Gevorderde Turkse deelwoordconstructies

Kort gezegd

Het Turks zet een beschrijving die van een werkwoord is afgeleid meestal vóór het naamwoord: okuduğum kitap betekent ‘het boek dat ik heb gelezen’. Op B2-niveau combineer je zulke deelwoorden in langere ketens, gebruik je -miş voor een bereikte toestand en herken je de vaste verdubbeling gelir gelmez voor ‘zodra iemand komt’. Anders dan in het Nederlands zijn er doorgaans geen betrekkelijke voornaamwoorden als die of dat.

Overzicht

Een deelwoord, in het Turks sıfat-fiil of ortaç, is een werkwoordsvorm die iets als een bijvoeglijk woord beschrijft. In kitabı yazan kadın (‘de vrouw die het boek schreef’) komt yazan van yazmak (‘schrijven’), maar de hele groep bepaalt kadın. Het naamwoord dat wordt beschreven heet hier het hoofdwoord: het centrale woord waar de rest informatie over geeft.

Bij de basisdeelwoorden leer je vormen als -(y)An, -DIK en -(y)AcAK. Op B2-niveau zit de moeilijkheid niet alleen in een nieuwe uitgang. Je moet vooral bepalen welke rol het hoofdwoord binnen de beschrijvende handeling heeft, uitgangen uit verschillende lagen uit elkaar houden en soms twee betrekkelijke constructies in elkaar schuiven. Daarnaast horen bij dit onderwerp de resultaatvorm -miş en het vaste patroon -Ar … -mAz.

Voor Nederlandstaligen voelt vooral de richting ongewoon. Het Nederlands noemt eerst de man en voegt daarna die het boek schreef toe. Het Turks bouwt eerst de volledige beschrijving en zet het hoofdwoord pas aan het einde: kitabı yazan adam. Bij een lange zin helpt het daarom om niet onmiddellijk van links naar rechts te vertalen, maar eerst het hoofdwoord te zoeken.

Zo werkt het

1. -miş als beschrijvende resultaatvorm

De vier harmonievormen zijn -miş, -mış, -muş, -müş. Welke klinker je kiest, hangt af van de laatste klinker van de stam. Na een klinker komt er geen extra verbindingsletter.

Laatste klinker	Uitgang	Voorbeeld	Betekenis
e, i	-miş	erimiş kar	gesmolten sneeuw
a, ı	-mış	kapanmış dükkân	een gesloten winkel
o, u	-muş	kurumuş boya	opgedroogde verf
ö, ü	-müş	çürümüş meyve	verrot fruit

Met -miş presenteer je meestal het resultaat van een voltooide verandering als kenmerk van een naamwoord:

• uyumak → uyumuş çocuk: een kind dat in slaap is gevallen en nu slaapt;
• solmak → solmuş çiçekler: bloemen die verwelkt zijn;
• pişmek → pişmiş yemek: eten dat gaar is geworden.

Dat is niet hetzelfde als een gewone Nederlandse voltooid deelwoordconstructie. Uyuyan çocuk kijkt naar de lopende handeling: ‘het kind dat slaapt’. Uyumuş çocuk kijkt terug naar het intreden van de toestand: ‘het kind dat in slaap is gevallen’ of, natuurlijker in veel contexten, ‘het slapende kind’. De Nederlandse vertaling kan het verschil dus verbergen.

Ontkenning komt vóór -miş: bitmemiş iş (‘onafgemaakt werk’), açılmamış kutu (‘een ongeopende doos’). Andere werkwoorduitgangen, zoals lijdende vorm, staan eveneens vóór het deelwoord: gönder-il-miş belge (‘het verstuurde document’).

Let op het verschil tussen een bepaling en een volledige mededeling:

• kapanmış dükkân: ‘een winkel die gesloten is’ — kapanmış bepaalt dükkân;
• Dükkân kapanmış.: ‘De winkel blijkt gesloten / is kennelijk gesloten.’ — kapanmış is hier het gezegde en -miş heeft ook zijn bekende indirecte of afgeleide informatiewaarde.

2. -Ar … -mAz: ‘zodra’

In dit vaste patroon staat hetzelfde werkwoord tweemaal: eerst in de bevestigende algemene tijdsvorm en daarna in de ontkennende vorm. Samen drukt het uit dat de hoofdhandeling onmiddellijk volgt.

Werkwoord	Vast patroon	Nederlandse weergave
gelmek	gelir gelmez	zodra … komt/kwam
yapmak	yapar yapmaz	zodra … doet/deed
görmek	görür görmez	zodra … ziet/zag
almak	alır almaz	zodra … neemt/nam
başlamak	başlar başlamaz	zodra … begint/begon

De notatie -Ar … -mAz is een verzamelnaam: de klinker en soms de precieze vorm van het bevestigende deel verschillen per werkwoord. Leer daarom veelvoorkomende paren als één geheel. Het tweede woord is niet een echte ontkenning van de zin. Gelir gelmez betekent dus niet ‘hij komt en komt niet’, maar ‘zodra hij komt’.

De handelende persoon blijkt uit de context of staat als zelfstandig onderwerp vóór de groep:

• Eve gelir gelmez beni aradı. — ‘Zodra hij/zij thuiskwam, belde hij/zij me.’
• Ayşe eve gelir gelmez beni aradı. — ‘Zodra Ayşe thuiskwam, belde ze me.’

Deze verdubbeling gedraagt zich in de zin als een bijwoordelijke werkwoordsvorm: ze vertelt wanneer de hoofdhandeling plaatsvindt. In een strikte grammaticale indeling is dit daarom eerder een zarf-fiil (een werkwoordsvorm die een omstandigheid aangeeft) dan een bepaling van een naamwoord. Het staat hier omdat het binnen dit concept samen met de gevorderde deelwoordpatronen wordt geleerd.

3. Kiezen tussen -(y)An en -DIK

Bij betrekkelijke constructies moet je eerst vragen welke rol het hoofdwoord in de ingebedde handeling heeft. Een ingebedde handeling is eenvoudig gezegd de kleine handeling binnen de grotere zin.

Het hoofdwoord voert de ingebedde handeling uit: -(y)An

Gebruik -(y)An als het hoofdwoord zelf het onderwerp is — degene of datgene dat de handeling uitvoert.

• [kitabı yazan] adam — de man die het boek schreef;
• [sokakta oynayan] çocuklar — de kinderen die op straat spelen;
• [dün gelen] paket — het pakket dat gisteren aankwam.

De y verschijnt alleen na een klinker: oku-yan öğrenci (‘de leerling die leest’), maar gel-en öğrenci (‘de leerling die komt’).

Het hoofdwoord heeft een andere rol: -DIK + bezitsuitgang

Is het hoofdwoord het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat), een plaats, een tijdstip of een ander zinsdeel, dan gebruik je meestal -DIK met een bezitsuitgang. Die bezitsuitgang laat zien wie de ingebedde handeling uitvoert.

Uitvoerder	Schema	Voorbeeld	Betekenis
ik	-DIğIm	okuduğum kitap	het boek dat ik las/heb gelezen
jij	-DIğIn	okuduğun kitap	het boek dat jij las/hebt gelezen
hij/zij	-DIğI	okuduğu kitap	het boek dat hij/zij las/heeft gelezen
wij	-DIğImIz	okuduğumuz kitap	het boek dat wij lazen/hebben gelezen
jullie/u	-DIğInIz	okuduğunuz kitap	het boek dat jullie/u lazen/hebt gelezen
zij	-DIklArI	okudukları kitap	het boek dat zij lazen/hebben gelezen

De hoofdletters in -DIK staan voor klankwisselingen. Door klinkerharmonie krijg je onder meer -dık, -dik, -duk, -dük; na bepaalde medeklinkers begint de uitgang met t. Vóór een bezitsuitgang verandert de slot-k vaak in ğ: oku-duğ-um. Bij de meervoudsvorm okudukları blijft de k staan.

Een expliciete uitvoerder krijgt meestal de genitief, de naamval die hier met een uitgang als -(n)In bezit of verbondenheid markeert:

• benim okuduğum kitap — het boek dat ik las;
• Ayşe’nin önerdiği restoran — het restaurant dat Ayşe aanraadde;
• öğrencilerin hazırladığı sunum — de presentatie die de studenten voorbereidden.

Het Turks mag een voornaamwoord als benim weglaten wanneer de bezitsuitgang al duidelijk genoeg is. De uitgang in okuduğum blijft wel staan.

4. Toekomstige of voorgenomen betrekkingen met -(y)AcAK

Voor iets dat nog moet, zal of naar verwachting gaat gebeuren, werkt -(y)AcAK grotendeels volgens hetzelfde patroon als -DIK. Als het hoofdwoord niet zelf de handeling uitvoert, volgt er gewoonlijk een bezitsuitgang:

• okuyacağım kitap — het boek dat ik ga lezen;
• gideceğimiz şehir — de stad waar we naartoe zullen gaan;
• senin hazırlayacağın rapor — het verslag dat jij zult opstellen.

Ook hier wordt k vóór een klinker vaak ğ: yapacak maar yapacağım. Bij een hoofdwoord dat zelf de toekomstige handeling uitvoert, kan -(y)AcAK zonder zo’n persoonsmarkering staan: yarın gelecek misafirler (‘de gasten die morgen zullen komen’).

5. Constructies stapelen

In Okuduğum kitabı yazan adam zitten twee lagen:

1. okuduğum kitap — het boek dat ik las;
2. [okuduğum kitabı] yazan adam — de man die dat boek schreef.

De uitgang -ı in kitabı hoort bij de buitenste laag: het specifieke boek is het lijdend voorwerp van yazan. De -um in okuduğum hoort bij de binnenste laag en zegt dat ik het boek las. Eén woord kan dus uitgangen dragen die bij verschillende relaties horen.

Een betrouwbare ontleedmethode is:

1. zoek het meest rechtse naamwoord dat als hoofdwoord dient: adam;
2. vraag wie de buitenste handeling uitvoert: adam yazan → de man schrijft, dus -(y)An;
3. onderzoek daarna het voorwerp van die handeling: okuduğum kitabı;
4. ontleed daarin opnieuw de kleine relatie: ik lees het boek, dus -DIK + -um.

Vergelijk dit met het Nederlands. Daar helpen die, dat en waar om de grens van een betrekkelijke bijzin zichtbaar te maken. In het Turks moet je die grens vooral afleiden uit de deelwoorduitgang, de persoonsuitgang en de naamvalsuitgang.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Toelichting
Uyumuş çocuğu uyandırmayalım.	Laten we het kind dat in slaap is gevallen niet wakker maken.	-miş benadrukt de bereikte toestand.
Masada yarısı yenmiş bir kek vardı.	Er stond een half opgegeten taart op tafel.	Lijdende vorm plus -miş.
Henüz cevaplanmamış sorular var.	Er zijn nog onbeantwoorde vragen.	Ontkenning en lijdende vorm staan vóór -mış.
Kapıyı açar açmaz soğuk havayı hissettim.	Zodra ik de deur opende, voelde ik de koude lucht.	Vaste onmiddellijke opeenvolging.
Haberi duyar duymaz annesini aradı.	Zodra hij/zij het nieuws hoorde, belde hij/zij zijn/haar moeder.	Het onderwerp blijkt uit de hoofdzin.
Tren durur durmaz herkes ayağa kalktı.	Zodra de trein stopte, stond iedereen op.	De twee zinsdelen hebben hier verschillende onderwerpen.
Toplantıda konuşan kadın yeni müdürümüz.	De vrouw die op de vergadering sprak, is onze nieuwe directeur.	Kadın voert konuşmak uit: -(y)An.
Toplantıda konuştuğum kadın yeni müdürümüz.	De vrouw met wie ik op de vergadering sprak, is onze nieuwe directeur.	Kadın is niet de uitvoerder; -DIK + -um markeert mij.
Ayşe’nin önerdiği filmi izledik.	We hebben de film bekeken die Ayşe aanraadde.	Expliciete uitvoerder in de genitief.
Gelecek hafta başlayacak kurs tamamen dolu.	De cursus die volgende week begint, is helemaal vol.	De cursus zelf zal beginnen.
Gelecek hafta başlayacağım kurs tamamen dolu.	De cursus waarmee ik volgende week begin, is helemaal vol.	-acağım markeert mij als uitvoerder.
Okuduğum kitabı yazan adam İstanbul’da yaşıyor.	De man die het boek schreef dat ik heb gelezen, woont in Istanbul.	Twee betrekkelijke lagen.
Dün tanıştığım kişinin yazdığı makaleyi okudum.	Ik las het artikel dat geschreven was door de persoon die ik gisteren ontmoette.	Twee -DIK-groepen met verschillende functies.
Bana gönderilmiş olan belgeleri arşivledim.	Ik heb de documenten gearchiveerd die mij waren toegestuurd.	-miş olan maakt de voltooide toestand expliciet.

Veelgemaakte fouten

Nederlandse woordvolgorde overnemen

• Onjuist: adam kitabı yazan
• Juist: kitabı yazan adam
• Waarom: de volledige Turkse beschrijving staat vóór het hoofdwoord. Denk eerst ‘[het boek schrijvende] man’ en maak er daarna natuurlijk Nederlands van.

-(y)An gebruiken terwijl het hoofdwoord geen uitvoerder is

• Onjuist: ben okuyan kitap
• Juist: benim okuduğum kitap of kortweg okuduğum kitap
• Waarom: het boek leest niet; ik lees het boek. Daarom heb je -DIK plus de uitgang voor ‘ik’ nodig.

De bezitsuitgang na -DIK vergeten

• Onjuist: Ayşe’nin önerdik restoran
• Juist: Ayşe’nin önerdiği restoran
• Waarom: bij dit type constructie vormen de uitvoerder in de genitief en de bezitsuitgang op het deelwoord een paar: Ayşe’nin … önerdiği.

-miş automatisch als ‘slapend’ vertalen

• Onjuist bedoeld: uyumuş çocuk gebruiken voor ieder kind dat op dit moment slaapt.
• Juist contrast: uyuyan çocuk voor de lopende handeling; uyumuş çocuk voor het bereikte resultaat ‘in slaap gevallen’.
• Waarom: het Nederlands gebruikt vaak in beide situaties gewoon ‘het slapende kind’, maar het Turks kan het gezichtspunt nauwkeuriger kiezen.

Gelir gelmez letterlijk ontkennen

• Onjuist begrip: ‘hij komt niet’ lezen in gelir gelmez.
• Juist: Gelir gelmez başladık. — ‘Zodra hij/zij kwam, begonnen we.’
• Waarom: de bevestigende en ontkennende vorm vormen samen één vaste tijdsbepaling.

Een naamvalsuitgang aan de verkeerde laag koppelen

• Onjuist: in okuduğum kitabı yazan adam aannemen dat -ı bij ‘ik las’ hoort.
• Juist: kitabı is het bepaalde lijdend voorwerp van yazan; -um in okuduğum markeert wie las.
• Waarom: ontleed van het buitenste hoofdwoord naar binnen en behandel iedere handeling apart.

Gebruiksnotities

-DIK drukt niet zelfstandig één Nederlandse tijd uit. Okuduğum kitap kan afhankelijk van context ‘het boek dat ik lees’, ‘las’ of ‘heb gelezen’ betekenen. Tijdsbepalingen en de rest van de zin maken de tijd duidelijk: şimdi okuduğum kitap (‘het boek dat ik nu lees’) tegenover geçen yıl okuduğum kitap (‘het boek dat ik vorig jaar las’).

-miş als bepaling is vaak resultaatgericht. Het komt veel voor bij toestandsveranderingen en bij lijdende vormen: kırılmış cam (‘gebroken glas’), unutulmuş bir şarkı (‘een vergeten lied’). Als een kale -miş-vorm zwaar of dubbelzinnig wordt, kan Turks olan toevoegen: daha önce yayımlanmış olan makale (‘het artikel dat eerder is gepubliceerd’). Olan is niet altijd nodig, maar maakt de betrekkelijke functie zichtbaar.

-Ar … -mAz is levendig en heel gangbaar. Het past zowel in gesprekken als in neutrale schrijftaal. Het benadrukt directheid sterker dan alleen -ince: Eve gelince aradı is ‘toen hij/zij thuiskwam, belde hij/zij’; eve gelir gelmez aradı is ‘zodra hij/zij thuiskwam, belde hij/zij meteen’.

In lange geschreven zinnen kan het Turks veel informatie vóór één naamwoord zetten. Dat is grammaticaal normaal, maar ook moedertaalsprekers kiezen soms een constructie met olan of splitsen een zeer zware zin op. Begrijpelijkheid is belangrijker dan zo veel mogelijk lagen opstapelen.

Verdieping

Deelwoorden combineren met werkwoordsvorm en ontkenning

De Turkse uitgangen komen in een vrij vaste volgorde. Eerst staat de werkwoordstam, dan bijvoorbeeld een veroorzakende of lijdende uitgang, daarna ontkenning en vervolgens het deelwoord. Ten slotte kunnen persoons- of naamvalsuitgangen volgen.

• yaz-dır-ıl-mış rapor — een verslag dat is laten schrijven;
• gör-ül-me-yen ayrıntı — een detail dat niet wordt gezien/opgemerkt;
• bitir-me-diğ-im iş — het werk dat ik niet heb afgemaakt;
• gönder-il-ecek belgeler — de documenten die verstuurd zullen worden.

Je hoeft niet ieder stukje tijdens het spreken bewust te benoemen. Bij het lezen is deze volgorde echter een krachtig hulpmiddel: begin bij de stam en controleer welke laag elke volgende uitgang toevoegt.

Een weggelaten hoofdwoord

Een deelwoordgroep kan zelfstandig worden gebruikt wanneer duidelijk is over wie of wat het gaat. Het hoofdwoord is dan weggelaten:

• Gelenleri içeri alın. — ‘Laat degenen die gekomen zijn binnen.’
• Benim seçtiğimi beğenmedi. — ‘Hij/zij vond degene die ik koos niet mooi.’
• Yapacaklarımızı konuştuk. — ‘We bespraken wat we zullen doen.’

De meervouds- en naamvalsuitgangen komen dan rechtstreeks achter de zelfstandig gebruikte vorm. In gelenleri geeft -ler meervoud aan en -i het bepaalde lijdend voorwerp. In seçtiğimi zit na -DIK eerst -im voor de uitvoerder ‘ik’ en daarna -i omdat de hele groep het lijdend voorwerp van beğenmedi is.

Betekenis hangt af van de gekozen laag

Kleine vormverschillen veranderen wie wat doet:

• beni arayan kişi — de persoon die mij belde;
• benim aradığım kişi — de persoon die ik belde;
• beni aramış kişi — iemand die mij blijkbaar/eerder heeft gebeld, met nadruk op het voltooide feit;
• arayacağım kişi — de persoon die ik zal bellen.

Voor een Nederlandstalige lijken dit allemaal varianten van een bijzin met die. In het Turks zit de rolverdeling juist in de vorm vóór het hoofdwoord. Train daarom niet alleen de vertaling, maar benoem steeds de twee deelnemers: ‘de persoon handelt’ of ‘ik handel op de persoon’.

Oefentips

1. Maak contrastparen. Neem één naamwoord en wissel de rol: beni gören kadın (‘de vrouw die mij zag’) tegenover benim gördüğüm kadın (‘de vrouw die ik zag’). Doe dit met vijf veelgebruikte werkwoorden.
2. Ontleed van rechts naar links. Onderstreep in een lange zin eerst het hoofdwoord, zet haakjes om de dichtstbijzijnde deelwoordgroep en werk daarna naar binnen. Gebruik bijvoorbeeld [okuduğum kitabı yazan] adam en breid de groep pas uit als iedere uitgang duidelijk is.
3. Leer vaste paren hardop. Oefen gelir gelmez, görür görmez, duyar duymaz, alır almaz in volledige zinnen. Voeg bewust woorden als hemen (‘meteen’) toe om de onmiddellijke opeenvolging te voelen.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Turkse deelwoorden: de basis — introduceert -(y)An, -DIK en -(y)AcAK.
• Aanvullend onderwerp: Naamwoordelijke bijzinnen — gebruikt verwante vormen als zelfstandig zinsdeel in plaats van als bepaling bij een naamwoord.
• Aanvullend onderwerp: Gevorderde bijwoordelijke werkwoordsvormen — verdiept vormen die tijd, wijze en samenhang tussen handelingen aangeven.