Fransızcada Düzenli -ir Fiilleri

Kısaca

Fransızcada finir gibi düzenli -ir fiillerini çekmek için -ir bölümünü çıkarıp -is, -is, -it, -issons, -issez, -issent eklerini getirirsiniz: je finis, nous finissons. Çoğul biçimlerde görülen -iss-, bu grubun ayırt edici özelliğidir. Ancak sonu -ir olan her fiil bu kurala uymaz; örneğin partir ayrı bir çekim düzenine sahiptir.

Genel bakış

Bir işi bitirmek, yemek seçmek, sınavı geçmek veya utanınca kızarmak: Fransızcada bunları anlatırken sırasıyla finir, choisir, réussir ve rougir fiilleriyle karşılaşırsınız. Fiil, yapılan işi ya da meydana gelen durumu anlatan kelimedir. Bu dört fiil aynı çekim düzenini izlediği için birini öğrendiğinizde diğerlerini de kolayca kullanabilirsiniz. A1 düzeyinde öğrenilen bu düzen, günlük konuşmalarda çok işinize yarar.

Bu yazının temel konusu, Fransızcada présent adı verilen zamanın çekimidir. Bu zaman hem şu anda olanı hem de alışkanlıkları anlatabilir. Türkçede bağlama göre “bitiriyorum” veya “bitiririm” dediğimiz yerde Fransızcada aynı biçim kullanılabilir: Je finis le travail. Tek bir Fransızca biçimi yalnızca Türkçedeki “-yor” ekiyle eşleştirmemek gerekir.

Türkçeden farklı olarak Fransızcada özne, yani işi yapan veya anlatılan durumda bulunan kişi, çoğunlukla açıkça belirtilir. Türkçede “Seçiyorum” yeterlidir; Fransızcada normal bir bildirme cümlesinde Je choisis dersiniz. Buradaki je, “ben” anlamındaki özne zamiridir; zamir, bir kişinin ya da varlığın adı yerine kullanılan kelimedir. Çekimi öğrenirken fiili öznesiyle birlikte çalışmak bu yüzden önemlidir.

Çekim nasıl yapılır?

1. Sözlük biçiminden gövdeyi bulun

Fiilin sözlükte görülen, henüz kişiye göre değişmemiş biçimine mastar denir. Türkçede “bitirmek” bir mastardır; Fransızcadaki karşılığı finir olur. Düzenli grupta mastarın sonundaki -ir çıkarılınca kalan bölüme çekim ekleri getirilir. Bu kalan bölüme burada gövde diyeceğiz.

• finir → fin-: bitirmek
• choisir → chois-: seçmek
• réussir → réuss-: başarmak, başarılı olmak
• rougir → roug-: kızarmak

Réussir yazılırken baştaki é işareti korunur: je réussis. Çekim, fiilin başındaki yazımı değiştirmez.

2. Kişiye uygun eki getirin

Aşağıdaki tablo hem ekleri hem de dört temel fiilin bütün kişi biçimlerini gösterir. Il ve elle Türkçedeki “o”ya karşılık gelir; Fransızcada bu ayrım dilbilgisel cinsiyetle ilgilidir. Ils ve elles ise “onlar” anlamındadır. On, bağlama göre genel bir kişiyi veya günlük konuşmada “biz”i anlatır; ancak fiili her zaman il/elle gibi çekilir.

Kişi	Ek	finir	choisir	réussir	rougir
Ben	-is	je finis	je choisis	je réussis	je rougis
Sen	-is	tu finis	tu choisis	tu réussis	tu rougis
O; genel kişi	-it	il/elle/on finit	il/elle/on choisit	il/elle/on réussit	il/elle/on rougit
Biz	-issons	nous finissons	nous choisissons	nous réussissons	nous rougissons
Siz	-issez	vous finissez	vous choisissez	vous réussissez	vous rougissez
Onlar	-issent	ils/elles finissent	ils/elles choisissent	ils/elles réussissent	ils/elles rougissent

Ekleri iki bölüm halinde hatırlamak kolaydır:

• Tekil kişiler: -is, -is, -it.
• Çoğul kişiler: -issons, -issez, -issent.

İsterseniz çoğulu “gövde + -iss- + -ons/-ez/-ent” olarak düşünebilirsiniz. Örneğin fin- + iss + ons birleşince finissons olur. İki anlatım da aynı sonucu verir; önemli olan -iss- bölümünü unutmayıp tekil biçimlere de gereksiz yere eklememektir.

3. Yazı ile sesi ayırın

Fransızcada yazılan her harf okunmaz. Finir örneğinde finis ve finit aynı duyulur; sondaki s ve t, bu yalın biçimlerde okunmaz. Dolayısıyla je finis, tu finis, il finit arasındaki kişi ayrımını dinlerken özne zamiri önemli bir ipucudur.

Çoğulda -iss- içindeki ss, /s/ sesidir. Finissent biçiminin sonundaki -ent okunmaz, fakat -iss- bölümü duyulur. Bu nedenle ils finissent ile il finit aynı okunmaz. Finissez sonundaki -ez ise /e/ sesini verir. Türkçe harflerle yaklaşık okunuş ezberlemek yerine kısa ses kayıtlarıyla yazıyı eşleştirmek daha güvenlidir.

4. Cümledeki yerini koruyun

Temel cümle düzeni özne + çekimli fiil + diğer bilgiler biçimindedir:

Nous choisissons une table près de la fenêtre. — Pencerenin yakınında bir masa seçiyoruz.

Türkçede fiili çoğunlukla sona koyarız. Fransızcada ise “biz + seçiyoruz + bir masa” sırasına alışmak gerekir. Ayrıca “bir masa” anlamındaki une table gibi kelime gruplarının yazımına odaklanırken kişi ekini gözden kaçırmayın: nous varsa fiil choisissons olur.

Olumsuz cümlede ne … pas, çekimli fiilin iki yanına gelir:

Je ne finis pas aujourd’hui. — Bugün bitirmiyorum.

Soru sormanın başlangıç için kullanışlı bir yolu, cümlenin önüne est-ce que getirmektir:

Est-ce que vous choisissez ce menu ? — Bu menüyü mü seçiyorsunuz?

Bu yapılarda fiilin kişi çekimi değişmez. Soru yapmak için vous choisissez yerine mastar olan vous choisir kullanılmaz.

Cümle içinde örnekler

Tablodaki ilk dört cümle temel fiilleri tanıtır; sonraki örnekler aynı düzenin iş, ev ve günlük kararlar içinde nasıl kullanıldığını gösterir. Türkçe çevirilerde “-yor” ve geniş zaman seçimi bağlama göre yapılmıştır.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Je finis le travail.	İşi bitiriyorum.	Ben kişisinde -is eki.
Tu choisis le menu.	Menüyü sen seçiyorsun.	Sen kişisinde de -is eki.
Nous réussissons l’examen.	Sınavı geçiyoruz.	Çoğulda -iss- bölümü belirir.
Ils rougissent facilement.	Kolayca kızarırlar.	Burada genel bir özellik anlatılıyor.
Elle finit son café avant de partir.	Gitmeden önce kahvesini bitiriyor.	O kişisinde yazılış -it ile biter.
Nous choisissons un cadeau pour notre mère.	Annemiz için bir hediye seçiyoruz.	Seçilen şey fiilden sonra gelir.
Vous finissez à quelle heure ?	Saat kaçta bitiriyorsunuz?	İşin bitiş saatini soran günlük bir soru.
Les enfants grandissent vite.	Çocuklar hızlı büyür.	grandir de aynı gruptandır.
Je remplis le formulaire en ligne.	Formu çevrim içi dolduruyorum.	remplir, “doldurmak” demektir.
Tu ne réfléchis pas assez.	Yeterince düşünmüyorsun.	Olumsuzluk çekimli fiili çevreler.
On choisit une autre date ?	Başka bir tarih seçelim mi?	Konuşmada “biz” anlamındaki on, tekil çekim alır.
Elles réussissent à ouvrir la porte.	Kapıyı açmayı başarıyorlar.	réussir à sonrasında başka bir fiil gelir.
Vous finissez toujours vos tâches à temps.	İşlerinizi her zaman vaktinde bitirirsiniz.	Bir alışkanlık anlatılıyor.
La soupe refroidit.	Çorba soğuyor.	refroidir, bir durum değişikliğini anlatır.

Sık yapılan hatalar

1. Çoğulda -iss- bölümünü unutmak

• Yanlış: Nous finons le travail.
• Doğru: Nous finissons le travail. — İşi bitiriyoruz.

Finir için yalnızca -ons eklemek yetmez. Nous biçiminin tamamı finissons olur. Aynı şekilde vous choisissez ve ils réussissent biçimlerinde de -iss- bulunur.

2. Tekile çoğul gövdesini taşımak

• Yanlış: Je finisse mon café.
• Doğru: Je finis mon café. — Kahvemi bitiriyorum.

Burada sıradan bir şimdiki zaman cümlesi kuruyoruz; je ile -is gerekir. Finisse başka bir yapıda doğru olabilir, ama bu cümlenin çekimi değildir. Başlangıçta tekil ve çoğul biçimleri iki ayrı küme halinde çalışmak karışıklığı azaltır.

3. Duyulmayan kişi farkını yazıda atlamak

• Yanlış: Elle choisis une robe.
• Doğru: Elle choisit une robe. — Bir elbise seçiyor.

Choisis ve choisit aynı duyulsa da aynı yazılmaz. Je/tu için -is, il/elle/on için -it kullanılır. Dikte çalışırken yalnızca sese değil özneye de bakın.

4. Bütün -ir fiillerini düzenli sanmak

• Yanlış: Nous partissons demain.
• Doğru: Nous partons demain. — Yarın yola çıkıyoruz.

Partir, mastarı -ir ile bitmesine rağmen finir grubunda değildir. Yeni bir fiil öğrenirken yalnızca son harflerine bakmayın; sözlükten özellikle nous biçimini de kontrol edin. Nous finissons bu gruba işaret eder; nous partons etmez.

5. “Biz” anlamına gelen on ile çoğul çekim kullanmak

• Yanlış: On choisissons ce restaurant.
• Doğru: On choisit ce restaurant. — Bu restoranı seçiyoruz.

On anlamca birkaç kişiyi kapsayabilir, fakat çekimi tekildir. Nous choisissons ile on choisit günlük konuşmada benzer bir mesaj verebilir; çekimleri birbirine karıştırılmaz.

6. Türkçedeki gibi özneyi düşürmek

• Yanlış: Choisis un cadeau. — “Bir hediye seçiyorum” anlamında kullanıldığında.
• Doğru: Je choisis un cadeau. — Bir hediye seçiyorum.

Öznesiz Choisis un cadeau ! Fransızcada “Bir hediye seç!” buyruğu olarak anlaşılır. Türkçede kişi ekiyle yetinebilirsiniz; Fransızcada normal bildirme cümlesinde je gibi bir özneye ihtiyacınız vardır.

Kullanım notları

Tu, vous ve günlük konuşma

Tu yakınlık kurulan tek bir kişiye “sen” diye seslenmek içindir. Vous birden çok kişiye seslenirken de tek kişiye kibarca hitap ederken de kullanılır. Türkçedeki “sen/siz” ayrımı burada yararlı bir başlangıçtır. Tek bir müşteriye Vous choisissez quel modèle ? — “Hangi modeli seçiyorsunuz?” derken fiil yine choisissez olur.

Konuşmada “biz” için on çok yaygındır: On finit à six heures. — “Saat altıda bitiriyoruz.” Nous finissons da doğrudur ve yazılı anlatımda sık görülür. İkisini de tanımak gerekir; nous biçimi, bu fiil grubunu öğrenmek için özellikle kullanışlıdır.

Günlük konuşmada olumsuzluk içindeki ne sıkça söylenmez: Je finis pas maintenant. — “Şimdi bitirmiyorum.” Bunu duyabilirsiniz; ancak başlangıçta ve özenli yazıda Je ne finis pas maintenant biçimini kullanmak daha sağlam bir alışkanlıktır.

Türkçedeki karşılık her zaman tek kelime değildir

Rougir çoğu zaman utanma veya heyecan yüzünden kızarmaktır: Elle rougit. — “Yüzü kızarıyor.” Türkçede sahiplik bildiren “yüzü” kelimesini eklesek de Fransızca cümlede bunu ayrıca söylemek gerekmez. Aynı fiil başka bağlamlarda bir şeyin kırmızılaşmasını da anlatabilir.

Réussir un examen “sınavı geçmek” demektir; “bir sınavı başarılı yapmak” gibi kelimesi kelimesine düşünmeyin. Réussir à faire quelque chose ise “bir şeyi yapmayı başarmak”tır. À, kelimeler arasında ilişki kuran bir edattır; burada ardından mastar gelir: Je réussis à dormir. — “Uyumayı başarıyorum.”

Finir hem “bitirmek” hem de “bitmek” anlamında kullanılabilir: Je finis le cours à midi — “Dersi öğlen bitiriyorum”; Le cours finit à midi — “Ders öğlen bitiyor.” Çekim düzeni aynı kalır; anlamı özne ve cümlenin geri kalanı belirler.

Temelin ötesi: sonraki aşamalarda karşılaşacaklarınız

Bu bölümü ilk okumada ezberlemeniz gerekmez. Öncelik, şimdiki zamandaki altı kişi biçimidir. Aşağıdaki bağlantılar, ileride aynı fiillerle karşılaştığınızda gördüğünüz biçimleri anlamlandırmanız içindir.

İkinci grup ve benzer görünen fiiller

Fransızca dilbilgisinde bu düzenli fiillere ikinci grup fiilleri denir. Daha kesin bir tanıma göre mastarları -ir, şimdiki zaman ortacı -issant ile biter. Ortaç, fiilden türeyip başka bir yapıda kullanılan biçimdir; finir → finissant bu ilişkiyi gösterir. Başlangıçta bu terimi ezberlemek yerine nous finissons biçimini kontrol etmek yeterince kullanışlıdır.

Dormir “uyumak”, sortir “çıkmak”, venir “gelmek” ve ouvrir “açmak” aynı grupta değildir. Özellikle ouvrir → nous ouvrons biçiminde -iss- yoktur. Bu yüzden “sonu -ir ise her zaman -issons gelir” kuralı doğru değildir. Buna karşılık grandir “büyümek”, remplir “doldurmak” ve réfléchir “düşünmek” bu yazıdaki düzeni izler.

-iss- başka nerelerde karşınıza çıkar?

Imparfait, geçmişte süren durumları ve alışkanlıkları anlatmakta kullanılan bir zamandır. Bu zamanda -iss- tekil biçimlerde de görülür: Quand j’étais enfant, je rougissais souvent. — “Çocukken sık sık kızarırdım.” Şimdiki zamandaki je rougis ile geçmişteki je rougissais biçimlerini karıştırmayın.

Subjonctif, istek, gereklilik veya kuşku gibi anlamlar taşıyan bazı yapılardan sonra kullanılan bir fiil kipidir; kip, konuşanın olaya nasıl yaklaştığını gösteren çekim düzenidir. Örneğin Il faut que je finisse ce dossier. — “Bu dosyayı bitirmem gerekiyor.” Buradaki finisse doğrudur; onu gerektiren yapı il faut que ifadesidir. Bu durum, sıradan Je finis ce dossier — “Bu dosyayı bitiriyorum” cümlesini değiştirmez.

-iss- her zamanda kullanılmaz

Passé composé, tamamlanmış geçmiş olayları anlatan yaygın bir zamandır. Burada yardımcı fiil, yani asıl fiille birlikte zaman kuran fiil kullanılır: J’ai fini. — “Bitirdim.” Fini, geçmiş zaman ortacı denen biçimdir; bu grupta -i ile biter: choisi “seçmiş/seçilmiş”, réussi “başarmış/başarılmış”. Bu Türkçe karşılıklar yalnızca biçimin anlamını tanıtır; tam çeviri cümleye bağlıdır.

Gelecek zamanda da -iss- eklenmez: Je finirai demain. — “Yarın bitireceğim.” Bu biçim mastar üzerinden kurulur. Kısacası -iss-, fiilin her çekiminde bulunması gereken değişmez bir parça değildir.

Emir verirken özne zamiri kullanılmaz

Emir kipi, birinden bir şey yapmasını istemek veya ona yönerge vermek için kullanılan biçimdir. Üç temel biçim şöyledir:

• Finis ton travail ! — İşini bitir!
• Finissons ce travail ! — Bu işi bitirelim!
• Finissez votre travail ! — İşinizi bitirin!

Bu biçimler şimdiki zamandaki tu, nous, vous çekimlerine benzer, ancak özne zamirleri söylenmez. Finis sonunda s korunur. Öznenin yazılmaması burada bir hata değil, emir yapısının özelliğidir.

Çalışma önerileri

1. Tekilden çoğula geçiş çalışın. Önce je finis → nous finissons, sonra tu choisis → vous choisissez, ardından elle rougit → elles rougissent deyin. Her çifti sesli okuyup -iss- bölümünün nerede duyulduğuna dikkat edin. Ardından tabloyu kapatıp aynı çiftleri yazın; böylece hem ses hem yazım çalışılmış olur.
2. Gününüzden üç gerçek cümle kurun. Ne zaman işinizi bitirdiğinizi, öğle yemeğinde ne seçtiğinizi ve bir işi yapmayı başarıp başaramadığınızı anlatın. Örneğin Je finis à dix-huit heures — “Saat on sekizde bitiriyorum.” Sonra aynı cümleyi “biz” ile yeniden kurun. Anlamı korurken kişi ekini değiştirmek, ezber listesinden daha kalıcıdır.
3. Yeni fiili iki biçimiyle kaydedin. Defterinize yalnızca mastarı değil, je ve nous çekimini de yazın: remplir — je remplis — nous remplissons. Kendinizi sınamak için şu boşlukları doldurun: Tu … le menu (choisir), Nous … le formulaire (remplir), On … à midi (finir). Cevaplar sırasıyla choisis, remplissons, finit. Her cevabın hangi özneye göre seçildiğini de açıklayın.

İlgili konular

• Önce bilinmesi gereken konu: Özne zamirleri — je, tu, il/elle/on, nous, vous, ils/elles biçimlerini ve çekimde neden önemli olduklarını pekiştirin.