Rumencede soru kurma

Kısaca

Rumencede evet-hayır sorusu kurmak için Türkçedeki mı/mi/mu/mü gibi bir soru eki kullanılmaz; çoğu zaman cümlenin sözcükleri aynı kalır, konuşmada tonlama ve yazıda soru işareti değişir: Vorbești română? — “Rumence konuşuyor musun?” Bilgi istemek için genellikle cümlenin başına ce (ne), cine (kim), unde (nerede), când (ne zaman), cum (nasıl) veya de ce (neden) getirilir. Başlangıçta bu iki yolu ayırmak, günlük soruların büyük bölümünü kurmanızı sağlar.

Genel bakış

Bir kafede yer olup olmadığını sormak, otobüsün saatini öğrenmek ya da biriyle tanışmak için soru kurmanız gerekir. Bu yüzden soru cümleleri A1 düzeyinin temel konularındandır. Rumencede ilk adım, bildiğiniz bir cümleyi soruya çevirmektir: Ai timp. — “Vaktin var.” cümlesi, Ai timp? — “Vaktin var mı?” olur. Yeni bir ek ya da özel bir soru fiili öğrenmeniz gerekmez.

Türkçe bilenler için kolay gelen bir özellik, kişinin her cümlede ayrıca belirtilmek zorunda olmamasıdır. Vorbești biçimi zaten “sen konuşuyorsun” anlamını taşır. Bu nedenle tu (sen) sözcüğü olmadan Vorbești română? diyebilirsiniz. Buna karşılık Türkçedeki “Nerede oturuyorsun?” cümlesini sözcük sözcük aktarmak her zaman işe yaramaz: Rumencede fiil, yani işi veya durumu bildiren sözcük, Türkçedeki gibi düzenli olarak cümle sonunda bulunmaz.

Önce kısa, doğrudan sorulara odaklanın. Aşağıdaki ileri bölümde dolaylı soruları, olumsuz sorulara verilen cevapları ve bazı soru sözcüklerinin farklı biçimlerini de bulacaksınız. Bunları ilk günden üretmeniz gerekmez; karşılaştığınızda anlamanız yeterlidir.

Nasıl kurulur?

1. Evet-hayır sorusu: cümleyi koruyun, tonlamayı değiştirin

Evet ya da hayır cevabı beklediğinizde, düz cümleyi çoğu zaman olduğu gibi kullanabilirsiniz. Konuşmada soru tonlaması, yazıda ise ? işareti soru anlamını gösterir.

Rumence	Türkçe	Açıklama
Ai timp.	Vaktin var.	Bilgi veriliyor.
Ai timp?	Vaktin var mı?	Aynı sözcüklerle soru soruluyor.
Maria este acasă.	Maria evde.	Düz cümle.
Maria este acasă?	Maria evde mi?	Maria'nın evde olup olmadığı soruluyor.

Başlangıçta kısa evet-hayır sorularının sonunda sesi hafifçe yükseltmek yararlı bir alıştırmadır. Ancak gerçek konuşmada tonlama yalnızca son heceden ibaret değildir; vurgu, konuşanın beklentisi ve duyduğu şaşkınlık da önemlidir. Her soru cümlesini aynı ezgiyle söylemeye çalışmayın.

Rumencede soruyu oluşturmak için özneyle fiilin yerini zorunlu olarak değiştirmeniz gerekmez. Özne, cümlede kimden ya da neden söz edildiğini, çoğu zaman da işi kimin yaptığını gösteren bölümdür. Maria vine? — “Maria geliyor mu?” doğru bir sorudur. Vine Maria? da aynı temel bilgiyi sorabilir; sözcük sırası, bağlama ve vurguya göre değişebilir. Yeni başlayan biri için önemli olan, “Soru varsa mutlaka yer değiştirme gerekir” diye bir kural olmadığını bilmektir.

2. Bilgi sorusu: uygun soru sözcüğünü seçin

Evet-hayır cevabı değil, belirli bir bilgi istiyorsanız hangi bilgiyi aradığınızı belirten bir sözcük kullanın. En yaygın düzen soru sözcüğü + çekimli fiil + gerekiyorsa diğer bilgiler biçimindedir. Çekimli fiil, kişiye ve zamana göre biçimi belirlenmiş fiildir; locuiești bunun bir örneğidir.

Rumence	Türkçe	Aranan bilgi
Ce faci?	Ne yapıyorsun?	İş veya etkinlik.
Cine vine?	Kim geliyor?	Kişi.
Unde locuiești?	Nerede oturuyorsun?	Yer.
Când pleci?	Ne zaman gidiyorsun?	Zaman.
Cum te numești?	Adın ne?	Tanışırken ad sorma.
De ce pleci?	Neden gidiyorsun?	Sebep.

Ce faci? bulunduğu duruma göre gerçek anlamda “Ne yapıyorsun?” sorusu olabilir. Tanışık iki kişi karşılaştığında ise “Nasılsın?” veya “Ne var ne yok?” işlevinde kullanılabilir. Sözcükleri tanımak kadar konuşmanın amacına da dikkat edin.

Cum te numești? Türkçeye doğal olarak “Adın ne?” diye çevrilir; yapısı Türkçedekiyle aynı değildir. Buradaki te, fiille birlikte kullanılan ve kişinin kendisine gönderme yapan kısa bir sözcüktür. Bu tanışma sorusunu başlangıçta bütün olarak öğrenin; te sözcüğünü atmayın.

3. Kişiyi fiil gösterir

Türkçede “Sen nerede oturuyorsun?” yerine “Nerede oturuyorsun?” diyebildiğiniz gibi Rumencede de kişi çoğu zaman fiilden anlaşılır:

• Unde locuiești? — “Nerede oturuyorsun?”
• Unde locuiți? — “Nerede oturuyorsunuz?”

İkinci örnek birden fazla kişiye veya saygılı biçimde tek kişiye yöneltilebilir. Tu unde locuiești? — “Peki sen nerede oturuyorsun?” cümlesinde tu, kişiyi özellikle öne çıkarır. Örneğin siz kendi adresinizi söyledikten sonra karşınızdakine aynı soruyu yöneltebilirsiniz.

Öte yandan “kim” sorusunda kişi henüz bilinmediği için başlangıçta şu kalıbı öğrenin: Cine vine? — “Kim geliyor?” Burada vine, üçüncü tekil kişi biçimidir. Cevap birden fazla kişi içerebilir; bu durum, genel soruyu otomatik olarak çoğul kurmanız gerektiği anlamına gelmez.

4. Yer sorularında küçük sözcükler anlamı değiştirir

Türkçede “nerede, nereden, nereye” arasındaki farkı ekler taşır. Rumencede unde önüne başka sözcükler gelebilir. Özellikle de unde ve până unde kalıplarını bütün olarak tanıyın.

Rumence	Türkçe	Açıklama
Unde ești?	Neredesin?	Bulunulan yer.
Unde mergi?	Nereye gidiyorsun?	Hareket fiiliyle hedef.
De unde vii?	Nereden geliyorsun?	Çıkış yeri.
Până unde merge autobuzul?	Otobüs nereye kadar gidiyor?	Gidilen son nokta.

Unde tek başına her zaman yalnızca “nerede” demek değildir. Unde mergi? içinde yönelinen yeri sorar. Bu nedenle Türkçedeki her yer ekine Rumencede ayrı bir sözcük karşılığı aramak yerine, soru sözcüğünü kullanılan fiille birlikte öğrenin.

Günlük durumlarda örnekler

Aşağıdaki sorular bir tanışmada, yolculukta veya günlük bir konuşmada doğrudan kullanılabilir. Önce çeviriye bakmadan hangi bilginin istendiğini tahmin edin.

Rumence	Türkçe	Kullanım
Vorbești română?	Rumence konuşuyor musun?	Dil bilgisi sorma.
Unde locuiești?	Nerede oturuyorsun?	Tanışma.
Ce faci?	Ne yapıyorsun?	Etkinlik sorma; selamlaşmada da kullanılabilir.
Cum te numești?	Adın ne?	Samimi hitapla tanışma.
Aveți o masă liberă?	Boş masanız var mı?	Restoranda nazikçe sorma.
Cine este la ușă?	Kapıda kim var?	Kişiyi öğrenme.
Când începe filmul?	Film ne zaman başlıyor?	Başlangıç zamanı.
De ce este închis magazinul?	Mağaza neden kapalı?	Sebep sorma.
De unde ești?	Nerelisin?	Geldiği yeri veya memleketini sorma.
Cu cine mergi la concert?	Konsere kiminle gidiyorsun?	Birlikte gidilen kişi.
Cât costă biletul?	Bilet ne kadar?	Fiyat sorma.
Ce autobuz merge la gară?	Hangi otobüs tren istasyonuna gidiyor?	Uygun otobüsü öğrenme.
Plecăm acum sau mai târziu?	Şimdi mi gidiyoruz, yoksa daha sonra mı?	İki seçenek sunma.
Știți unde este farmacia?	Eczanenin nerede olduğunu biliyor musunuz?	Saygılı hitapla bilgi isteme.

Son örnekte iki katman vardır: Dışarıdaki soru “Biliyor musunuz?”, içerideki bilgi ise “Eczane nerede?”dir. Bu yapının ayrıntıları ileri bölümde açıklanıyor.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki soru ekini Rumenceye taşımak

• Yanlış: Ai timp mi? — “Vaktin var mı?” demek isterken.
• Doğru: Ai timp? — “Vaktin var mı?”
• Neden: Rumence bu tür sorularda Türkçedeki mi ekini kullanmaz. Ayrıca Rumencede mi başka görevlerle karşınıza çıkabilecek bir biçimdir; onu soru işareti gibi kullanmayın.

2. Sebep sorarken yalnızca ce kullanmak

• Yanlış: Ce pleci? — “Neden gidiyorsun?” demek isterken.
• Doğru: De ce pleci? — “Neden gidiyorsun?”
• Neden: Ce “ne”, de ce ise “neden” sorusudur. İki sözcüğü birlikte hatırlayın. De çıkarıldığında aynı soru kalmaz.

3. “Nereden” sorusunda çıkış yerini belirtmemek

• Yanlış seçim: Unde vii? — “Nereden geliyorsun?” anlamını vermek için.
• Doğru: De unde vii? — “Nereden geliyorsun?”
• Neden: İlk cümle bağlama göre bir hedefi sorabilir; çıkış yerini açıkça soran yapı de unde biçimidir. Buradaki sorun, her bağlamda bozuk bir cümle değil, istenen anlam için yanlış soru seçimidir.

4. Tanışma kalıbındaki kısa sözcüğü atmak

• Yanlış: Cum numești? — “Adın ne?” demek isterken.
• Doğru: Cum te numești? — “Adın ne?”
• Neden: Adını sorma kalıbında te numești birlikte kullanılır. Sözcükleri yalnızca Türkçe karşılıklarına bakarak azaltmak bu yapıyı bozar.

5. Samimi ve saygılı biçimleri karıştırmak

• Yanlış: Dumneavoastră vorbești română?
• Doğru: Dumneavoastră vorbiți română? — “Siz Rumence konuşuyor musunuz?”
• Neden: Dumneavoastră, saygılı hitapta kullanılan “siz” sözcüğüdür ve burada vorbiți biçimini gerektirir. Vorbești ise samimi “sen” biçimidir. Kişiyi açıkça söylemeseniz de fiilde aynı ayrımı koruyun.

Kullanım notları

Kibar olmak yalnızca soru sözcüğüne bağlı değildir

Bir yabancıya soru sorarken Scuzați-mă — “Affedersiniz” diyerek başlamak yararlıdır: Scuzați-mă, unde este gara? — “Affedersiniz, tren istasyonu nerede?” Saygılı hitapta Cum vă numiți? — “Adınız ne?” kullanılır; samimi karşılığı Cum te numești? olur.

De ce…? kendi başına kaba değildir. Ancak beklenmedik bir davranışın sebebini doğrudan sormak, Türkçedeki “Neden?” gibi, tonlamaya göre hesap soruyormuşsunuz izlenimi verebilir. Özellikle yabancılarla konuşurken ses tonuna ve bağlama dikkat edin.

Kısa cevaplar ve eksiltili sorular doğaldır

Eksilti, anlamı bağlamdan anlaşılan sözcüklerin söylenmemesidir. Günlük konuşmada her soruya tam cümleyle cevap verilmez:

• Vorbești română? — Da, puțin. — “Rumence konuşuyor musun? — Evet, biraz.”
• Unde locuiești? — În București. — “Nerede oturuyorsun? — Bükreş'te.”
• Și tu? — “Ya sen?”

Kısa cevapları öğrenmek, soruları yalnızca dilbilgisi alıştırması olmaktan çıkarıp gerçek bir konuşmaya dönüştürür. Bununla birlikte yeni bir fiil öğrenirken tam cevabı da kurmak yararlıdır: Locuiesc în București. — “Bükreş'te oturuyorum.”

Soru sözcüğü olan her cümle aynı tonlamayı almaz

Unde locuiești? gibi sorularda soru sözcüğü zaten ne istendiğini gösterir. Bunları her zaman son sesi yükselterek söylemeniz gerekmez; doğal konuşmada son bölüm alçalabilir. Ai timp? gibi evet-hayır sorularıyla bilgi sorularını ayrı ayrı dinleyin. Yazıda ise doğrudan sorunun sonuna her iki durumda da soru işareti konur.

Temelin ötesinde: daha ileri kullanımlar

Bu bölümdeki ayrımları A1 düzeyinde hemen kullanmanız beklenmez. Temel soru kalıpları rahatladıktan sonra bunlar, daha uzun konuşmaları anlamanızı ve daha kesin sorular sormanızı sağlar.

Ce, care ve miktar soruları

Ce yalnızca tek başına “ne” anlamında kullanılmaz; bir adın önünde de bulunabilir. Ad, kişi, yer, nesne veya kavramı adlandıran sözcüktür. Ce carte citești? — “Hangi kitabı okuyorsun?” sorusunda carte bir addır. Care de “hangi” sorusunu kurar ve çoğu zaman bağlamda belli olan seçeneklerden birini belirlemeye yarar: Care este cartea ta? — “Senin kitabın hangisi?”

Ce ile care arasına her durumda katı bir duvar örmeyin; kullanım alanları örtüşebilir. Başlangıç için ce + ad yapısını ve care ile seçim belirtmeyi örnekler üzerinden öğrenmek daha güvenlidir.

Miktar sorularında cât (ne kadar) ve onun farklı biçimleri kullanılır. Rumencede adların dilbilgisel cinsiyeti ve sayısı vardır; yani sözcükler eril, dişil veya nötr olarak sınıflanır ve tekil ya da çoğul olabilir. Soru sözcüğünün biçimi de buna göre değişebilir:

Rumence	Türkçe	Açıklama
Cât costă?	Ne kadar tutuyor?	Fiyat sorusunda tek başına kullanım.
Cât timp ai?	Ne kadar vaktin var?	Süre.
Câtă apă vrei?	Ne kadar su istiyorsun?	Dişil tekil adla miktar.
Câți ani ai?	Kaç yaşındasın?	Sözcüğü sözcüğüne “Kaç yılın var?” yapısı.
Câte bilete vrei?	Kaç bilet istiyorsun?	Çoğul adla sayı.

Türkçedeki “kaç” değişmezken Rumencede câți ve câte ayrımıyla karşılaşırsınız. Bu yüzden yalnızca soru sözcüğünü değil, câți ani ve câte bilete gibi küçük öbekleri öğrenin.

Kişinin cümledeki görevi: cine, pe cine, cui

Türkçe “kim, kimi, kime” biçimlerini ayırır. Rumencede de kişinin cümlede ne yaptığı veya hangi ilişki içinde olduğu önemlidir:

• Cine sună? — “Kim arıyor?” Kişi işi yapan taraftır.
• Pe cine cauți? — “Kimi arıyorsun?” Burada aranan kişiyi sorarsınız.
• Cui îi scrii? — “Kime yazıyorsun?” Yazının yöneldiği kişiyi sorarsınız.
• Cu cine vorbești? — “Kiminle konuşuyorsun?” Konuştuğunuz kişiyi sorarsınız.

İlk örnekte kişi öznedir. İkincisinde nesne, yani fiilin doğrudan yöneldiği kişi, pe cine ile sorulur. Cui ise “kime” gibi ilişkilerde kullanılan bir biçimdir; îi bu örnekte aynı kişiye gönderme yapan kısa bir sözcüktür. Bu yapıları tam öğrenmek başka konular da gerektirir. Şimdilik dört soruyu tek bir cine kalıbına indirgememek yeterlidir.

Dolaylı sorular: dacă ile “olup olmadığını” sormak

Dolaylı soru, bir soruyu başka bir cümlenin içinde aktarmaktır. Türkçede “Nerede oturuyorsun?” yerine “Nerede oturduğunu bilmiyorum” derken benzer bir değişim yaparız.

• Unde locuiește Maria? — “Maria nerede oturuyor?”
• Nu știu unde locuiește Maria. — “Maria'nın nerede oturduğunu bilmiyorum.”

İkinci cümle bilgi vermektedir; içinde soru sözcüğü bulunmasına rağmen sonuna soru işareti konmaz. Buna karşılık Știți unde locuiește Maria? — “Maria'nın nerede oturduğunu biliyor musunuz?” bütünüyle bir sorudur ve soru işareti alır.

Evet-hayır sorusu başka bir cümlenin içine yerleştiğinde çoğunlukla dacă kullanılır:

• Maria vine? — “Maria geliyor mu?”
• Nu știu dacă Maria vine. — “Maria'nın gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.”

Dacă başka yerlerde “eğer” anlamına da gelir. Ancak burada koşul kurmaz; “gelip gelmeyeceği” bilgisini cümleye bağlar. Soru sözcüğü zaten varsa ayrıca dacă eklemeyin: Nu știu unde este gara. — “Tren istasyonunun nerede olduğunu bilmiyorum.”

Olumsuz sorular, seçenekler ve doğrulama

Olumsuz soru, fiili olumsuz yapan nu ile kurulabilir: Nu vii? — “Gelmiyor musun?” Bu tür sorular bazen şaşkınlık veya bir beklenti taşır. Cevap verirken yalnızca kısa bir sözcüğe güvenmek yerine durumu açık söylemek daha güvenlidir:

• Ba da, vin. — “Yok, geliyorum.” Olumsuz varsayımı düzeltir.
• Nu, nu vin. — “Hayır, gelmiyorum.” Olumsuz durumu doğrular.

Ba da, özellikle olumsuz bir ifadeye karşı “aksine, öyle” demek için kullanılan bir cevaptır. Türkçede “Yok, geliyorum” gibi bir karşılık konuşma içinde doğal olabilir; önemli olan tek tek sözcükleri değil, olumsuzluğu düzeltme işlevini anlamaktır.

İki seçenek sunmak için sau (veya, yoksa) kullanılır: Vrei ceai sau cafea? — “Çay mı istersin, kahve mi?” Cevap genellikle seçeneklerden biridir. Türkçedeki gibi her seçeneğe ayrı bir soru eki eklenmez.

Bir bilgiyi onaylatmak için sona kısa bir soru da getirilebilir: Pleci mâine, nu-i așa? — “Yarın gidiyorsun, değil mi?” Bu yapı, tarafsız biçimde bilgi istemekten çok konuşanın düşündüğünü doğrulatır.

Soru sözcüğünü sonda duyabilirsiniz

Tarafsız bilgi sorusunda unde gibi sözcükleri başta öğrenmek en güvenli yoldur. Ancak bir şeyi duyamadığınızda veya şaşırdığınızda Locuiești unde? — “Nerede oturuyorsun dedin?” gibi bir tekrar sorusu duyabilirsiniz. Bu, önceki bilgiyi yeniden istemeye yarayan özel bir kullanımdır; her günlük soruyu Türkçe sırasına benzeterek kurma izni değildir.

Çalışma önerileri

1. Aynı cümleyi üç amaca uyarlayın. Önce Pleci mâine. — “Yarın gidiyorsun.” deyin. Sonra Pleci mâine? — “Yarın mı gidiyorsun?” ve Când pleci? — “Ne zaman gidiyorsun?” biçimlerini söyleyin. Böylece düz cümle, evet-hayır sorusu ve bilgi sorusu arasındaki farkı sesinizle çalışmış olursunuz.
2. Soruya kısa ama gerçek bir cevap verin. Altı temel soru sözcüğüyle kendi hayatınıza ilişkin sorular yazın. Örneğin Unde locuiești? — “Nerede oturuyorsun?” sorusuna önce şehir adınızla, sonra tam cümleyle cevap verin. Ardından bir soruyu saygılı hitaba çevirin: Unde locuiți? — “Nerede oturuyorsunuz?”
3. Dinlerken cevap türünü tahmin edin. Bir konuşma kaydında sorudan sonra duraklatın. Yer mi, kişi mi, sebep mi, yoksa evet-hayır cevabı mı bekleniyor? Özellikle unde / de unde ve ce / de ce ayrımlarını işaretleyin. Kısa bir soruyu kaydedip örnek kayıtla karşılaştırmak, tonlamayı yalnızca okuyarak çalışmaktan daha etkilidir.

İlgili konular

• Önce öğrenin: Temel sözcük sırası — Özne, fiil ve diğer bilgilerin yerini tanımak; düz cümleyle soru cümlesini karşılaştırmayı kolaylaştırır.