Zdania względne z *who*, *which* i *that* w angielskim

W skrócie

Zdanie względne dopowiada, o której osobie lub rzeczy mowa: the woman who called („kobieta, która zadzwoniła”), the phone which broke („telefon, który się zepsuł”). Na poziomie A2 wystarczy zapamiętać: who odnosi się do ludzi, which do rzeczy, a that może zastąpić oba te słowa w zdaniu określającym, czyli takim, które wskazuje konkretną osobę lub rzecz. W angielskim przed takim zdaniem nie stawia się przecinka.

Omówienie

Zdanie względne (relative clause) to część zdania, która opisuje rzeczownik (nazwę osoby, rzeczy, miejsca lub pojęcia). Pozwala połączyć dwie informacje bez ciągłego powtarzania tego samego rzeczownika. Zamiast I know the woman. The woman works here można powiedzieć I know the woman who works here — „Znam kobietę, która tu pracuje”.

To podstawowa konstrukcja na poziomie A2. Spotyka się ją wszędzie: w opisach ludzi, przedmiotów, ofert, problemów czy doświadczeń. W zdaniu I need a laptop that works część that works nie jest luźnym dodatkiem. Wyjaśnia, jakiego laptopa potrzebuję.

Dla osoby polskojęzycznej sama idea jest znajoma, bo angielskie who, which, that często odpowiadają formom polskiego „który”. Ważne są jednak dwie różnice. Po pierwsze, angielskie słowo względne nie zmienia rodzaju ani liczby tak jak „który, która, które, którzy”. Po drugie, polski przecinek przed „który” nie jest dobrym wzorem dla angielskiej interpunkcji: angielskie zdania określające zwykle nie mają przecinków.

Jak to działa

Podstawowy schemat

Najczęstsza konstrukcja wygląda tak:

rzeczownik + who / which / that + reszta zdania względnego

• the neighbour who lives upstairs — sąsiad, który mieszka na górze
• a key which opens this door — klucz, który otwiera te drzwi
• the film that we watched — film, który obejrzeliśmy

Opisywany rzeczownik nazywa się poprzednikiem, czyli wyrazem, do którego odnosi się zdanie względne. W the neighbour who lives upstairs poprzednikiem jest neighbour.

Wybór: who, which czy that?

Angielska forma i przykład	Znaczenie po polsku	Zastosowanie
who: the doctor who helped me	lekarz, który mi pomógł	ludzie
which: the bus which goes to the centre	autobus, który jedzie do centrum	rzeczy i zwykle zwierzęta
that: the doctor that helped me	lekarz, który mi pomógł	ludzie w zdaniach określających
that: the bus that goes to the centre	autobus, który jedzie do centrum	rzeczy w zdaniach określających

W odniesieniu do ludzi najbezpieczniejszym wyborem jest who. Forma that również jest poprawna w zdaniu określającym i często występuje w codziennym języku. W odniesieniu do rzeczy można użyć which albo that. Różnica między nimi w prostych zdaniach określających jest zwykle niewielka:

• The app which I use is free.
• The app that I use is free.

Oba zdania znaczą: „Aplikacja, której używam, jest bezpłatna”.

Słowo względne jako podmiot

Podmiot to osoba lub rzecz wykonująca czynność albo opisywana przez czasownik. W zdaniu The woman who called to who wykonuje czynność called. Nie wolno go wtedy pominąć:

• poprawnie: The woman who called left a message.
• niepoprawnie: The woman called left a message.

Podobnie jest z rzeczami:

• I need a phone that works.
• This is the road which leads to the station.

Czasownik w zdaniu względnym musi pasować liczbą do poprzednika. Dlatego mówimy a person who works, ale people who work. Słowo who samo nie pokazuje liczby — trzeba spojrzeć na opisywany rzeczownik.

Słowo względne jako dopełnienie

Dopełnienie to osoba lub rzecz, na którą skierowana jest czynność. W The book which I bought czynność wykonuje I, a kupioną rzeczą jest which, czyli the book. Łatwo rozpoznać ten układ, bo po who, which lub that pojawia się osobny podmiot, na przykład I, we, Marta:

• the colleague who I invited — kolega, którego zaprosiłem/zaprosiłam, lub koleżanka, którą zaprosiłem/zaprosiłam
• the book which I bought — książka, którą kupiłem/kupiłam
• the car that Marta wants — samochód, który Marta chce mieć

W zdaniu określającym zaimek będący dopełnieniem można często opuścić:

• The book which I bought was expensive.
• The book that I bought was expensive.
• The book I bought was expensive.

Wszystkie trzy wersje są poprawne. Na początku nauki warto jednak używać zaimka, dopóki budowa zdania nie stanie się intuicyjna. Nie opuszczamy go, gdy jest podmiotem: the book that explains the rule, nie the book explains the rule.

Zdania określające i brak przecinków

Zdanie określające (defining relative clause) wskazuje, o którą osobę lub rzecz chodzi. Bez tej informacji sens byłby niepełny albo inny:

• The students who finished the test can leave. — Wyjść mogą ci uczniowie, którzy skończyli test.
• I returned the shirt that was too small. — Zwróciłem/zwróciłam tę koszulę, która była za mała.

W takich angielskich zdaniach nie oddzielamy części względnej przecinkiem. To częsta pułapka dla Polaków, ponieważ po polsku przed „który” stawiamy przecinek:

• angielski: The man who lives next door is a pilot.
• polski: „Mężczyzna**, który mieszka obok,** jest pilotem”.

Nie przenoś więc polskiego przecinka automatycznie do zdania angielskiego.

Przykłady w kontekście

Angielski	Polski	Objaśnienie
The man who lives next door is very friendly.	Mężczyzna, który mieszka obok, jest bardzo sympatyczny.	Who jest podmiotem i odnosi się do człowieka.
People who work hard often achieve their goals.	Ludzie, którzy ciężko pracują, często osiągają swoje cele.	Liczba mnoga: people who work, bez końcówki -s.
She is the nurse who helped my father.	To pielęgniarka, która pomogła mojemu ojcu.	Zdanie wskazuje konkretną osobę.
The woman that answered the phone was helpful.	Kobieta, która odebrała telefon, była pomocna.	That może dotyczyć osoby w zdaniu określającym.
The book which I bought is on the desk.	Książka, którą kupiłem/kupiłam, leży na biurku.	Which jest dopełnieniem; czynność wykonuje I.
The car that I want is too expensive.	Samochód, który chcę mieć, jest za drogi.	That odnosi się do rzeczy.
Where is the charger that was in this drawer?	Gdzie jest ładowarka, która była w tej szufladzie?	That jest podmiotem czasownika was.
This is the recipe which uses fresh tomatoes.	To przepis, w którym używa się świeżych pomidorów.	Naturalny polski przekład nie musi kopiować angielskiej budowy.
I liked the film that we watched yesterday.	Podobał mi się film, który wczoraj obejrzeliśmy.	Po that stoi podmiot we, więc that jest dopełnieniem.
The keys which you found are mine.	Klucze, które znalazłeś/znalazłaś, są moje.	Można też powiedzieć the keys that you found.
The café that serves breakfast opens at seven.	Kawiarnia, w której podają śniadanie, otwiera się o siódmej.	Zdanie względne identyfikuje kawiarnię.
Anyone who needs help can ask Marta.	Każdy, kto potrzebuje pomocy, może zapytać Martę.	Po anyone naturalne jest who.
The email I sent this morning had a mistake.	E-mail, który wysłałem/wysłałam dziś rano, zawierał błąd.	Zaimek względny jako dopełnienie został pominięty.

Typowe błędy

1. Używanie which w odniesieniu do osoby

• Niepoprawnie: The woman which works here is my aunt.
• Poprawnie: The woman who works here is my aunt.
• Dlaczego: W odniesieniu do ludzi używa się przede wszystkim who; w zdaniu określającym możliwe jest też that.

2. Dodawanie drugiego podmiotu

• Niepoprawnie: The man who he called me is my boss.
• Poprawnie: The man who called me is my boss.
• Dlaczego: Who już jest podmiotem czasownika called. Nie dodajemy obok niego he. To błąd podobny do powiedzenia „mężczyzna, który on do mnie zadzwonił”.

3. Pomijanie zaimka, który jest podmiotem

• Niepoprawnie: I need a computer works faster.
• Poprawnie: I need a computer that works faster.
• Dlaczego: Komputer wykonuje tu czynność wyrażoną przez works, więc potrzebne jest that lub which. Pominięcie jest możliwe tylko wtedy, gdy zaimek jest dopełnieniem: the computer I bought.

4. Stawianie przecinka na wzór polski

• Niepoprawnie: The train, that goes to Oxford, leaves at nine. (jeśli wskazujemy, który pociąg)
• Poprawnie: The train that goes to Oxford leaves at nine.
• Dlaczego: Informacja that goes to Oxford identyfikuje pociąg, więc jest niezbędna i nie oddzielamy jej przecinkami.

5. Niewłaściwa forma czasownika po who

• Niepoprawnie: People who works from home save time.
• Poprawnie: People who work from home save time.
• Dlaczego: Czasownik zgadza się z people, a nie z samym who. Porównaj: a person who works oraz people who work.

6. Używanie what zamiast that

• Niepoprawnie: Everything what I need is here.
• Poprawnie: Everything that I need is here.
• Dlaczego: Gdy poprzednik jest już podany, standardowy angielski używa tu that, a nie what. Samo what zawiera znaczenie „to, co”: What I need is here — „To, czego potrzebuję, jest tutaj”.

Uwagi o użyciu

W codziennym angielskim that jest bardzo częste w zdaniach określających, zwłaszcza gdy mowa o rzeczach: the message that I received. Forma which brzmi w tym samym miejscu równie poprawnie, choć zwyczaje stylistyczne różnią się między autorami i odmianami angielskiego. Dla uczącej się osoby ważniejsza jest poprawna budowa zdania niż próba uchwycenia drobnej różnicy stylu.

W odniesieniu do ludzi who jest neutralne i zawsze stanowi bezpieczny wybór. That może brzmieć naturalnie w wyrażeniach takich jak the person that called czy someone that can help, lecz w starannej wypowiedzi wiele osób preferuje who.

Zwierzę można opisać za pomocą which lub that, gdy traktujemy je ogólnie: a bird that cannot fly. W odniesieniu do domowego zwierzęcia znanego z imienia często pojawia się who, zwłaszcza gdy mówiący przedstawia je jak indywidualną istotę: my dog, who loves children. Jest to wybór wynikający ze sposobu przedstawienia zwierzęcia, nie sztywna reguła biologiczna.

Kiedy zaimek jako dopełnienie zostaje opuszczony, zdanie bywa krótsze i bardzo naturalne w mowie: the song we heard, the person you met. Pełne wersje the song that we heard i the person who you met również są poprawne.

Dalsze zagadnienia

Poniższych zasad nie trzeba jeszcze swobodnie stosować na poziomie A2, ale warto je rozpoznawać.

Zdania dodające informację

Zdanie nieokreślające (non-defining relative clause) nie identyfikuje osoby ani rzeczy, lecz dodaje informację uboczną. Oddzielamy je przecinkami i nie używamy w nim that:

• My brother, who lives in Dublin, is visiting us. — Mój brat, który mieszka w Dublinie, przyjeżdża do nas.
• This laptop, which I bought last year, is already broken. — Ten laptop, który kupiłem/kupiłam w zeszłym roku, już się zepsuł.

Przecinki mogą zmienić znaczenie. The employees who work remotely meet on Fridays mówi tylko o pracownikach zdalnych. The employees, who work remotely, meet on Fridays sugeruje, że wszyscy wspomniani pracownicy pracują zdalnie, a informacja między przecinkami jest jedynie dopowiedzeniem.

W zdaniu nieokreślającym zaimka nie opuszczamy: My laptop, which I bought last year, ..., nie My laptop, I bought last year, .... Nie zastępujemy też who ani which słowem that po przecinku.

Whom i przyimki

Gdy zaimek odnoszący się do osoby jest dopełnieniem, w formalnym stylu można spotkać whom:

• neutralnie: The person who I spoke to was helpful.
• formalnie: The person to whom I spoke was helpful.

W codziennej angielszczyźnie pierwsza wersja jest znacznie częstsza. Jeżeli przyimek, taki jak to, with, for, stoi bezpośrednio przed zaimkiem, używa się whom dla ludzi i which dla rzeczy; nie używa się wtedy that: the company for which she works. To styl formalny — na co dzień naturalniej brzmi the company that she works for.

Which odnoszące się do całej informacji

Po przecinku which może komentować nie pojedynczy rzeczownik, lecz całe wcześniejsze zdanie:

• The train was cancelled, which caused a lot of problems. — Pociąg został odwołany, co spowodowało wiele problemów.

Polskim odpowiednikiem jest tutaj często „co”, a nie forma „który”. Takiego which nie zastępujemy słowem that.

Formy where, when i whose, a także pełne zasady zdań nieokreślających, należą do kolejnego etapu nauki.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Łącz pary zdań. Zacznij od prostych par, na przykład I know a chef. She makes great pasta. Zmień je na I know a chef who makes great pasta. Następnie ćwicz z rzeczami i wybieraj which albo that.
2. Zaznacz wykonawcę czynności. W każdym przykładzie zapytaj: „kto wykonuje czasownik w zdaniu względnym?”. Jeśli robi to who, which lub that, zaimka nie wolno pominąć. Jeśli wykonawcą jest osobne I, you, we albo rzeczownik, zaimek jest dopełnieniem i często można go opuścić.
3. Ćwicz angielską interpunkcję osobno. Tłumacząc zdanie z polskim „który”, nie przepisuj przecinka automatycznie. Najpierw zdecyduj, czy informacja wskazuje konkretną osobę lub rzecz. Jeśli tak, napisz angielskie zdanie bez przecinka.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Zaimki osobowe w funkcji podmiotu — pomagają rozpoznać, kto wykonuje czynność w zdaniu głównym i względnym.
• Następny krok: Zdania względne z where, when i whose — opisują miejsca, czas i przynależność oraz rozwijają zasady zdań z przecinkami.