İsveççede sıra sayıları

Kısaca

İsveççede sıra sayıları, Türkçedeki “birinci, ikinci, üçüncü” gibi bir şeyin kaçıncı olduğunu bildirir: första, andra, tredje. Tarihlerde, katlarda ve olayların sırasını anlatırken kullanılır: den första dagen “birinci gün”, på fjärde våningen “dördüncü katta”. Rakamla yazarken genellikle 1:a, 2:a, 3:e biçimlerini görürsünüz; sayının sonu 11 veya 12 ise ek :e olur.

Genel bakış

“Üç kitap” ile “üçüncü kitap” aynı şeyi söylemez. İlki miktarı, ikincisi sırayı belirtir. İsveççede bu ayrım tre böcker “üç kitap” ve den tredje boken “üçüncü kitap” arasında görülür. Miktar bildirenlere asıl sayı, sıradaki yeri bildirenlere sıra sayısı denir. İsveççe adları sırasıyla grundtal ve ordningstal biçimindedir.

Bu konu A1 düzeyinde, özellikle tarih söylemeye ve bir binada yol tarif etmeye başladığınızda karşınıza çıkar. Bir randevunun ayın kaçında olduğunu belirtmek, ilk iş gününüzden söz etmek veya bir yarışta kaçıncı olduğunuzu anlatmak için sıra sayılarına ihtiyaç duyarsınız. Önce ilk on sayıyı, ardından ayın günlerini söylemek için 31'e kadar olan biçimleri öğrenmek yeterli bir başlangıçtır.

Türkçede “dört → dördüncü” gibi çoğunlukla bir ek yardımıyla sıra sayısı kurarsınız. İsveççede ise özellikle küçük sayıların kendine özgü biçimleri vardır; ett sayısına tek bir genel ek getirerek första biçimine ulaşamazsınız. Bir başka fark da sıra sayısının çevresindeki kelimelerdir: Türkçedeki “ikinci kat” ifadesinin İsveççe karşılığında adın biçimi ve bazen önündeki küçük belirleyici de değişir.

Yapısı ve temel kurallar

1. Önce ilk yirmi sayıyı tanıyın

Başlangıçta aşağıdaki biçimleri bir liste olarak öğrenmek, her birini bir kurala uydurmaya çalışmaktan daha kolaydır. Özellikle första, andra, tredje, fjärde, sjätte birbirinden farklı görünür. Tablodaki asıl sayılar karşılaştırma içindir.

Sayı	Asıl sayı	Sıra sayısı	Türkçesi
1	ett / en	första	birinci
2	två	andra	ikinci
3	tre	tredje	üçüncü
4	fyra	fjärde	dördüncü
5	fem	femte	beşinci
6	sex	sjätte	altıncı
7	sju	sjunde	yedinci
8	åtta	åttonde	sekizinci
9	nio	nionde	dokuzuncu
10	tio	tionde	onuncu
11	elva	elfte	on birinci
12	tolv	tolfte	on ikinci
13	tretton	trettonde	on üçüncü
14	fjorton	fjortonde	on dördüncü
15	femton	femtonde	on beşinci
16	sexton	sextonde	on altıncı
17	sjutton	sjuttonde	on yedinci
18	arton	artonde	on sekizinci
19	nitton	nittonde	on dokuzuncu
20	tjugo	tjugonde	yirminci

13–19 arasında örüntü daha düzenlidir: asıl sayının sonuna -de gelir. Ancak bu yöntemi geriye doğru bütün sayılara uygulamayın. Örneğin “beşinci” için femde değil, femte kullanılır. Sözcükleri sesli çalışırken sex–sjätte ve sju–sjunde çiftlerini ayrı ayrı tekrar etmek, altıncı ile yedinciyi karıştırmayı önler.

2. Birleşik sayılarda son bölüm sıra bildirir

Yirmi birinci, yirmi ikinci gibi sayılarda ilk bölüm miktar sayısı olarak kalır, son bölüm sıra sayısına dönüşür. Türkçedeki “yirmi birinci” yapısı bu açıdan iyi bir yardımcıdır. Yazım farkına dikkat edin: İsveççede bu sayı sözcükleri bitişik yazılır.

Sayı	İsveççe	Türkçesi
21	tjugoförsta	yirmi birinci
22	tjugoandra	yirmi ikinci
23	tjugotredje	yirmi üçüncü
24	tjugofjärde	yirmi dördüncü
25	tjugofemte	yirmi beşinci
26	tjugosjätte	yirmi altıncı
27	tjugosjunde	yirmi yedinci
28	tjugoåttonde	yirmi sekizinci
29	tjugonionde	yirmi dokuzuncu
30	trettionde	otuzuncu
31	trettioförsta	otuz birinci

Bu yüzden 21 için tjugonde första şeklinde iki ayrı sıra sayısı kullanmayın. “Yirminci” tek başına tjugonde, “yirmi birinci” ise tjugoförsta olur. Tarihlerde 21, 22 ve 31 sık geçtiği için bu üçünü ayrıca çalışmak yararlıdır.

3. Bir adla birlikte kullanılışı

Ad, insanı, nesneyi veya bir kavramı adlandıran kelimedir; “gün”, “kat”, “deneme” gibi. İsveççede adların en ve ett diye iki dil bilgisel grubu bulunur. Bu gruplar gerçek hayattaki kadın–erkek ayrımı değildir: en dag “bir gün”, ett försök “bir deneme” denir.

Belirli bir şeyin sırasını söylerken sık kullanılan yapı şöyledir:

den / det / de + sıra sayısı + belirli biçimde ad

“Belirli biçim”, adın bilinen veya seçilmiş bir şeyi göstermesidir; İsveççede bu anlam çoğu zaman adın sonundaki ekle belirtilir. Dag “gün” iken dagen “söz konusu gün” anlamını taşır. Türkçede aynı ayrımı her zaman ayrı bir kelimeyle göstermediğimiz için hem baştaki belirleyiciyi hem sondaki eki fark etmek önemlidir.

İsveççe	Türkçesi	Açıklama
den första dagen	birinci gün	Dag bir en grubu adıdır; belirli biçimi dagen olur.
den andra våningen	ikinci kat	Våning için den ve våningen kullanılır.
det tredje försöket	üçüncü deneme	Försök bir ett grubu adıdır; belirli biçimi försöket olur.
de första dagarna	ilk günler	Çoğulda başta de, adın sonunda çoğul belirli biçim bulunur.

Sıra sayısının kendisi en ve ett grubuna göre değişmez: den tredje dagen “üçüncü gün” ve det tredje försöket “üçüncü deneme”. Dolayısıyla det tredjet försöket gibi bir biçim kurmayın.

İyelik bildiren bir kelime, yani bir şeyin kime ait olduğunu gösteren min “benim” gibi bir sözcük varsa yapı değişir: mitt första försök “ilk denemem”. Burada başa det gelmez, ad da försöket değil försök olur. Başlangıçta den första dagen ile min första dag “ilk günüm” ifadelerini iki ayrı kalıp olarak öğrenebilirsiniz.

4. Tarihlerde gün sıra sayısıyla okunur

Türkçede “beş mayıs” deriz; İsveççede ayın günü normal olarak sıra sayısıyla söylenir: den femte maj. Ay adı küçük harfle yazılır. Tarihi rakamla yazarken ekin görünmemesi, okunuşun asıl sayı olduğu anlamına gelmez.

• 5 maj → den femte maj: 5 Mayıs.
• 12 juni → den tolfte juni: 12 Haziran.
• 21 augusti → den tjugoförsta augusti: 21 Ağustos.

“5 Mayıs'ta görüşürüz” demek için Vi ses den femte maj kullanabilirsiniz. Türkçedeki “-ta/-te” ekine karşılık bulmak amacıyla tarihin önüne otomatik olarak på eklemeyin; bu cümlede tarihin kendisi yeterlidir. Ay belli olduğunda Vi ses den femte “Ayın beşinde görüşürüz” de denebilir.

5. Rakamla yazımda iki nokta kullanılır

Sıra sayısını kısaltırken rakamın ardından iki nokta ve harf gelir. Temel kural, sonu 1 veya 2 ile bitenlerde :a, diğerlerinde :e kullanmaktır. 11 ve 12 ile biten sayılar bu kuralın istisnasıdır: 11:e, 12:e, 111:e, 112:e.

Rakamla	Sözcükle	Türkçesi
1:a	första	birinci
2:a	andra	ikinci
3:e	tredje	üçüncü
6:e	sjätte	altıncı
11:e	elfte	on birinci
12:e	tolfte	on ikinci
21:a	tjugoförsta	yirmi birinci
22:a	tjugoandra	yirmi ikinci
30:e	trettionde	otuzuncu

Türkçede sıra bildirmek için “3.” yazılabilir. İsveççede bunun yerine açıkça 3:e biçimini kullanmayı öğrenin. Ancak tarihlerdeki 3 maj gibi yerleşik yazımlara gereksiz yere harf eklemek zorunda değilsiniz.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca sayıya değil, çevresindeki kelimelere de bakın. Özellikle tarihlerdeki den, kat bildiren ifadelerdeki på ve iyelik yapılarındaki ad biçimi farklı işlevler taşır.

İsveççe	Türkçesi	Kullanım
Den första dagen var jag nervös.	İlk gün heyecanlıydım.	Första, bağlama göre “ilk” diye çevrilir.
Jag bor på fjärde våningen.	Dördüncü katta oturuyorum.	Kat belirtirken på kullanılır.
Hissen stannar på andra våningen.	Asansör ikinci katta duruyor.	Bu kat ifadesinde başta den yoktur.
Det tredje försöket gick bra.	Üçüncü deneme iyi geçti.	Ett grubuyla det kullanılır.
Vi ses den femte maj.	5 Mayıs'ta görüşürüz.	Gün sıra sayısıyla söylenir.
Jag fyller år den tjugoandra juni.	Doğum günüm 22 Haziran.	Birleşik sayının son bölümü sıra bildirir.
Idag är det den första april.	Bugün 1 Nisan.	Tarih söyleme kalıbıdır.
Ta den andra gatan till höger.	Sağdaki ikinci sokağa girin.	Yol tarifinde sırayı belirtir.
Det här är mitt första besök i Sverige.	Bu, İsveç'e ilk ziyaretim.	Mitt sonrasında adın belirli eki gelmez.
Hon kom på tredje plats.	Üçüncü oldu.	Yarışma sonucu için kullanılır.
Det är andra gången jag är här.	Buraya ikinci gelişim.	Gången, burada bir olayın kaçıncı kez olduğunu belirtir.
Läs det sjätte kapitlet.	Altıncı bölümü okuyun.	Sjätte, “altıncı” anlamındadır.
De första två veckorna var svåra.	İlk iki hafta zordu.	“İlk” ile miktar sayısı birlikte kullanılabilir.
Han kom för sent för andra gången.	İkinci kez geç kaldı.	För andra gången, “ikinci kez” anlamını verir.

Sık yapılan hatalar

1. Miktar sayısını sıra sayısı yerine koymak

• Yanlış: Jag bor på fyra våningen.
• Doğru: Jag bor på fjärde våningen.
• Neden? Fyra “dört”, fjärde “dördüncü” demektir. Oturduğunuz katın sırasını söylüyorsunuz; katların toplam sayısını değil.

2. Bütün sayılara aynı eki eklemek

• Yanlış: Det femde kapitlet är kort.
• Doğru: Det femte kapitlet är kort. — Beşinci bölüm kısa.
• Neden? Küçük sıra sayılarının biçimleri tek bir ekle açıklanamaz. “Beşinci” sözcüğünü femte olarak öğrenin; 13–19 arasındaki düzenliliği bütün sayılara yaymayın.

3. Belirli adın sonundaki eki atlamak

• Yanlış: Den första dag var lång.
• Doğru: Den första dagen var lång. — İlk gün uzundu.
• Neden? Bu yapıda hem den hem de adın belirli biçimi dagen kullanılır. Buna karşılık min första dag “ilk günüm” başka bir yapıdır; iki kalıbı karıştırmayın.

4. Tarihi Türkçedeki gibi miktar sayısıyla okumak

• Yanlış: Vi ses den fem maj.
• Doğru: Vi ses den femte maj. — 5 Mayıs'ta görüşürüz.
• Neden? Türkçedeki “beş mayıs” alışkanlığı burada yanıltır. İsveççede ayın gününü söylerken femte gerekir; yazıda 5 maj görmeniz bunu değiştirmez.

5. On bir ve on ikinin kısaltmasını yanlış yazmak

• Yanlış: 11:a, 12:a
• Doğru: 11:e, 12:e
• Neden? Ek seçimi yalnızca son rakama bakılarak yapılmaz. Elfte ve tolfte biçimleri :e ile kısaltılır. Aynı istisna 111 ve 112 gibi sayılarda da geçerlidir.

6. Diğer şeyler anlamındaki sözcüğü sıra sayısıyla karıştırmak

• Yanlış: Jag köpte andra boken. — “Başka kitaplar aldım” demek isterken.
• Doğru: Jag köpte andra böcker. — Başka kitaplar aldım.
• Neden? Andra boken “ikinci kitap” anlamına gelebilir; andra böcker ise “başka kitaplar” demektir. Andra sözcüğünün anlamını belirlemek için yanındaki adın tekil–çoğul ve belirli–belirsiz biçimine bakın.

Kullanım notları

Kat ifadelerinde baştaki belirleyici her zaman görünmez

Temel yapı den andra våningen “ikinci kat” olsa da på andra våningen “ikinci katta” son derece doğal ve yaygındır. Benzer şekilde första gången “ilk kez” ve i första hand “öncelikle” gibi sık kullanılan kalıplarda den bulunmaz. Bu yüzden “sıra sayısından önce mutlaka den gelir” diye bir kural öğrenmeyin. Yapıyı bütün olarak hatırlayın.

Kat numaralandırmasını ise dil bilgisi kuralından ayırın. Bottenvåningen “zemin kat” demektir; bir binadaki kat tabelalarını veya asansör düğmelerini kontrol etmek, yalnızca sayıdan hareketle kat hesabı yapmaktan daha güvenlidir. Önemli olan på fjärde våningen ifadesinin dil bakımından “dördüncü katta” anlamını taşımasıdır.

Sıra numarası ile etiket numarası aynı yapı değildir

Det tredje kapitlet ile kapitel tre çoğu bağlamda aynı bölüme işaret eder; ancak birincisi “üçüncü bölüm”, ikincisi “bölüm üç” yapısındadır. İkinci yapıda asıl sayı kullanılır. Türkçedeki “üçüncü sayfa” ile “sayfa üç” ayrımı da buna benzer.

• den andra bussen: ikinci otobüs, örneğin arka arkaya gelen otobüslerden ikincisi.
• buss två: 2 numaralı otobüs.
• det femte rummet: beşinci oda, bir sıralamadaki yeri.
• rum fem: 5 numaralı oda.

Özellikle oda, hat, sayfa ve bölüm numaralarında “rakam gördüm, sıra sayısı kullanmalıyım” diye düşünmeyin. Sayı bir etiket mi, yoksa sıradaki yeri mi gösteriyor? Kararı buna göre verin.

Temelin ötesinde: sonraki aşamada karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki biçimleri ilk günden kullanmanız gerekmez. Önce första, andra, tredje ve günlük tarih kalıplarını yerleştirin. Aşağıdaki ayrıntılar, okurken karşılaşabileceğiniz farklılıkları anlamanızı sağlar.

Andra–andre ve första–förste ayrımı

Andra genel kullanım biçimidir; hem nesneler hem de insanlar için kullanılabilir. Belirli bir erkek kişiden söz edilirken andre biçimine de rastlanır. Benzer biçimde första yanında förste vardır. Buradaki ayrım adın en veya ett grubunda olmasına değil, sözü edilen kişinin erkek olmasına bağlıdır.

İsveççe	Türkçesi	Açıklama
den andra mannen	ikinci adam	Genel biçimdir; doğrudur.
den andre mannen	ikinci adam	Erkek kişi için kullanılan bir seçenektir.
den första mannen	ilk adam	Genel biçimdir.
den förste mannen	ilk adam	Erkek kişiye işaret eden biçimdir.
den andra kvinnan	ikinci kadın	Burada andre kullanılmaz.

Dolayısıyla her en grubu adla andre kullanmak yanlış olur: den andra våningen doğrudur; kat erkek kişi değildir. Unvanlarda ve daha resmî metinlerde förste gibi biçimler özellikle karşınıza çıkabilir. Başlangıçta första ve andra biçimlerini kullanmak güvenilir bir tercihtir.

Daha büyük sıra sayıları

Tarihler için 31'e kadar bilmek yeterlidir; fakat yıldönümlerinde ve uzun listelerde daha büyük sayılar gerekir. Onlukların sıra biçimleri arasında fyrtionde “kırkıncı”, femtionde “ellinci”, sextionde “altmışıncı”, sjuttionde “yetmişinci”, åttionde “sekseninci” ve nittionde “doksanıncı” bulunur. Hundrade “yüzüncü”, tusende ise “bininci” demektir.

Birleşik sayılarda yine yalnızca son bölüm sıra bildirir: hundraförsta “yüz birinci”, hundratolfte “yüz on ikinci”. Rakamla 101:a, ama 112:e yazılır. Böylece küçük sayılarda öğrendiğiniz istisnalar daha büyük sayılarda da işe yarar.

Sıra sayısı her zaman bir adın önünde durmaz

Bir yarışın sonucunu anlatırken Hon blev trea “Üçüncü oldu” da diyebilirsiniz. Buradaki trea, tredje sıra sayısının doğrudan yerine her ortamda konan bir kelime değildir; sıralamadaki kişiyi veya dereceyi adlandırır. Daha önce öğrendiğiniz Hon kom på tredje plats aynı sonucu açık bir kalıpla anlatır. En etta, en tvåa gibi sözcüklerin başka bağlamlarda farklı anlamları da olduğundan bunları ayrı kelimeler olarak öğrenmek daha güvenlidir.

İlk, ikinci ve son aynı türden bir sayı listesi oluşturmaz

Türkçede “ilk gün” ile “birinci gün” çoğu durumda aynı şeyi anlatır; İsveççede ikisi için de första dagen kullanılabilir. “Son gün” ise sista dagen olur. Sista belirli bir sıra numarası söylemez; dizinin bittiği noktayı belirtir. Bu ayrım özellikle de första två dagarna “ilk iki gün” ve de sista två dagarna “son iki gün” gibi ifadeleri anlamayı kolaylaştırır.

Çalışma önerileri

1. Kendi takviminizi seslendirin. Önce ayın 1, 5, 11, 12, 21, 22 ve 31'ini yazın; sonra bunları bir ay adıyla birlikte söyleyin. Örneğin den tolfte juni “12 Haziran” biçimini kullanın. Ardından üç hayalî randevu yazıp her birini Vi ses… “Görüşürüz…” kalıbıyla cümleye yerleştirin.
2. Aynı sayıyı iki farklı görevde kullanın. “Üç kitap / üçüncü kitap”, “oda beş / beşinci oda” çiftlerini İsveççeye çevirin. Kontrol için: tre böcker / den tredje boken ve rum fem / det femte rummet. Böylece yalnızca kelime ezberlemez, miktar–sıra–etiket ayrımını da çalışırsınız.
3. Kısa bir gün anlatısı kurun. “İlk gün”, “ikinci kez” ve “dördüncü katta” ifadelerini kullanarak üç cümle yazın. Sonra den första dagen, för andra gången ve på fjärde våningen kalıplarını kontrol edin. Sayı doğru olsa bile çevresindeki kelimeler yanlış olabilir; düzeltmeyi bütün kalıp üzerinden yapın.

İlgili konular

• Önce çalışılabilecek konu: Sayılar ve saatler — Asıl sayıları ve günlük zaman ifadelerini öğrenmek, sıra sayılarıyla miktar sayılarını ayırmayı ve tarih söylemeyi kolaylaştırır.