Fransızcada Düzenli -RE Fiilleri

Kısaca

Fransızcada düzenli -re fiillerini çekmek için mastardan (fiilin sözlükteki, kişiye göre değişmemiş biçiminden) -re bölümünü çıkarıp -s, -s, eksiz, -ons, -ez, -ent eklerini kullanırsınız. Örneğin attendre «beklemek» fiili j’attends, tu attends, il attend, nous attendons, vous attendez, ils attendent biçimlerini alır. Il/elle/on ile fazladan bir ek gelmez: il vend «o satıyor» doğrudur; il vendt değildir. Bu kural, sonu -re olan her fiile değil, burada anlatılan düzenli örüntüye uyan fiillere uygulanır.

Genel bakış

Otobüs beklemek, telefona cevap vermek, bir eşya satmak veya merdivenden inmek: Günlük hayatın bu sıradan işleri Fransızcada sık kullanılan birkaç -re fiiliyle anlatılır. A1 düzeyinde öğrenilen bu çekim, az sayıda eki birçok fiile uygulamanızı sağlar. Başlangıç için dört sağlam örnek yeterlidir: attendre «beklemek», vendre «satmak», répondre «cevap vermek» ve descendre «inmek».

Bu yazıda temel zaman présent, yani eylemi şimdi olan, genel olarak yapılan veya bağlamda geçerli bir durum olarak anlatan zamandır. Türkçedeki tek bir zaman ekiyle örtüşmez. Je vends des livres bağlama göre «Kitap satıyorum» da «Kitap satarım» da olabilir. Bu nedenle Fransızca biçimi yalnızca Türkçedeki -yor ekiyle eşleştirmek yerine cümlenin ne anlattığına bakmak gerekir.

Türkçe bilenler için iki nokta özellikle önemlidir. İlki, Fransızcada öznenin (eylemi yapanı veya durumu yaşayanı gösteren kişi ya da şeyin) normal bildirme cümlelerinde açıkça yer almasıdır. Türkçede «Bekliyorum» yeterliyken Fransızcada genellikle j’attends dersiniz. İkincisi, yazılı eklerle duyduğunuz seslerin bire bir örtüşmemesidir. Aynı duyulan iki fiil biçimi farklı yazılabilir; kişiyi anlamak için fiilin önündeki sözcüğü de dinlemek gerekir.

Çekim nasıl yapılır?

1. Mastardan gövdeyi çıkarın

Gövde, çekim sırasında eklerin önünde kalan bölümdür. Bu fiillerde yalnızca sondaki -re çıkarılır; hemen önündeki d harfi gövdede kalır.

Mastar	Türkçe anlamı	Gövde
attendre	beklemek	attend-
vendre	satmak	vend-
répondre	cevap vermek	répond-
descendre	inmek	descend-
perdre	kaybetmek	perd-
rendre	geri vermek	rend-
entendre	duymak	entend-

Örneğin répondre fiilinden répond- kalır. Yazımındaki é de korunur: nous répondons «biz cevap veriyoruz». Gövde çıkarırken fiili duyduğunuz gibi kısaltmaya çalışmayın; burada işlem yazılı mastar üzerinde yapılır.

2. Kişiye uygun eki ekleyin

Kişi, konuşanın kendisi, konuştuğu kişi veya sözünü ettiği kişi olmasına göre seçilir. Aşağıdaki tabloda özne zamirleri (kişi adının yerine geçen ben, sen, o gibi sözcükler) ve ekler birlikte verilmiştir.

Özne zamiri	Türkçe karşılığı ve ek	attendre	vendre	répondre	descendre
je / j’	ben; -s	j’attends	je vends	je réponds	je descends
tu	sen; -s	tu attends	tu vends	tu réponds	tu descends
il / elle / on	o / genel kişi; ek yok	il attend	elle vend	on répond	elle descend
nous	biz; -ons	nous attendons	nous vendons	nous répondons	nous descendons
vous	siz; -ez	vous attendez	vous vendez	vous répondez	vous descendez
ils / elles	onlar; -ent	ils attendent	elles vendent	ils répondent	elles descendent

Il erkek, elle kadın bir kişiyi gösterebilir; ayrıca Fransızcada adların dil bilgisel cinsiyetine göre nesnelerin yerine de kullanılırlar. Ils erkeklerden oluşan veya karma bir topluluğu, elles yalnızca kadınlardan ya da dişil adlarla belirtilen varlıklardan oluşan bir topluluğu gösterebilir. Fiil eki bu ayrımla değişmez: ils vendent ve elles vendent aynı çekimdir; ikisi de «onlar satıyor» demektir.

On, genel bir kişiyi anlatabildiği gibi günlük konuşmada «biz» anlamında da kullanılır. Ancak fiil her zaman il/elle satırındaki gibi çekilir: On attend ici «Burada bekliyoruz». Anlamı çoğul diye on attendons yazılmaz.

3. Tekil üçüncü kişide ek olmadığını unutmayın

«Ek yok» demek son harfi silmek demek değildir. Vendre → vend- gövdesine hiçbir şey eklemediğinizde il vend elde edilir: «O satıyor». Aynı şekilde elle répond «o cevap veriyor», on descend «iniyoruz» olur. Son d zaten gövdenin içindedir.

Türkçede «satar» biçiminde zaman eki görünürken Fransızca il vend biçiminde ayrıca görünen bir kişi eki yoktur. Bu görünmezliği bir eksiklik gibi düşünmeyin. Fransızcada doğru çekim bazen tam olarak gövdenin kendisidir.

4. Yazılı biçim ile okunuşu ayrı öğrenin

Bu fiillerde tekil biçimler çoğunlukla aynı duyulur. Örneğin vends, vend aynı fiil sesine sahiptir; tekilde sondaki d ve s okunmaz. Çoğulda vendons, vendez, vendent biçimlerinde ise gövdedeki d duyulur. Son -ent bir hece olarak okunmaz; ils vendent, Türkçe harflerle «vendent» diye okunacak bir sözcük değildir.

Böylece iki ayrı ayrımı birlikte öğrenirsiniz: Yazıda je vends / il vend, seste ise tekil vend biçimi ile çoğul vendent biçimi arasındaki gövde farkı. Aynı durum attendre, répondre, descendre için de geçerlidir. İlk aşamada ayrıntılı ses kurallarını ezberlemektense güvenilir bir kayıttan altı kişiyi dinleyip tekrarlamak daha yararlıdır.

Attendre ünlüyle başladığından je, önünde j’ olur: j’attends «bekliyorum». Tu ise bu nedenle kısalmaz: tu attends «bekliyorsun». Nous attendons «bekliyoruz» gibi yapılarda, normalde tek başına okunmayan zamirin son s harfi sonraki ünlüye bağlanıp z sesiyle duyulur. Buna ulama, yani iki sözcüğün okunuşta birbirine bağlanması denir.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde aynı ekler farklı durumlara uygulanır. Türkçe karşılıklar sözcük sırasını kopyalamaz; cümlenin doğal Türkçe anlamını verir.

Fransızca	Türkçe	Dikkat edilecek nokta
J’attends le bus.	Otobüsü bekliyorum.	Ünlü önünde je, j’ olur.
Tu attends quelqu’un ?	Birini mi bekliyorsun?	Soru sorarken de -s korunur.
Il vend sa voiture.	Arabasını satıyor.	Üçüncü tekil kişide ek yoktur.
Nous répondons au téléphone.	Telefona cevap veriyoruz.	Nous ile -ons kullanılır.
Elles descendent l’escalier.	Merdivenden iniyorlar.	Elles ile -ent yazılır.
Vous vendez aussi des légumes ?	Sebze de satıyor musunuz?	Vous hem çoğul hem saygılı hitap olabilir.
Je ne comprends pas. Vous répétez ?	Anlamıyorum. Tekrar eder misiniz?	Comprendre bu düzenli örüntünün dışında kalır.
Nous attendons devant la pharmacie.	Eczanenin önünde bekliyoruz.	Beklenen şey söylenmeden yer belirtilebilir.
Elle ne répond pas à mon message.	Mesajıma cevap vermiyor.	Olumsuzluk fiilin çevresine kurulur.
On descend au prochain arrêt.	Bir sonraki durakta iniyoruz.	On anlamca biz olsa da tekil çekim alır.
Je perds souvent mes clés.	Anahtarlarımı sık sık kaybediyorum.	Perdre de aynı çekim örüntüsündedir.
Tu me rends mon livre demain ?	Kitabımı yarın geri verir misin?	Zaman sözcüğüyle yakın gelecek anlatılabilir.
Les voisins entendent la musique.	Komşular müziği duyuyor.	Özne bir ad olsa da çoğul ek -ent olur.

Yedinci örnek özellikle bir sınır çizmek için verilmiştir: comprendre «anlamak» fiili -re ile bitse de nous comprenons «anlıyoruz» biçimini alır. Yazıda benzer görünen her fiilin gövdesini aynı yöntemle sabit tutamazsınız. Yeni fiil öğrenirken yalnız mastar sonuna değil, hangi çekim örüntüsüne girdiğine de bakın.

Sık yapılan hatalar

1. Il ve elle ile fazladan -t eklemek

• Yanlış: Il vendt sa voiture.
• Doğru: Il vend sa voiture. — Arabasını satıyor.
• Neden? Düzenli örüntüde üçüncü tekil kişi için ek yoktur. Gövde vend- olduğu için biçim vend olarak kalır. Başka fiillerde gördüğünüz son -t harfini buraya taşımayın.

2. Je ve tu biçimlerinde yazılı -s ekini unutmak

• Yanlış: Tu attend le bus.
• Doğru: Tu attends le bus. — Otobüsü bekliyorsun.
• Neden? Tu attends ile il attend içindeki fiil aynı duyulabilir ama aynı yazılmaz. Dikte çalışmasında önce özneyi belirleyip sonra eki seçmek, yalnız duyduğunuzu yazmaktan daha güvenlidir.

3. Türkçedeki gibi özneyi düşürmek

• Yanlış: Attends le bus. — «Otobüsü bekliyorum» demek istenirken.
• Doğru: J’attends le bus. — Otobüsü bekliyorum.
• Neden? Normal bildirme cümlesinde «ben» anlamını j’ verir. Attends le bus ! tek başına yanlış bir Fransızca cümle değildir; fakat emir olarak «Otobüsü bekle!» demektir. Zamiri çıkarmak burada anlamı değiştirir.

4. Attendre fiiline gereksiz edat eklemek

• Yanlış: J’attends pour le bus. — «Otobüsü bekliyorum» anlamında.
• Doğru: J’attends le bus. — Otobüsü bekliyorum.
• Neden? Edat, sözcükler arasında ilişki kuran à, de, pour gibi küçük sözcüktür. Attendre ile beklenen kişi veya şey doğrudan fiilden sonra gelir. Buna karşılık répondre à un message «bir mesaja cevap vermek» yapısında à gerekir. Türkçedeki «otobüsü» ve «mesaja» ayrımını yararlı bir anlam ipucu olarak kullanabilirsiniz; ancak her fiilin Fransızca yapısını ayrıca öğrenin.

5. Sonu -re olan bütün fiilleri aynı çekmek

• Yanlış: Nous prendons le bus.
• Doğru: Nous prenons le bus. — Otobüse biniyoruz.
• Neden? Prendre «almak; taşıta binmek» düzensizdir. Tekildeki je prends «alıyorum» biçimi düzenli örüntüye benzese bile çoğul gövdesi farklıdır. Bir tekil biçimin tanıdık görünmesi bütün çekimin düzenli olduğunu göstermez.

6. On ile nous ekini birleştirmek

• Yanlış: On répondons ensemble.
• Doğru: On répond ensemble. — Birlikte cevap veriyoruz.
• Neden? Fiil eki Türkçe çevirideki «biz»e değil, Fransızca özneye uyar. Aynı anlamı daha açık bir nous yapısıyla da verebilirsiniz: Nous répondons ensemble.

Kullanım notları

Şimdiki eylem, alışkanlık ve plan

J’attends devant la gare «Garın önünde bekliyorum» şu anki durumu anlatabilir. J’attends ma fille ici tous les jours «Kızımı her gün burada beklerim» ise alışkanlıktır. Fransızca fiil biçimi değişmez; tous les jours «her gün» gibi ifadeler zamanı ve sıklığı açıklar.

Bağlam yeterince açıksa aynı zaman gelecek için de kullanılabilir: Je descends demain à Lyon «Yarın Lyon’da iniyorum». Başlangıçta en önemli nokta, Türkçeye çevirirken otomatik olarak her fiile -yor eklememektir. Önce cümledeki zaman ifadesini bulun.

Soru ve olumsuzluk

Günlük konuşmada ses tonuyla soru sorabilirsiniz: Tu attends Marie ? «Marie’yi mi bekliyorsun?» Daha açık bir soru kalıbı da Est-ce que tu attends Marie ? biçimidir. Her ikisinde de tu attends çekimi korunur; soru sormak fiili mastara döndürmez.

Olumsuzluk, yani bir işin yapılmadığını söyleme, temel olarak ne … pas ile kurulur: Je ne vends pas ma voiture «Arabamı satmıyorum». Ünlüden önce ne → n’ olur: Je n’attends pas Marie «Marie’yi beklemiyorum». Günlük konuşmada ne sıkça duyulmasa da başlangıçta tam yapıyı yazıp öğrenmek yararlıdır.

Saygılı hitapta vous

Türkçede tanımadığımız birine «Bekliyor musunuz?» dediğimiz gibi Fransızcada da tek kişiye vous ile hitap edebiliriz. Vous attendez quelqu’un ? hem bir kişiye saygılı olarak «Birini mi bekliyorsunuz?» hem de birkaç kişiye aynı soruyu sormak için kullanılabilir. Kişi sayısı değişse de fiil attendez kalır.

Fiili tamamlayan sözcükler de önemlidir

Doğru çekim tek başına yeterli değildir. Répondre à quelqu’un «birine cevap vermek» ve répondre à une question «bir soruya cevap vermek» yapılarında à korunur. Au téléphone «telefona / telefonda» ifadesindeki au, à + le birleşmesidir.

Descendre için Türkçe yapıyı aynen aktarmamak gerekir. Descendre l’escalier «merdivenden inmek» doğrudan kullanılırken descendre du train «trenden inmek» yapısında de bulunur; du, de + le birleşmesidir. Çekim aynı kalır, fakat fiilin ardından gelen yapı anlatılan harekete göre değişir.

Temelin ötesi: Daha sonra karşılaşılacak ayrıntılar

Bu bölümü ilk çalışmada ezberlemek gerekmez. Şimdilik düzenli şimdiki zaman çekimini yerleştirmek yeterlidir; aşağıdaki noktalar daha sonra benzer biçimlerle karşılaşınca yönünüzü bulmanızı sağlar.

Düzenli örüntü ile fiil grubu aynı şey değildir

Burada «düzenli» sözü, vendre örneğindeki gövde ve eklerin öngörülebilir olmasını anlatır. Geleneksel Fransızca sınıflandırmasında bu fiiller üçüncü gruptadır; bütün üçüncü grup fiillerin düzenli olduğu anlamına gelmez.

Lire «okumak», écrire «yazmak», boire «içmek» ve prendre «almak» da -re ile biter ama farklı çekimler gösterir. Ayrıca sonu daha uzun bir örüntüye giren fiillerde küçük ayrımlar vardır: rompre «kırmak» fiilinin üçüncü tekil biçimi il rompt, yani «o kırıyor»dur. Bu yüzden başlangıç kuralını «bütün -re fiilleri il ile eksizdir» diye genişletmeyin; kural bu yazıdaki attendre/vendre ailesi içindir.

Emir verirken özne zamiri kullanılmaz

Emir kipi, birinden bir şey yapmasını istemeye yarayan biçimdir. Bu fiillerin temel emir biçimleri tu, nous, vous çekimlerinden gelir; özne zamiri çıkarılır. Düzenli -re fiillerinde tu biçimindeki -s korunur.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Attends une minute !	Bir dakika bekle!	Tek kişiye samimi hitap; -s kalır.
Attendons ici.	Burada bekleyelim.	Konuşanı da içine alan öneri.
Répondez à la question, s’il vous plaît.	Lütfen soruya cevap verin.	Saygılı veya çoğul hitap.

Buradaki zamirsiz yapı, normal cümlede özneyi atabileceğiniz anlamına gelmez. Tu attends «bekliyorsun» ile Attends ! «Bekle!» ayrı görevler taşır.

Başka zamanlarda aynı fiil ailesi

Geçmiş zamanda sık kullanılan passé composé, çoğunlukla bir yardımcı fiil (zamanı kurmaya yardım eden avoir veya être) ve bir geçmiş zaman ortaç biçimiyle kurulur. Ortaç, fiilden türeyen ve bu tür yapılarda kullanılan özel biçimdir. Buradaki birçok fiilde -re → -u dönüşümü görülür: attendre → attendu, vendre → vendu, répondre → répondu.

J’ai attendu vingt minutes «Yirmi dakika bekledim» ve Elle a vendu son vélo «Bisikletini sattı» bu kullanıma örnektir. Ancak bu dönüşüm, sonu -re olan her düzensiz fiile uygulanmaz. Örneğin prendre fiilinin bu biçimi pris olur.

Descendre ayrıca yardımcı fiil seçimini etkileyen bir anlam farkı gösterir. Elle est descendue «Aşağı indi» cümlesinde être, Elle a descendu la valise «Valizi aşağı indirdi» cümlesinde avoir kullanılır. İkinci cümlede la valise, doğrudan nesnedir; yani eylemin etkilediği şeyi belirtir. Bu ayrım şimdiki zamandaki elle descend çekimini değiştirmez, ama geçmiş zaman öğrenirken önem kazanır.

Gelecek zamanda da mastarın son e harfi düşer ve gelecek zaman ekleri gelir: Je vendrai ma voiture «Arabamı satacağım». Düzenli çekimi öğrenmek ileride bu biçimleri tanımayı kolaylaştırır; yine de her yeni zamanı kendi kurallarıyla çalışmak gerekir.

Aynı çekim, farklı anlam

Bir fiilin çekimini bilmek bütün anlamlarını bilmek değildir. Entendre temel olarak «duymak» demektir; «bir şeyi dikkatle dinlemek» için genellikle écouter kullanılır. J’entends la radio «Radyonun sesini duyuyorum» ile J’écoute la radio «Radyo dinliyorum» bu farkı gösterir.

Rendre de yalnız «geri vermek» anlamına gelmez. Cette nouvelle me rend heureux «Bu haber beni mutlu ediyor» cümlesinde birini bir duruma getirmeyi anlatır. Yeni anlamlar öğrenirken çekimi baştan öğrenmeniz gerekmez: je rends, il rend, nous rendons örüntüsü korunur.

Çalışma önerileri

1. Tek bir fiili altı kişiyle, sonra bir başkasını aynı sırayla çalışın. Önce vendre, sonra répondre için küçük bir tabloyu bakmadan doldurun. Kontrol sırasında özellikle je/tu -s, il/elle eksiz ve ils/elles -ent ayrımını işaretleyin. Ardından her biçimi kısa bir cümle içinde sesli okuyun; çıplak ek listesiyle yetinmeyin.
2. Türkçeden cümle kurarken özneyi görünür kılın. «Otobüsü bekliyoruz», «Bir sonraki durakta iniyorsunuz», «Mesajıma cevap vermiyor» gibi üç cümle seçin. Önce uygun Fransızca özneyi yazın, sonra fiili çekin. «Bekliyoruz» için hem nous attendons hem on attend kurarak anlam ile çekim kişisinin her zaman aynı olmadığını pekiştirin.
3. Yazı ve sesi birlikte sınayın. Bir kayıtta j’attends, nous attendons, ils attendent biçimlerini dinleyin. Hangi son harflerin duyulduğunu not edin; ardından dinlemeden yazın. Ertesi gün aynı çalışmayı descendre ile yapın. Böylece hem ekleri hem tekil ve çoğul gövdelerin ses farkını öğrenirsiniz.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı konu: Özne zamirleri — je, tu, il/elle/on, nous, vous, ils/elles biçimlerini ve bunlara göre fiil seçimini anlamak için temel oluşturur.