neden un veya une aldığını anlamanın temeli; sözcükleri artikelleriyle öğrenme alışkanlığını destekler.