Almancada işaret zamirleri: dieser ve jener

Kısaca

Almancada dieser, diese, dieses, bir kişiyi veya şeyi özellikle gösterir: dieses Buch “bu kitap” demektir. Seçilecek biçim, gösterilen adın dilbilgisel cinsiyetine, tekil ya da çoğul olmasına ve cümledeki görevine bağlıdır. Jener, jene, jenes daha uzaktaki veya daha önce anılmış bir kişi ya da şey için kullanılabilir; ancak günlük konuşmada Türkçedeki “şu” ve “o”nun her karşılığını bu sözcüklerle kurmayız.

Genel bakış

Bir dükkânda iki ceket arasından seçim yaptığınızı düşünün. “Bir ceket istiyorum” demek başka, “Bu ceketi istiyorum” demek başkadır. İkinci cümlede hangi ceketi kastettiğinizi belirginleştirirsiniz. Almancadaki Demonstrativpronomen, yani işaret zamirleri (bir kişiyi veya şeyi göstererek belirten sözcükler), bu işi yapar. Yanlarında bir ad bulunabildiği gibi, bağlamdan anlaşılan adın yerine tek başlarına da kullanılabilirler.

Türkçede ad veya isim (kişi, nesne, yer ya da kavram bildiren sözcük), işaret sözcüğünün biçimini değiştirmez: “bu adam”, “bu kadın”, “bu kitap”. Almancada ise der Mann, die Frau, das Buch farklı biçimler gerektirir: dieser Mann, diese Frau, dieses Buch. Buradaki dilbilgisel cinsiyet, adların eril, dişil veya nötr sınıflardan birine ait olmasıdır; nesnelerin gerçek bir cinsiyeti olduğu anlamına gelmez.

Bu konu A1 düzeyinde, yani başlangıçta öğrenilir. İlk hedefiniz dieser, diese, dieses biçimlerini tanımak ve basit cümlelerde kullanmaktır. Daha sonra “bu adamı”, “bu adamla”, “bu adamın” gibi ilişkilerin Almancada işaret sözcüğünü nasıl değiştirdiğini öğrenirsiniz. Aşağıdaki tam tablolar bir başvuru kaynağıdır; hepsini ilk gün ezberlemeniz gerekmez.

Nasıl kullanılır?

1. Önce adın belirli artikelini bilin

Artikel, Almancada adın önünde duran ve cinsiyetiyle ilgili bilgi veren sözcüktür. Der, die, das belirli artikellerdir. Bir adı öğrenirken yalnızca Buch değil, das Buch diye öğrenmek, işaret sözcüğünü seçmenizi kolaylaştırır.

Yalın hâlde, yani aşağıda açıklanan Nominativ biçiminde, temel eşleştirme şöyledir:

Adın sınıfı	Artikel ve ad	İşaret sözcüğüyle	Türkçesi
Eril, tekil	der Mann	dieser Mann	bu adam
Dişil, tekil	die Frau	diese Frau	bu kadın
Nötr, tekil	das Buch	dieses Buch	bu kitap
Çoğul	die Bücher	diese Bücher	bu kitaplar

Çoğulda tekil cinsiyet ayrımı kalkar. Dieser Mann “bu adam”, diese Männer “bu adamlar” demektir. Dieses Buch “bu kitap”, diese Bücher “bu kitaplar” demektir. Bu, bütün hâllerde aynı çoğul biçimin kullanılacağı anlamına gelmez; hâl değişince ek de değişebilir.

2. Cümledeki görev biçimi değiştirir

Hâl, bir adın veya onun yerini tutan sözcüğün cümlede hangi ilişki içinde olduğunu gösteren biçimdir. Türkçede bu ilişkilerin çoğu ada gelen eklerle kurulur: adam, adamı, adama, adamın. Almancada artikel ve işaret sözcüğü de değişir. İki dilin hâlleri bire bir örtüşmez; Almancada fiilin ve edatın istediği biçimi ayrıca öğrenmek gerekir.

Dört temel hâli şu şekilde düşünebilirsiniz:

• Nominativ, yalın hâl: Genellikle özneyi (eylemi yapan veya hakkında bilgi verilen kişi ya da şeyi) belirtir. Dieser Mann wartet. — “Bu adam bekliyor.”
• Akkusativ, belirtme hâli: Birçok fiille doğrudan nesneyi (eylemin doğrudan yöneldiği kişi veya şeyi) belirtir. Ich sehe diesen Mann. — “Bu adamı görüyorum.”
• Dativ: Bazı fiillerin ve edatların istediği hâldir; bazen Türkçedeki “-e” ilişkisine karşılık gelir. Ich helfe diesem Mann. — “Bu adama yardım ediyorum.” Burada biçimi belirleyen, helfen fiilinin Dativ istemesidir.
• Genitiv, tamlayan hâli: Özellikle yazı dilinde aidiyet veya bağlılık bildirir. Das Auto dieses Mannes ist neu. — “Bu adamın arabası yeni.”

Edat, yanında kullanılan adla yer, yön, araç veya başka bir ilişki kuran sözcüktür; örneğin mit “ile” anlamında kullanılabilir. Mit her zaman Dativ ister: mit diesem Mann “bu adamla”. Dolayısıyla Dativ biçimini yalnızca Türkçedeki “-e” ekiyle ilişkilendirmek yanıltır.

3. Dieser biçimlerinin tam çekimi

Çekim, sözcüğün cümledeki görevine göre farklı biçimler almasıdır. Dieser için temel tablo şöyledir:

Hâl	Eril tekil	Dişil tekil	Nötr tekil	Çoğul
Yalın hâl	dieser	diese	dieses	diese
Belirtme hâli	diesen	diese	dieses	diese
Dativ	diesem	dieser	diesem	diesen
Tamlayan hâli	dieses	dieser	dieses	dieser

Başlangıç için en önemli karşıtlık dieser → diesen değişimidir. Eril tekilde özneyle doğrudan nesne farklı biçim alır:

• Dieser Stuhl ist bequem. — “Bu sandalye rahat.” Sandalye hakkında bilgi veriliyor.
• Ich kaufe diesen Stuhl. — “Bu sandalyeyi satın alıyorum.” Sandalye satın alma eyleminin nesnesi.

Dişil ve nötr tekilde yalın hâl ile belirtme hâli aynı görünür:

• Diese Tasche ist teuer. — “Bu çanta pahalı.”
• Ich kaufe diese Tasche. — “Bu çantayı satın alıyorum.”
• Dieses Handy ist neu. — “Bu telefon yeni.”
• Ich benutze dieses Handy. — “Bu telefonu kullanıyorum.”

Biçimin aynı olması, cümledeki görevin de aynı olduğu anlamına gelmez. Örneğin Diese Frau kenne ich cümlesinde başta bulunan diese Frau, “tanıdığım kişi”dir; özne değildir. Özne ich, yani “ben”dir.

Dativ çoğulda ad da çoğu zaman -n alır: mit diesen Kindern “bu çocuklarla”. Çoğulu zaten -n veya -s ile biten adlara ayrıca bu ek gelmez: mit diesen Frauen “bu kadınlarla”, mit diesen Autos “bu arabalarla”. Tamlayan hâlinde birçok eril ve nötr tekil ad ayrıca -s veya -es alır: dieses Buches “bu kitabın”. İşaret sözcüğünün çekimi, adın kendi eklerini ortadan kaldırmaz.

4. Jener aynı eklerle çekilir

Jener biçimlerini öğrenmek için yeni bir ek sistemi kurmanız gerekmez. Dies- yerine jen- gelir:

Hâl	Eril tekil	Dişil tekil	Nötr tekil	Çoğul
Yalın hâl	jener	jene	jenes	jene
Belirtme hâli	jenen	jene	jenes	jene
Dativ	jenem	jener	jenem	jenen
Tamlayan hâli	jenes	jener	jenes	jener

Jener Mann bağlama göre “o adam” veya “şu adam” olabilir. In jener Zeit “o dönemde” demektir. Burada uzaklık fiziksel değil, zamansaldır. Bu biçimler doğrudur; fakat günümüz konuşma dilinde çoğu zaman daha doğal başka ifadeler seçilir. Kullanım farkını aşağıda ayrıca ele alacağız.

5. Adla birlikte ve tek başına kullanım

Türkçede “bu kitap” içinde bu, işaret sıfatı olarak adın önünde durur; “bunu istiyorum” içinde ise adın yerini alır. Almancada dieser ailesi de iki şekilde kullanılabilir:

• Ich nehme dieses Buch. — “Bu kitabı alıyorum.”
• Ich nehme dieses. — “Bunu alıyorum.” Önceden sözü geçen şey bir kitaptır.

Tek başına kullanımda da önceki adın cinsiyeti, sayısı ve cümledeki görev önemlidir:

• Welche Jacke möchtest du? – Diese. — “Hangi ceketi istiyorsun? — Bunu.” Die Jacke dişildir.
• Welchen Mantel möchtest du? – Diesen. — “Hangi paltoyu istiyorsun? — Bunu.” Der Mantel erildir; burada belirtme hâli gerekir.

Türkçede her ikisinde de “bunu” dersiniz. Almancada ise atlanan ad hâlâ biçim seçimini etkiler. Ayrıca sırf tek başına kullanıldığı için diese büyük harfle yazılmaz; normal cümle içi kullanımda küçük harflidir.

Bağlam içinde örnekler

İlk üç örnek temel biçimleri gösterir. Sonraki örneklerde seçim yapma, birine yardım etme, zaman belirtme ve bir adı tekrar etmeden konuşma gibi günlük durumlar bulunur.

Almanca	Türkçe	Açıklama
Dieses Buch ist gut.	Bu kitap iyi.	Nötr tekil; kitap hakkında bilgi veriliyor.
Diese Frau kenne ich.	Bu kadını tanıyorum.	Dişil belirtme hâli; özne “ben”.
Dieser Mann ist mein Chef.	Bu adam benim patronum.	Eril yalın hâl.
Ich nehme diesen Pullover.	Bu kazağı alıyorum.	Eril belirtme hâli.
Diese Schuhe sind zu klein.	Bu ayakkabılar fazla küçük.	Çoğul yalın hâl.
Kannst du mir dieses Foto schicken?	Bana bu fotoğrafı gönderebilir misin?	Nötr belirtme hâli.
Ich fahre mit diesem Zug.	Bu trenle gidiyorum.	Edat Dativ istiyor.
Wir helfen dieser Nachbarin.	Bu komşuya yardım ediyoruz.	Yardım etme fiili Dativ istiyor; komşu kadın.
Mit diesen Kindern spiele ich oft.	Bu çocuklarla sık sık oynuyorum.	Dativ çoğulda işaret sözcüğü ve ad değişiyor.
Der Preis dieses Fahrrads ist sehr hoch.	Bu bisikletin fiyatı çok yüksek.	Tamlayan hâliyle aidiyet.
Diese Woche habe ich Urlaub.	Bu hafta izindeyim.	Zaman bildiren ifade; burada belirtme hâli.
Welche Tasche möchtest du? – Diese hier.	Hangi çantayı istiyorsun? — Buradakini.	Ad tekrar edilmiyor; yakındaki seçenek gösteriliyor.
In jener Zeit hatten wir kein Auto.	O dönemde arabamız yoktu.	Geçmişteki bir döneme gönderme; yazı diline yakın.
Erinnerst du dich an jenen Tag?	O günü hatırlıyor musun?	Daha önce bilinen bir güne gönderme; belirtme hâli.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki değişmeyen “bu”yu Almancaya taşımak

• Yanlış: Diese Buch ist gut.
• Doğru: Dieses Buch ist gut. — “Bu kitap iyi.”
• Neden? Buch, das artikeliyle öğrenilir. Yalın hâlde nötr tekil biçim dieses olur. Sözcüğün anlamına bakarak değil, artikelini hatırlayarak karar verin.

2. Eril doğrudan nesnede yalın biçimi kullanmak

• Yanlış: Ich kenne dieser Mann.
• Doğru: Ich kenne diesen Mann. — “Bu adamı tanıyorum.”
• Neden? Tanıyan kişi “ben”, tanınan kişi “bu adam”dır. Kennen fiilinin nesnesi belirtme hâlinde olur. Eril tekilde dieser, diesen biçimine dönüşür.

3. Edatın istediği hâli gözden kaçırmak

• Yanlış: Ich fahre mit diesen Zug.
• Doğru: Ich fahre mit diesem Zug. — “Bu trenle gidiyorum.”
• Neden? Mit Dativ ister. Der Zug eril tekildir; gereken biçim diesem olur. Türkçedeki “trenle” karşılığı, Almancada hangi eki seçeceğinizi tek başına söylemez.

4. İşaret sözcüğünün önüne ayrıca artikel koymak

• Yanlış: Das dieses Buch ist interessant.
• Doğru: Dieses Buch ist interessant. — “Bu kitap ilginç.”
• Neden? Dieses burada belirli artikelin yerini alır; aynı adın önünde ikisini üst üste kullanmayız. Buna karşılık Das ist dieses Buch — “Bu, o sözünü ettiğimiz kitap” — farklı bir yapıdır: ilk das ayrı bir cümle öğesidir.

5. Adı kaldırınca cinsiyetin de kaybolduğunu sanmak

• Yanlış: Welchen Mantel möchtest du? – Dieses.
• Doğru: Welchen Mantel möchtest du? – Diesen. — “Hangi paltoyu istiyorsun? — Bunu.”
• Neden? Yanıtta Mantel söylenmese de hangi adın kastedildiği bellidir. Eril belirtme hâli yine gerekir. Türkçedeki tek “bunu” biçimine alışmış olmak bu hatayı kolaylaştırır.

Kullanım notları

Dieser ile jener, “bu–şu–o” sisteminin kopyası değildir

Türkçede yakınlık, uzaklık ve dinleyicinin dikkatini yöneltme gibi nedenlerle “bu”, “şu”, “o” arasında seçim yaparız. Almancada dieser ile jener arasında her durumda aynı sınırlar bulunmaz. Dieser yalnızca elinizin altında duran şeyi değil, az önce konuşulan veya o anda önem verdiğiniz şeyi de belirtebilir:

Dieser Vorschlag gefällt mir. — “Bu öneri hoşuma gidiyor.” Önerinin fiziksel bir konumu yoktur; konuşmada gündemdedir.

Jener ise günümüzde özellikle yazıda, anlatıda ve belirgin karşılaştırmalarda görülür. Günlük bir alışverişte uzaktaki ceketi göstermek için mutlaka jene Jacke demeniz gerekmez. Die Jacke dort — “Şuradaki ceket” — veya die da — “Şuradaki” — çoğu durumda daha doğaldır.

Konum sözcükleri anlamı netleştirir

Hier “burada”, da bağlama göre “burada/şurada/orada”, dort ise genellikle “orada” anlamı verir. İşaret sözcüğünün yanına bunları ekleyebilirsiniz:

• Dieses Buch hier gehört mir. — “Buradaki bu kitap benim.”
• Diese Tasche da ist billiger. — “Şuradaki çanta daha ucuz.”

Böylece tek bir işaret sözcüğüne “yakın mı, uzak mı?” anlamının tamamını yüklemezsiniz. Türkçede doğal çeviri bazen “bu”, bazen “şu”, bazen de “buradaki” olur.

İnsanları gösterirken söyleyişe dikkat edin

Bir kişiyi dieser Mann “bu adam” diye belirtmek kendiliğinden kaba değildir. Fakat birini parmakla göstererek yalnızca der da — “şuradaki” — demek bağlama ve ses tonuna göre küçümseyici duyulabilir. Tanıştırırken veya birinden kibarca söz ederken adı ya da uygun bir adlandırmayı kullanmak daha güvenlidir. Çekimin doğru olması, ifadenin her ortamda uygun olduğu anlamına gelmez.

Temelin ötesi: daha ileri kullanımlar

Bu bölümü başlangıçta tanımanız yeterlidir. Önce temel biçimleri kullanabilin; aşağıdaki ayrımları okuma ve dinleme sırasında yavaş yavaş yerleştirebilirsiniz.

Das ist ile dieser arasındaki fark

Das ist mein Bruder — “Bu benim erkek kardeşim” — cümlesindeki das, Bruder eril olsa da dieser biçimine dönüşmez. Burada das, tanıtma veya kimlik belirtme yapısında kullanılır. Çoğul tanıtmada da aynı sözcük görülür:

• Das ist meine Schwester. — “Bu benim kız kardeşim.”
• Das sind meine Freunde. — “Bunlar benim arkadaşlarım.”

Buna karşılık doğrudan bir adı niteleyen veya belli bir adın yerini alan dieser ailesi, o adın özelliklerine uyar: Diese Frau ist meine Schwester — “Bu kadın benim kız kardeşim.” Dolayısıyla Türkçedeki her “bu” için otomatik olarak dieser tablosuna başvurmayın; cümlenin nasıl kurulduğuna da bakın.

Der, die, das da işaret görevi yapabilir

Belirli artikel olarak öğrendiğiniz biçimler, vurgu aldıklarında tek başlarına birini veya bir şeyi gösterebilir:

Welchen Kuchen möchtest du? – Den da. — “Hangi pastayı istiyorsun? — Şuradakini.”

Burada den, yalnızca bir artikel değildir; daha önce anılan Kuchen adının yerini tutar ve eril belirtme hâlindedir. Bu kısa kullanım konuşma dilinde yaygındır. Ancak bu dizinin bütün biçimleri dieser ekleriyle aynı değildir: örneğin bağımsız Dativ çoğulda denen kullanılır. Bu yüzden der, die, das ile kurulan bağımsız işaret zamirlerini ayrı bir konu olarak çalışmak yararlıdır.

Dies, bütün bir duruma gönderme yapabilir

Kısa dies biçimi özellikle yazıda önceki bir düşünceyi veya olayı özetleyebilir:

Der Zug fällt aus. Dies bedeutet, dass wir warten müssen. — “Tren seferi iptal. Bu, beklememiz gerektiği anlamına geliyor.”

Buradaki “bu”, tek bir adın değil, tren seferinin iptal olduğu bilgisinin yerini tutar. Günlük konuşmada aynı yerde çoğunlukla das duyarsınız. Dies biçimini, adın önündeki dieses yerine sınırsızca kullanabileceğiniz bir kısaltma gibi düşünmeyin.

İşaret sözcüğünden sonra sıfat gelirse

Sıfat, bir adın nasıl olduğunu anlatan sözcüktür: yeni, güzel, pahalı gibi. Almancada sıfat da ek alabilir. Dieser ailesi cinsiyet ve hâl bilgisini gösterdiğinde, ardından gelen sıfat çoğunlukla -e veya -en alır:

• Dieses neue Buch ist interessant. — “Bu yeni kitap ilginç.”
• Ich lese dieses neue Buch. — “Bu yeni kitabı okuyorum.”
• Ich spreche mit diesem netten Mann. — “Bu nazik adamla konuşuyorum.”

İşaret sözcüğüyle sıfatın ekleri her zaman aynı olmaz. Diesem netten örneğinde biri -em, diğeri -en alır. Daha ileride sıfat çekimini çalışırken dieser ailesini belirli artikellerle benzer bir başlangıç noktası olarak kullanabilirsiniz.

Yazıda karşılaştırma ve Genitiv

Dieser ve jener, yazıda iki kişi, nesne veya dönem arasındaki karşıtlığı belirginleştirebilir:

Dieses Modell ist günstiger als jenes. — “Bu model, o modelden daha ucuz.”

Bağımsız jenes, das Modell adının yerini tutar. Uzun bir metinde bu tür göndermeleri okurken hangisinin hangi varlığa işaret ettiğini bağlamdan kontrol edin; tek başına bir yakınlık şeması her zaman yeterli olmaz.

Genitiv de özellikle yazıda önemlidir: die Farbe dieses Hauses “bu evin rengi”. Günlük konuşmada die Farbe von diesem Haus — yine “bu evin rengi” — gibi von ile kurulan ifadeler de duyulur. Von Dativ istediği için bu kez diesem gelir. Bu, Genitiv biçiminin yanlış veya kullanımdan kalkmış olduğu anlamına gelmez; iki yapı farklı anlatım tercihleridir.

Çalışma önerileri

1. Aynı nesneyle üç cümle kurun. Önce adın artikelini yazın: der Stuhl. Ardından Dieser Stuhl ist bequem — “Bu sandalye rahat”, Ich kaufe diesen Stuhl — “Bu sandalyeyi satın alıyorum”, Ich sitze auf diesem Stuhl — “Bu sandalyede oturuyorum” cümlelerini karşılaştırın. Her biçimin yanına “özne”, “nesne” veya “edatın istediği hâl” diye kısa bir not düşün. Böylece yalnızca eki değil, değişimin nedenini de öğrenirsiniz.

2. Seçim soruları hazırlayın ve adı yanıttan çıkarın. Bir çanta, bir palto ve bir kitap düşünün. “Hangisini istiyorsun?” sorusunu Almanca kurup diese, diesen, dieses ile yanıtlayın. Sonra yanıta hier veya da ekleyin. Türkçede hepsine “bunu” diyebildiğiniz hâlde Almancada biçimin neden değiştiğini açıklamaya çalışın.

3. Okurken günlük ve yazılı kullanımı ayırın. Diyaloglarda die da, das hier ve dieser biçimlerini; anlatı metinlerinde jener biçimlerini işaretleyin. Her örnekte önce hangi kişi, nesne veya duruma gönderme yapıldığını bulun. Ardından biçimin neden o hâlde olduğunu inceleyin. Özellikle jener biçimlerini ilk aşamada tanımaya odaklanın; günlük konuşmanızda zorla kullanmanız gerekmez.

İlgili konular

• Ön koşul: Yalın hâlde belirli artikeller — der, die, das ayrımını öğrenmek, dieser, diese, dieses biçimlerini doğru seçmenin temelidir.