Norveççede sıra sayıları

Kısaca

Norveççede sıra sayıları, bir şeyin kaçıncı olduğunu belirtir: første “birinci”, andre “ikinci”, tredje “üçüncü”. Rakamla yazıldığında sayının arkasına nokta konur: 4. etasje “dördüncü kat”; tarihlerde de gün sıra sayısıyla okunur: 17. mai, syttende mai. Başlangıç için den andre dagen “ikinci gün” ve det andre forsøket “ikinci deneme” kalıplarını öğrenin; annet biçiminin ayrıntıları aşağıdaki ileri bölümde açıklanıyor.

Genel bakış

Türkçede “üç” ile “üçüncü” arasında yaptığımız ayrım Norveççede de vardır. Asıl sayı, miktarı söyleyen sayıdır: “üç kitap”. Sıra sayısı ise bir dizideki yeri belirtir: “üçüncü kitap”. Norveççede bunlara sırasıyla grunntall ve ordenstall denir. Tre bøker “üç kitap”, den tredje boka ise “üçüncü kitap” demektir. İlkinde kaç kitap olduğu, ikincisinde hangi kitabın kastedildiği önemlidir.

Bu konu A1 düzeyinde karşınıza çıkar; çünkü bir randevunun tarihini söylemek, bir binada doğru kata çıkmak veya bir işlemin hangi aşamasında olduğunuzu anlatmak için sıra sayılarına ihtiyaç duyarsınız. Türkçede “Mayıs'ın on yedisi” dediğimiz tarihi Norveççede söylerken “on yedinci” anlamındaki syttende kullanılır. Yazıda görülen küçük nokta, bu ayrımın önemli bir işaretidir.

Buradaki biçimler Norveççenin Bokmål yazı standardına aittir. İlk olarak sık kullanılan sayıları ve günlük kalıpları öğrenmek yeterlidir. Türkçedeki “-ıncı” ekini her sayıya benzer biçimde ekleme alışkanlığı Norveççeye doğrudan aktarılamaz: özellikle ilk sayılar ayrı biçimleriyle öğrenilir. Ayrıca Türkçede bulunmayan isim cinsiyeti ve belirlilik işaretleri bazı kalıplarda devreye girer.

Nasıl kullanılır?

İlk yirmi sıra sayısı

İsim, bir varlığı veya kavramı adlandıran sözcüktür: “gün”, “kat”, “deneme” gibi. Sıra sayısı çoğunlukla bu sözcükten önce gelir. Aşağıdaki tabloyu yalnızca ezber listesi olarak değil, örnek kurarken başvuracağınız bir kaynak olarak kullanın.

Rakamla	Norveççe	Türkçe
1.	første	birinci
2.	andre	ikinci
3.	tredje	üçüncü
4.	fjerde	dördüncü
5.	femte	beşinci
6.	sjette	altıncı
7.	sjuende	yedinci
8.	åttende	sekizinci
9.	niende	dokuzuncu
10.	tiende	onuncu
11.	ellevte	on birinci
12.	tolvte	on ikinci
13.	trettende	on üçüncü
14.	fjortende	on dördüncü
15.	femtende	on beşinci
16.	sekstende	on altıncı
17.	syttende	on yedinci
18.	attende	on sekizinci
19.	nittende	on dokuzuncu
20.	tjuende	yirminci

İlk altı sayıda Türkçedeki kadar düzenli bir ekleme sistemi yoktur. Örneğin tre “üç” sözcüğünden kendi başınıza bir biçim türetmek yerine tredje biçimini öğrenin. Aynı şekilde “altıncı” sjette, “on ikinci” tolvte olur. Tarih okurken 8. için åttende, 18. için attende ayrımına özellikle dikkat edin.

Yirmiden sonra son parça sıra sayısı olur

Yirmi birinci, yirmi ikinci gibi sayılarda ilk parça miktar sayısı olarak kalır; son parça sıra sayısına dönüşür. Bu birleşik sayılar yazıda bitişik yazılır.

Rakamla	Norveççe	Türkçe
21.	tjueførste	yirmi birinci
22.	tjueandre	yirmi ikinci
23.	tjuetredje	yirmi üçüncü
24.	tjuefjerde	yirmi dördüncü
25.	tjuefemte	yirmi beşinci
26.	tjuesjette	yirmi altıncı
27.	tjuesjuende	yirmi yedinci
28.	tjueåttende	yirmi sekizinci
29.	tjueniende	yirmi dokuzuncu
30.	trettiende	otuzuncu
31.	trettiførste	otuz birinci

Türkçede “yirmi birinci” ayrı sözcüklerle yazıldığı için Norveççe tjueførste biçimini de ayırma isteği doğabilir. Ancak buradaki yazım farklıdır. Tarihler için 1–31 aralığını tanımak, daha büyük sayıların tümünü öğrenmekten daha önceliklidir.

Belirli bir gün, kat veya deneme

Belirlilik, dinleyenin hangi şeyden söz edildiğini anlayabildiğini gösteren dil özelliğidir. Türkçede çoğu zaman bağlam yeterli olur: “ilk gün” deriz. Norveççede ise belirli bir isim grubunda genellikle hem başta den/det, hem de ismin sonunda belirlilik eki görülür:

• den første dagen — ilk gün / birinci gün
• den andre etasjen — ikinci kat
• det tredje forsøket — üçüncü deneme

Den ve det, ismin dilbilgisel cinsiyetine göre seçilir. Dilbilgisel cinsiyet, sözcüklerin erkek, dişi veya nötr adlı sınıflara ayrılmasıdır; cansız nesnelerin gerçek bir cinsiyeti olduğu anlamına gelmez. Dag “gün” ve etasje “kat” için bu kalıplarda den, nötr sınıftaki forsøk “deneme” için det kullanılır.

Başlangıçta bütün sistemi bir anda çözmeye çalışmak yerine isimleri kalıplarıyla öğrenin: den første dagen, det første forsøket. Første, tredje, fjerde gibi sıra sayılarının kendisi bu örneklerde değişmez. Den tredje dagen “üçüncü gün” ve det tredje forsøket “üçüncü deneme” karşılaştırması bunu gösterir.

Katlarda sık kullanılan kısa kalıp

Kat belirtirken günlük dilde şu yapı çok yaygındır:

i + sıra sayısı + etasje

Jeg bor i fjerde etasje. — Dördüncü katta oturuyorum.

Burada i, yer ilişkisi kuran bir edattır; yani Türkçedeki “-da/-de” gibi bir ilişkiyi Norveççede ayrı sözcükle ifade eder. Bu kalıpta başa den eklemek veya etasje sözcüğünü etasjen yapmak gerekmez. I den fjerde etasjen biçimi de mümkündür; fakat gündelik kat bildiriminde i fjerde etasje kısa ve doğal bir seçimdir.

Norveççede første etasje çoğunlukla zemin seviyesindeki kattır. Türkçede “birinci kat” dendiğinde zemin katın üstündeki kat anlaşılabildiği için yalnızca sayıyı çevirmek gerçek konumu yanlış düşündürebilir. Bir binada buluşacaksanız girişin bulunduğu katı veya tabelayı kontrol edin.

Rakamdan sonra nokta

Norveççede sıra sayısı rakamla yazıldığında nokta sayının hemen arkasına gelir:

• 3. plass — üçüncülük / üçüncü sıra
• 4. etasje — dördüncü kat
• 21. juni — 21 Haziran

Nokta süs değildir; miktar sayısını sıra sayısından ayırır. Tre etasjer “üç kat”, tredje etasje veya 3. etasje ise “üçüncü kat” demektir. Türkçede de “3. kat” yazılabildiği için bu işaret tanıdıktır. Fakat tarihlerde Norveççenin günü sıra sayısıyla okuduğunu ayrıca hatırlamak gerekir.

Tarihleri söyleme

Ay adıyla yazılan bir tarihi okurken günü sıra sayısıyla söyleyin:

• 1. januar → første januar — 1 Ocak
• 17. mai → syttende mai — 17 Mayıs
• 23. august → tjuetredje august — 23 Ağustos

Bir olayın tarihini belirtirken den de sık kullanılır: Vi møtes den tredje juni. — 3 Haziran'da buluşuyoruz. Den kullanılmadan Vi møtes tredje juni demek de mümkündür. Bu tarih kalıbındaki den, sıradan bir ismin önündeki den/det seçimiyle aynı şekilde değerlendirilmemelidir; ardından ay adı gelir.

Türkçedeki “Haziran'ın üçü” ifadesini sözcük sözcük çevirmeye çalışmayın. Norveççede gün önce, ay sonra gelir; ay adı küçük harfle yazılır. Ayrıca tarihi söylemek için buraya Türkçedeki “-da” ekinin karşılığı olarak otomatik biçimde i eklenmez. I juni “Haziran ayında”, den tredje juni ise “3 Haziran'da” anlamındadır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde sıra sayısının farklı işlerini birlikte görebilirsiniz. Bazıları tam cümle, ilk üçü ise cümle içinde kullanılabilecek isim gruplarıdır.

Norveççe	Türkçe	Açıklama
den første dagen	ilk gün	Belirli bir gün belirtiliyor.
den andre etasjen	ikinci kat	Katın sırası belirtiliyor.
det tredje forsøket	üçüncü deneme	Nötr isimle det kullanılıyor.
Jeg bor i fjerde etasje.	Dördüncü katta oturuyorum.	Kat belirtmenin yaygın kısa biçimi.
Kontoret ligger i andre etasje.	Ofis ikinci katta.	I andre etasje yer bildiriyor.
Vi møtes den tredje juni.	3 Haziran'da buluşuyoruz.	Gün sıra sayısıyla söyleniyor.
Hun har bursdag den tjueførste april.	Onun doğum günü 21 Nisan.	Birleşik sıra sayısı bitişik yazılıyor.
I dag er det første desember.	Bugün 1 Aralık.	Bugünün tarihi söyleniyor.
Dette er min første jobb.	Bu benim ilk işim.	Sahiplik sözcüğünden sonra kısa isim biçimi.
Han kom på andre plass.	İkinci oldu.	Yarışmadaki sıralama belirtiliyor.
Les det femte kapitlet.	Beşinci bölümü oku.	Nötr isimle belirli yapı.
Ta den andre døra til venstre.	Soldaki ikinci kapıdan gir.	Kapılar arasındaki sıra belirtiliyor.
Vi prøver for tredje gang.	Üçüncü kez deniyoruz.	Tekrar sayısı belirtiliyor.
Hun var den første som kom.	İlk gelen oydu.	Kişinin sırası belirtiliyor.

Çevirilerde her zaman Norveççedeki her sözcüğün ayrı bir Türkçe karşılığını aramayın. Örneğin på andre plass doğal Türkçede “ikinci sırada” veya cümleye göre “ikinci oldu” diye karşılanır. Önemli olan, Norveççe kalıbın hangi durumda seçildiğini fark etmektir.

Sık yapılan hatalar

1. Miktar sayısını sıra sayısı yerine kullanmak

• Yanlış: Jeg bor i fire etasje.
• Doğru: Jeg bor i fjerde etasje. — Dördüncü katta oturuyorum.
• Neden? Fire “dört”, fjerde “dördüncü” demektir. Kaç kat olduğunu değil, hangi katta oturduğunuzu söylüyorsunuz.

2. Rakamdan sonraki noktayı atlamak

• Yanlış: Hun kom på 2 plass.
• Doğru: Hun kom på 2. plass. — İkinci oldu.
• Neden? Sıra sayısının rakamla yazımında nokta gerekir. Sözcükle yazarsanız på andre plass kullanılır.

3. Nötr isim görünce her yerde “annet” seçmek

• Yanlış: Det annet forsøket gikk bra.
• Doğru: Det andre forsøket gikk bra. — İkinci deneme iyi geçti.
• Neden? Bu belirli yapıda andre kullanılır. Annet nötr biçimdir, fakat ismin nötr olması tek başına her bağlamda annet gerektirmez.

4. Tarihi miktar sayısıyla okumak

• Yanlış: Vi møtes den tre juni.
• Doğru: Vi møtes den tredje juni. — 3 Haziran'da buluşuyoruz.
• Neden? Takvimdeki gün, ayın kaçıncı günü olduğu için sıra sayısıyla söylenir. Türkçedeki “ayın üçü” alışkanlığı burada yanıltabilir.

5. Birleşik sıra sayısını Türkçedeki gibi ayırmak

• Yanlış: Hun har bursdag den tjue første april.
• Doğru: Hun har bursdag den tjueførste april. — Onun doğum günü 21 Nisan.
• Neden? “Yirmi birinci” anlamındaki tek sayı tjueførste olarak bitişik yazılır. Ayrı yazım aynı sayı biçimini doğru biçimde göstermez.

6. Belirli yapıda isim sonunu unutmak

• Yanlış: Les det tredje kapittel.
• Doğru: Les det tredje kapitlet. — Üçüncü bölümü oku.
• Neden? Olağan belirli isim grubunda yalnızca det yeterli olmaz; isim de belirli biçimde bulunur. Kapittel → kapitlet değişimini bütün kalıpla birlikte öğrenin.

Kullanım notları

Aynı anlamın farklı yazılışları

Bokmål metinlerinde “yedinci” için sjuende yanında syvende, “yirminci” için tjuende yanında tyvende de görebilirsiniz. Bunlar farklı sıraları değil, aynı sayıları ifade eder. Bu yazıda üretirken tutarlı olmanız için sjuende ve tjuende biçimleri esas alındı. Bir metinde diğer biçimle karşılaşınca bunu hata sanmayın.

Første Türkçede bağlama göre “birinci” veya “ilk” diye çevrilir. Min første jobb için “ilk işim”, første etasje için “birinci kat” daha doğal olabilir. Ancak “ilk” anlamını gördüğünüz her yerde başka bir Norveççe sözcük aramanız gerekmez.

Sıra mı, numara mı?

Türkçede “üçüncü oda” ile “3 numaralı oda” aynı şeyi söylemez. Norveççede de bu ayrım vardır:

• det tredje rommet — üçüncü oda
• rom nummer tre — üç numaralı oda
• buss nummer fem — beş numaralı otobüs

Bir otobüs hattını, oda etiketini veya kimlik numarasını söylerken çoğunlukla miktar sayısı kullanılır. Nummer tre ifadesindeki tre sözcüğünü yalnızca sayı bir etiket olduğu için tredje yapmayın. Benzer şekilde kapittel tre “3. bölüm” ve det tredje kapitlet “üçüncü bölüm” aynı bölümü gösterebilir; birincisi bölüm numarasını, ikincisi dizideki yerini öne çıkarır.

Bir adım ötesi: ileri ayrımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları A1 düzeyinde hemen kullanmanız gerekmez. Önce første, andre, tredje ve tarih–kat kalıplarını rahatça kullanın. Aşağıdaki bilgiler, daha uzun metinlerde karşılaşacağınız biçimleri anlamanıza yardımcı olur.

“Andre”, “annen”, “anna” ve “annet”

“İkinci” anlamıyla “başka/diğer” anlamı aynı sözcük ailesinde kesişir. Bu nedenle yalnızca “erkek isimde şu, nötr isimde bu” diye ezberlemek yeterli değildir. Annen, anna, annet belirsiz tekil yapılarda farklı isim sınıflarıyla kullanılır; andre ise belirli yapılarda ve çoğulda görülür. Çoğul, birden fazla varlığı gösteren biçimdir.

Norveççe yapı	Türkçe anlamı	Kullanım
den andre dagen	ikinci gün / diğer gün	Anlamı bağlam belirler; belirli yapı.
det andre forsøket	ikinci deneme / diğer deneme	Nötr isim olsa da andre kullanılır.
en annen dag	başka bir gün	Belirsiz tekil yapı.
ei anna bok	başka bir kitap	Dişi isimle belirsiz tekil yapı.
et annet rom	başka bir oda	Nötr isimle belirsiz tekil yapı.
de andre dagene	diğer günler	Çoğulda “diğer” anlamı.
annen etasje	ikinci kat	Kat bildiren kısa kullanım.

Belirsiz yapılardaki “başka” anlamı günlük dilde çok yaygındır. Et annet rom çoğu durumda “ikinci oda” değil, “başka bir oda” demektir. Buna karşılık annen etasje gibi kalıplarda sıra anlamı bulunur. Andre etasje de yaygın bir seçenektir.

Nötr annet biçimi sıra anlamıyla da karşılaşılabilir; örneğin annet hvert år, “iki yılda bir” demektir. Bu örneği det andre året “ikinci yıl” ile karıştırmayın. Başlangıç için güvenli yaklaşım, belirli sıra yapılarında den andre / det andre kalıplarını kullanmak ve öteki biçimleri bağlamlarıyla öğrenmektir.

Sahiplik ve ismin kısa biçimi

Sahiplik sözcüğü, bir şeyin kime ait olduğunu gösterir; Türkçede “benim”, “senin” gibi. Norveççede sahiplik sözcüğü isimden önce gelince şu yapıyı görürsünüz:

• min første jobb — ilk işim
• mitt andre forsøk — ikinci denemem

Burada jobb ve forsøk sonuna belirlilik eki gelmez. Buna karşılık sahiplik sözcüğü sona konunca isim belirli biçimiyle kullanılabilir: den første jobben min — ilk işim. Bu iki düzeni sözcük sözcük birbirine karıştırmak yerine bütün olarak öğrenmek daha kolaydır.

Tekrar, aralık ve anlatım sırası

For tredje gang “üçüncü kez” demektir; olayın kaçıncı tekrarı olduğunu söyler. Hver tredje dag ise “üç günde bir” anlamındadır; günler arasındaki düzenli aralığı belirtir. Birincisinde tekrarların toplam sırası, ikincisinde tekrarlanma aralığı önemlidir.

Yazılı açıklamalarda for det første “birincisi/ilk olarak”, for det andre “ikincisi/ikinci olarak” kullanılır. Bunlar iki ayrı gerekçeyi veya düşünceyi sıralayan hazır ifadelerdir. For det første er det dyrt. For det andre tar det lang tid. — “Birincisi, pahalı. İkincisi, uzun sürüyor.” Burada artık gün veya kat değil, anlatımdaki düşünceler sıralanır.

Daha büyük sayılar ve adlar

Onlukların sıra biçimleri arasında førtiende “kırkıncı”, femtiende “ellinci”, sekstiende “altmışıncı”, syttiende “yetmişinci”, åttiende “sekseninci” ve nittiende “doksanıncı” vardır. Hundrede “yüzüncü”, tusende “bininci” demektir. Den hundrede dagen “yüzüncü gün” ve den tusende besøkende “bininci ziyaretçi” gibi ifadelerde görülebilirler.

Hükümdar adlarında Roma rakamıyla gösterilen sayı da sıra sayısı olarak okunur: Harald V → Harald den femte — “Beşinci Harald”. Bu, günlük tarihlerden daha özel bir kullanımdır; yalnızca biçimi tanımanız başlangıçta yeterlidir.

Çalışma önerileri

1. Bir aylık takvimi sesli okuyun. Önce 1–10, sonra 11–20, son olarak 21–31 arasındaki günleri çalışın. Beş tarih seçip Vi møtes den … kalıbıyla söyleyin. Yazarken noktayı, konuşurken sıra sayısını kontrol edin. Özellikle åttende–attende ve tolvte biçimlerine dönün.
2. Miktar ile sırayı yan yana kurun. “Üç kat” için tre etasjer, “üçüncü kat” için tredje etasje yazın. Ardından to forsøk “iki deneme” ile det andre forsøket “ikinci deneme” çiftini kurun. Her seferinde kendinize “kaç tane mi, kaçıncı mı?” diye sorun.
3. Kendi hayatınızdan kısa bir liste çıkarın. İlk işiniz, ikinci denemeniz, oturduğunuz kat ve bir doğum günü için dört ifade yazın. Cümleleri kontrol ederken yalnız sayıya değil, den/det, ismin sonu ve tarih noktasına da bakın. Bilmediğiniz bir isim varsa önce onun en/ei/et sınıfını öğrenin; sonra tüm kalıbı tekrar edin.

İlgili konular

• Önce öğrenin: Sayılar ve zaman — miktar sayıları, saatler ve zaman ifadeleri; sıra sayılarını bunlardan ayırmayı kolaylaştırır.