Fransızcada dönüşlü fiiller

Kısaca

Fransızcada se laver (yıkanmak), se lever (kalkmak) ve s’appeler (adı olmak) gibi fiiller, kişiye göre değişen me, te, se, nous, vous, se sözcükleriyle kullanılır. Bu küçük sözcük normal cümlede fiilin önüne gelir: Je me lève à sept heures. — Saat yedide kalkıyorum. Türkçede çoğu zaman tek bir fiille anlattığımız bu yapıda, Fransızcada hem kişiyle uyumlu sözcüğü hem de fiilin çekimini seçmek gerekir.

Genel bakış

Sabah kalkarken, hazırlanırken, birisiyle tanışırken veya akşam kaçta yattığınızı anlatırken bu fiillerle karşılaşırsınız. A1 düzeyinde öncelik, je me lave (yıkanıyorum) gibi günlük kalıpları doğru kurmaktır. Özne (eylemi yapan ya da cümlede hakkında bilgi verilen kişi) değişince fiilin önündeki küçük sözcük de değişir: tu te laves — yıkanıyorsun.

Bu sözcüklere dönüşlülük zamiri denir; zamir, bir kişinin ya da şeyin yerine kullanılan sözcüktür. Je me lave cümlesinde yıkayan da yıkanan da aynı kişidir. Ancak Fransızcadaki verbes pronominaux, yani bu zamirlerle kurulan fiiller, yalnızca “kendi kendine yapılan işleri” kapsamaz. S’appeler adının ne olduğunu, s’amuser ise eğlenmeyi anlatır. Bunları Türkçeye “kendini çağırmak” veya “kendini eğlendirmek” diye çevirmek çoğu bağlamda doğal olmaz.

Türkçedeki “yıkanmak, giyinmek, hazırlanmak” gibi sözcükler başlangıç için iyi bir köprüdür. Yine de iki dilde bire bir eşleşme aramayın: Türkçede “kalkmak” derken ayrı bir “kendi” sözcüğü kullanmayız, Fransızcada ise yataktan kalkmak için se lever gerekir. Bu nedenle yeni fiili yalnız lever olarak değil, se lever = kalkmak şeklinde öğrenmek daha güvenlidir.

Yapı nasıl kurulur?

1. Kişiye uygun zamiri seçin

Mastar, fiilin sözlükteki, henüz kişiye göre çekilmemiş biçimidir; Türkçedeki “yıkanmak” gibi. Fransızcada mastarın başındaki se, çekim sırasında her kişide aynı kalmaz.

Özne	Dönüşlülük zamiri	Türkçe karşılığı
je	me	ben; eylem bana yönelir
tu	te	sen; eylem sana yönelir
il / elle / on	se	o; on ile de aynı biçim
nous	nous	biz; eylem bize yönelir
vous	vous	siz; eylem size yönelir
ils / elles	se	onlar; eylem onlara yönelir

Nous nous lavons — Yıkanıyoruz — cümlesindeki iki nous yanlışlıkla tekrarlanmış değildir. İlki “biz” öznesidir; ikincisi dönüşlülük zamiridir. Aynı ayrım vous vous lavez — yıkanıyorsunuz — için de geçerlidir.

On, bağlama göre “insan, insanlar” anlamına gelebilir; günlük konuşmada çok sık “biz” yerine kullanılır. Fiili tekil biçimde çekilir: On se prépare. — Hazırlanıyoruz. Dolayısıyla “biz” anlamını taşısa da on nous préparons denmez.

2. Fiili de çekin

Temel sıra özne + dönüşlülük zamiri + çekimli fiil şeklindedir. Çekimli fiil, kişiye ve zamana göre biçim almış fiildir. Birçok yaygın örnek, bildiğiniz düzenli -er fiilleri gibi çekilir; ancak baştaki zamir ayrıca korunur.

Aşağıdaki tablo şimdiki zamanı gösterir. Bu zaman, bağlama göre Türkçede hem “yıkanıyorum” hem de “yıkanırım” anlamına gelebilir.

Se laver — yıkanmak	Se lever — kalkmak	S’appeler — adı olmak
je me lave	je me lève	je m’appelle
tu te laves	tu te lèves	tu t’appelles
il / elle / on se lave	il / elle / on se lève	il / elle / on s’appelle
nous nous lavons	nous nous levons	nous nous appelons
vous vous lavez	vous vous levez	vous vous appelez
ils / elles se lavent	ils / elles se lèvent	ils / elles s’appellent

Se lever çekiminde lev- ile lèv-; s’appeler çekiminde ise appel- ile appell- değişimini fark edin. Bunlar dönüşlülük zamirinin yol açtığı değişiklikler değildir; fiilin kendi çekimine aittir. İki ayrı kontrol yapın: “Zamir doğru mu?” ve “Fiil doğru çekilmiş mi?”

Se coucher (yatmak), se préparer (hazırlanmak) ve s’amuser (eğlenmek) düzenli -er çekimini izler: Nous nous couchons tôt. — Erken yatıyoruz. S’habiller (giyinmek) de aynı eklerle çekilir: Elle s’habille. — Giyiniyor.

3. Sesli harften önce kısaltın

Me, te, se, sesli harfle başlayan fiillerden önce m’, t’, s’ olur. Aynı kısalma, okunmayan ve bu kısalmaya izin veren h harfinden önce de görülür; s’habiller bunun yaygın bir örneğidir.

• Je m’appelle Deniz. — Benim adım Deniz.
• Tu t’habilles vite. — Çabuk giyiniyorsun.
• Elle s’amuse bien. — Çok eğleniyor.

Kesme işaretiyle fiil arasında boşluk bırakılmaz. Nous ve vous ise bu şekilde kısalmaz: Nous nous habillons. — Giyiniyoruz.

4. Olumsuz cümlede iki parçayı birlikte çevreleyin

Yazı dilindeki temel olumsuzluk ne … pas ile kurulur. Bu iki sözcük, dönüşlülük zamiri ile çekimli fiili birlikte çevreler:

Özne + ne + dönüşlülük zamiri + fiil + pas

• Je ne me couche pas tard. — Geç yatmıyorum.
• Elle ne s’habille pas ici. — Burada giyinmiyor.
• Nous ne nous levons pas tôt le dimanche. — Pazar günleri erken kalkmıyoruz.

Ne, kendisinden hemen sonraki sözcük sesli harfle başlıyorsa n’ olur. Burada araya me girdiği için je ne m’appelle pas yazılır; je n’m’appelle pas yazılmaz. Anlamı: “Benim adım … değil.”

5. Soruda zamiri atmayın

Günlük konuşmada ses tonunu değiştirerek soru sorabilirsiniz: Tu te couches tôt ? — Erken mi yatıyorsun? Daha açık bir soru kalıbı için başa est-ce que eklenebilir: Est-ce que tu te couches tôt ? — Erken mi yatıyorsun?

Ad sormanın doğal yollarından biri Comment tu t’appelles ? — Adın ne? — cümlesidir. Daha özenli bir söyleyiş Comment vous appelez-vous ? — Adınız ne? — biçimindedir. Bu ikinci yapıda çekimli fiil ile özne yer değiştirir, ama dönüşlülük zamiri fiilin önünde kalır: ilk vous dönüşlülük zamiri, sondaki vous öznedir.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde Türkçe çeviriye “kendini” eklemek yerine, Fransızca ifadenin günlük hayattaki anlamına odaklanın.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Comment tu t’appelles ?	Adın ne?	Tanışırken kullanılan samimi soru.
Je m’appelle Ece.	Benim adım Ece.	Adını söyleme.
Je me lève à sept heures.	Saat yedide kalkıyorum.	Günlük alışkanlık.
Elle se couche tard.	Geç yatıyor.	Üçüncü tekil kişi.
Nous nous amusons bien.	Çok eğleniyoruz.	İki nous farklı görevlerde.
Tu te laves les mains avant de manger.	Yemekten önce ellerini yıkıyorsun.	Vücudun bir bölümü ayrıca belirtilmiş.
Les enfants s’habillent tout seuls.	Çocuklar kendi başlarına giyiniyor.	Çoğul özneyle se, burada s’ olur.
Vous vous préparez pour le départ ?	Yola çıkmak için hazırlanıyor musunuz?	Siz hitabı veya çoğul hitap.
On se repose un peu après le déjeuner.	Öğle yemeğinden sonra biraz dinleniyoruz.	Günlük dilde on, biz anlamında.
Je ne me réveille pas avant huit heures.	Saat sekizden önce uyanmıyorum.	Se réveiller, uyanmak demektir.
Demain, je vais me lever plus tôt.	Yarın daha erken kalkacağım.	Mastarın zamiri özneye göre değişir.
Dépêche-toi, le bus arrive !	Acele et, otobüs geliyor!	Olumlu emirde toi kullanılır.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçede ayrı sözcük yok diye zamiri atmak

• Yanlış: Je lève à sept heures.
• Doğru: Je me lève à sept heures. — Saat yedide kalkıyorum.
• Neden? Lever tek başına bir şeyi kaldırmak anlamında kullanılabilir. Yataktan kalkmayı anlatan kalıp se lever biçimindedir. Türkçe çeviride görünmese de Fransızca zamir gereklidir.

2. Mastardaki se biçimini her kişide korumak

• Yanlış: Nous se couchons tôt.
• Doğru: Nous nous couchons tôt. — Erken yatıyoruz.
• Neden? Se yalnızca üçüncü kişilerle kullanılır. Je ile me, tu ile te, nous ile nous seçilir. Fiilin sonunu doğru çekmek tek başına yeterli değildir.

3. Giyinmek fiilinde kısalmayı unutmak

• Yanlış: Je me habille.
• Doğru: Je m’habille. — Giyiniyorum.
• Neden? Habiller başındaki h, me sözcüğünün kısalmasını engellemez. Bu nedenle m’habille, t’habilles, s’habille yazılır.

4. Olumsuzlukta zamirin yerini değiştirmek

• Yanlış: Je me ne lave pas.
• Doğru: Je ne me lave pas. — Yıkanmıyorum.
• Neden? Ne, dönüşlülük zamirinden önce; pas, çekimli fiilden sonra gelir. Me lave bölümünü birlikte düşünün.

5. Vücut bölümlerinde Türkçedeki iyelik ekini bire bir aktarmak

• Bu bağlamda doğal olmayan: Je me lave mes mains.
• Doğal: Je me lave les mains. — Ellerimi yıkıyorum.
• Neden? Fransızcada bu yapıda ellerin kime ait olduğunu me zaten gösterir. Bu yüzden genellikle mes (benim) yerine les kullanılır. Türkçedeki “ellerim” biçimi burada yanıltıcı olabilir.

6. İkinci fiilin önünde kişiyi unutmak

• Yanlış: Je vais se coucher.
• Doğru: Je vais me coucher. — Yatacağım.
• Neden? Coucher mastar olarak kalsa bile başındaki zamir özneye uyar. “Ben” için me, “biz” için nous gerekir: Nous allons nous coucher. — Yatacağız.

Kullanım notları

Sen ve siz ayrımı

Türkçedeki gibi Fransızcada da samimi ve mesafeli hitap ayrımı vardır. Tu, yakın olduğunuz tek kişiye; vous, birden fazla kişiye veya saygılı biçimde tek kişiye seslenirken kullanılır. Tu te prépares ? — Hazırlanıyor musun? — ile Vous vous préparez ? — Hazırlanıyor musunuz? — arasındaki farkı yalnız fiil eki değil, dönüşlülük zamiri de gösterir.

Konuşmada duyulan eksiltmeler

Günlük konuşmada olumsuzluğun ne parçası sık sık düşer: Je me couche pas tard. — Geç yatmıyorum. Bunu duyduğunuzda tanımak yararlıdır; ancak başlangıçta yazarken Je ne me couche pas tard biçimini kullanın. Dönüşlülük zamiri, ne gibi isteğe bağlı olarak atılmaz.

Her şeyi kendini diye çevirmeyin

Je me repose. — Dinleniyorum. Je me souviens de cette adresse. — Bu adresi hatırlıyorum. İkinci örnekteki se souvenir de, zamirle öğrenilmesi gereken bir kalıptır; “kendini hatırlamak” anlamına gelmez. Buna karşılık Türkçede “kendim” dediğiniz her yerde Fransızcada bir dönüşlü fiil gerekmez: Je fais le repas moi-même. — Yemeği kendim yapıyorum. Buradaki moi-même, işi başkasının değil sizin yaptığınızı vurgular.

Başlangıç için yararlı ayrım şudur: Dönüşlü yapı fiilin nasıl kurulduğuyla, “kendi başına” vurgusu ise işi kimin yardım almadan yaptığıyla ilgilidir. Elle s’habille toute seule. — Kendi başına giyiniyor — cümlesinde bu iki bilgi ayrı ayrı bulunur.

Temelin ötesi: Daha sonra karşılaşacağınız yapılar

Bu bölümdeki ayrıntıları A1 düzeyinde hemen ezberlemeniz gerekmez. Önce şimdiki zamanda kişi ve zamir eşleşmesini yerleştirin. Aşağıdaki kurallar, zamanlar ve cümle yapıları çeşitlendiğinde başvurabileceğiniz bir özettir.

Mastarla kullanılan yapılar

İki fiilli yapılarda dönüşlülük zamiri çoğunlukla ait olduğu mastarın hemen önünde durur. İlk fiil çekilir, ikinci fiil mastar kalır:

• Je veux me reposer. — Dinlenmek istiyorum.
• Vous devez vous dépêcher. — Acele etmelisiniz.
• Elle va s’habiller. — Giyinecek.

Avant de (bir işi yapmadan önce) ve pour (bir işi yapmak için) sonrasında da aynı kişiye dikkat edilir: Je prends une douche avant de me coucher. — Yatmadan önce duş alıyorum. Mastarın değişmemesi, zamirin de değişmeyeceği anlamına gelmez.

Emir verirken yer ve biçim değişir

Emir kipi, birinden bir şey yapmasını veya yapmamasını istediğimiz fiil biçimidir. Olumlu emirde zamir fiilin arkasına geçer ve araya kısa çizgi konur. Te yerine toi kullanılır:

Olumlu emir	Olumsuz emir	Türkçe anlamı
Lève-toi !	Ne te lève pas !	Kalk! / Kalkma!
Levons-nous !	Ne nous levons pas !	Kalkalım! / Kalkmayalım!
Levez-vous !	Ne vous levez pas !	Kalkın! / Kalkmayın!

Olumsuz emirde zamir yeniden fiilden önce gelir ve te biçimine döner. Ayrıca düzenli -er fiillerinin tek kişiye verilen olumlu emrinde genellikle sondaki -s yoktur: Tu te couches. — Yatıyorsun; Couche-toi ! — Yat!

Geçmiş zamanda être ve uyum

Passé composé, geçmişteki olayları anlatmak için kullanılan birleşik bir zamandır; iki fiil biçiminden oluşur. Dönüşlü yapılarda yardımcı fiil (zamanı kurmaya yardım eden fiil) olarak être kullanılır. Ardından geçmiş zaman ortacı gelir; bu, lever → levé örneğindeki gibi fiilin geçmiş zaman yapısına katılan biçimidir.

• Il s’est levé tôt. — Erken kalktı.
• Elle s’est levée tôt. — Erken kalktı.
• Ils se sont levés tôt. — Erken kalktılar.
• Elles se sont levées tôt. — Erken kalktılar; yalnız kadınlardan söz ediliyor.

Bu örneklerde ortacın yazılışı özneye uyar: dişil için -e, çoğul için -s eklenir. Buradaki dişil ve eril ayrımı, Fransızcanın kişi ve sözcükler arasında yaptığı dil bilgisel ayrımdır; Türkçede fiil böyle değişmez.

Ancak “être varsa her zaman özneyle uyum vardır” diye genellemeyin. Dönüşlü yapılarda zamirin cümledeki görevine de bakılır:

• Elle s’est lavée. — Yıkandı.
• Elle s’est lavé les mains. — Ellerini yıkadı.
• Ils se sont parlé. — Birbirleriyle konuştular.

Doğrudan nesne, fiilin doğrudan etkilediği kişi veya şeydir; burada “neyi/kimi yıkadı?” sorusuna bakabilirsiniz. İkinci cümlede yıkanan şey les mains olduğu ve bu bölüm fiilden sonra geldiği için lavé değişmez. Se, burada “kendisine ait” anlamını taşıyan dolaylı bir ilişkidedir. Dolaylı nesne, fiile à gibi bir sözcük aracılığıyla bağlanan kişiyi veya şeyi gösterir. Parler à quelqu’un (biriyle konuşmak) yapısında da se dolaylıdır; dolayısıyla parlé değişmez.

Doğrudan nesne fiilden önce gelirse uyum ona göre yapılabilir: Les mains qu’elle s’est lavées étaient sales. — Yıkadığı elleri kirliydi. Bu kez lavées, önce gelen les mains ile uyumludur. Bu ayrım özellikle yazıda önem kazanır; başlangıçta en sık kullanılan cümleleri bütün olarak öğrenmek yeterlidir.

Bazı kalıpların kendine özgü sınırlamaları da vardır: Elles se sont fait couper les cheveux. — Saçlarını kestirdiler. Burada fait, ardından mastar geldiği için değişmez. Geçmiş zaman uyumunu ilerletirken bu tür kalıpları ayrı ele almak gerekir.

Aynı biçim, farklı anlamlar

Çoğul öznelerle yapı bazen dönüşlü, bazen karşılıklı anlam taşır; yani kişiler eylemi birbirlerine yöneltir. Ils se lavent. — Yıkanıyorlar — genellikle herkesin kendini yıkadığını anlatır. Ils se téléphonent. — Birbirlerini arıyorlar — ise karşılıklıdır. Ils se regardent. — Kendilerine/birbirlerine bakıyorlar — bağlama göre iki türlü anlaşılabilir. Gerektiğinde l’un l’autre (birbirleri) veya chacun dans son miroir (her biri kendi aynasında) gibi ifadeler anlamı netleştirir.

Bazı fiillerde zamir eklenince anlam belirgin biçimde değişir: rendre bir şeyi geri vermek, se rendre à un endroit ise bir yere gitmek anlamında kullanılabilir. Bu nedenle her fiilden otomatik olarak “kendini…” anlamı üretmek yerine, kalıbın tamamını öğrenin.

Son olarak bu yapı bazen edilgen bir anlam taşır; yani işi yapan değil, işten etkilenen şey öne çıkar: Ce livre se vend bien. — Bu kitap iyi satılıyor. Kitap kendi kendini satmaz. Bu kullanım, başlangıçtaki “kişi işi kendine yapıyor” açıklamasının neden bütün örnekleri kapsamadığını gösterir.

Çalışma önerileri

1. Kendi sabahınızı altı cümleyle anlatın. Kalkma, yıkanma, giyinme ve hazırlanma fiillerini kullanın. Sonra aynı metni ev arkadaşınız hakkında il veya elle ile yeniden yazın. Hem zamiri hem fiili değiştirip değiştirmediğinizi kontrol edin.
2. Her cümleyi üç biçime dönüştürün. Tu te couches tôt. — Erken yatıyorsun — cümlesinden soru ve olumsuzluk üretin: Tu te couches tôt ? — Erken mi yatıyorsun? Tu ne te couches pas tôt. — Erken yatmıyorsun. Son aşamada Tu vas te coucher tôt. — Erken yatacaksın — biçimini ekleyin.
3. Fiilleri karşıtlarıyla ve küçük bağlamlarla kaydedin. Laver la voiture — arabayı yıkamak — ile se laver — yıkanmak — ayrımını birlikte not edin. Her kartta Fransızca cümle ve doğal Türkçe karşılığı bulunsun. Böylece yalnız zamiri değil, anlam değişikliğini de hatırlarsınız.

İlgili konular

• Önce: Düzenli -ER fiilleri — Fiil eklerini öğrendikten sonra dönüşlülük zamirlerini eklemek kolaylaşır.
• Daha sonra: Zamirli fiillerde anlam incelikleri — Dönüşlü, karşılıklı ve kalıplaşmış anlamları daha ayrıntılı karşılaştırabilirsiniz.