Gevorderde zarf-fiilvormen in het Turks

Kort gezegd

Met -DIkçA druk je herhaling, voortgang of ‘naarmate’ uit; -(y)AlI betekent ‘sinds’; -AsIyA geeft een grens of zeer hoge intensiteit aan; en -cAsInA beschrijft iets alsof het werkelijk zo gebeurt. Deze uitgangen maken van een werkwoord een zarf-fiil: een onpersoonlijke werkwoordsvorm die als bijwoordelijke bepaling vertelt wanneer, in welke mate of op welke manier de hoofdhandeling plaatsvindt.

Overzicht

Op B2-niveau kom je in het Turks steeds vaker zinnen tegen waarin twee ideeën niet met een los voegwoord worden verbonden, maar met een uitgang aan het eerste werkwoord. Het Nederlands kiest bijvoorbeeld voor naarmate je oefent, sinds ik hier woon, naar hartenlust of alsof hij alles wist. Het Turks kan diezelfde relaties compact weergeven in vormen als çalıştıkça, taşınalı, doyasıya en biliyormuşçasına.

Deze vormen heten zarf-fiiller. Een zarf-fiil is niet het hoofdwerkwoord van de zin: het vormt een bijwoordelijke bepaling, dus een zinsdeel dat extra informatie geeft over tijd, manier, reden of mate. Tijd en persoon worden meestal duidelijk uit het hoofdwerkwoord of uit de context. In Seni gördükçe mutlu oluyorum (‘Elke keer dat ik je zie, word ik blij’) draagt oluyorum de tegenwoordige tijd en de betekenis ‘ik’.

Voor Nederlandstaligen zit de moeilijkheid niet alleen in de klinkerharmonie. Eén Turkse vorm kan verschillende Nederlandse formuleringen toelaten. Okudukça kan ‘terwijl je leest’, ‘telkens als je leest’ of ‘naarmate je meer leest’ betekenen. Kies daarom niet mechanisch één vertaling, maar bepaal welke relatie de hele zin uitdrukt.

Hoe het werkt

De symbolen in de uitgangen

In grammaticaregels worden wisselende klanken vaak met hoofdletters geschreven:

Symbool	Mogelijke klanken	Waarvan hangt de keuze af?
A	a, e	de laatste klinker van de stam
I	ı, i, u, ü	de laatste klinker van de stam
D	d, t	de laatste klank van de stam
c	c, ç	na een stemloze medeklinker wordt c meestal ç
(y)	y of niets	y verschijnt na een klinker als verbindingsklank

De werkwoordstam is het werkwoord zonder -mak/-mek: çalışmak → çalış-, gelmek → gel-, okumak → oku-. De onderstaande vier patronen gebruiken niet allemaal dezelfde vorm van klinkerharmonie.

1. -DIkçA: telkens als, zolang als en naarmate

-DIkçA heeft acht veelvoorkomende vormen:

Laatste klinker	Na een stemhebbende klank of klinker	Na een stemloze medeklinker
a, ı	-dıkça	-tıkça
e, i	-dikçe	-tikçe
o, u	-dukça	-tukça
ö, ü	-dükçe	-tükçe

Zo krijg je çalış-tıkça, gel-dikçe, oku-dukça, gör-dükçe en konuş-tukça. Bij gitmek en etmek blijft voor deze uitgang de stemloze medeklinker staan en volgt verdubbeling: gittikçe, ettikçe.

Deze vorm heeft drie nauw verwante hoofdbetekenissen:

1. Herhaling: Seni gördükçe seviniyorum. — ‘Telkens als ik je zie, ben ik blij.’
2. Voortduring: Burada kaldıkça Türkçen gelişecek. — ‘Zolang je hier blijft, zal je Turks verbeteren.’
3. Geleidelijke verandering: Pratik yaptıkça daha rahat konuşuyorum. — ‘Naarmate ik oefen, praat ik gemakkelijker.’

Bij de derde betekenis hebben beide zinsdelen vaak een verandering in dezelfde of tegengestelde richting. Het Nederlands gebruikt dan dikwijls hoe meer …, hoe meer … of naarmate. Het Turks heeft geen verplicht afzonderlijk equivalent van tweemaal hoe: de herhaling of ontwikkeling blijkt uit -DIkçA en woorden als daha (‘meer’).

De ontkenning komt vóór de uitgang:

stam + -ma/-me + -DIkçA

Sen söylemedikçe bilemem. betekent ‘Zolang jij het niet zegt, kan ik het niet weten’, maar natuurlijk Nederlands is vaak: ‘Tenzij jij het zegt, kan ik het niet weten.’ Deze negatieve vorm krijgt daardoor geregeld de betekenis tenzij of niet voordat.

2. -(y)AlI: sinds een handeling of verandering

Met -(y)AlI geef je aan hoeveel tijd er sinds een beginpunt is verstreken. De vormen zijn -alı/-eli na een medeklinker en -yalı/-yeli na een klinker:

Werkwoord	Opbouw	Vorm
gelmek ‘komen’	gel + eli	geleli
taşınmak ‘verhuizen’	taşın + alı	taşınalı
başlamak ‘beginnen’	başla + yalı	başlayalı
okumak ‘lezen/studeren’	oku + yalı	okuyalı

De typische zinsbouw is:

handeling + -(y)AlI + tijdsduur + oldu/geçti

Ankara'ya taşınalı altı ay oldu. betekent letterlijk ongeveer ‘Sinds het verhuizen naar Ankara zijn zes maanden geworden’, maar in natuurlijk Nederlands: ‘Het is zes maanden geleden dat ik naar Ankara verhuisde’ of ‘Ik woon nu zes maanden in Ankara.’

Ook zonder oldu kan de duur uit de rest van de zin blijken: Burada çalışmaya başlayalı çok şey öğrendim (‘Sinds ik hier ben gaan werken, heb ik veel geleerd’). Beri (‘sinds’) kan ter nadruk volgen: Tanışalı beri sık sık görüşüyoruz. In veel zinnen is beri niet nodig.

De ontkennende vorm -mayalı/-meyeli betekent ‘sinds niet meer’: Seni görmeyeli uzun zaman oldu (‘Ik heb je al lange tijd niet gezien’). Let op het Nederlandse perspectief: Turks noemt de niet-gebeurde handeling, terwijl Nederlands vaak een voltooide zin met niet gebruikt.

3. -AsIyA: tot het punt van en in zeer hoge mate

-AsIyA verschijnt als -asıya/-esiye; na een klinker komt er een verbindings-y: -yasıya/-yesiye.

Werkwoord	Vorm	Gebruikelijke strekking
ölmek ‘sterven’	ölesiye	tot stervens toe, verschrikkelijk intens
doymak ‘genoeg krijgen’	doyasıya	tot je genoeg hebt, naar hartenlust
ağlamak ‘huilen’	ağlayasıya	tot huilens toe
gülmek ‘lachen’	gülesiye	tot je erbij neervalt van het lachen

De uitgang stelt oorspronkelijk een grens voor: de handeling gaat door tot een bepaald punt wordt bereikt. In hedendaags gebruik zijn vooral vaste of expressieve combinaties gangbaar. Ölesiye çalıştı zegt meestal niet dat iemand letterlijk stierf, maar dat die persoon uitzonderlijk hard werkte. Doyasıya eğlendik betekent ‘We hebben naar hartenlust plezier gemaakt.’

Het Nederlandse tot … toe benadert de vorm soms goed, maar klinkt al snel zwaarder dan het Turks. Bij doyasıya past volop of naar hartenlust beter. Voor een neutrale, concrete eindgrens gebruikt het Turks vaak -(y)IncAyA kadar: Akşam oluncaya kadar çalıştık (‘We werkten totdat het avond werd’). Gebruik -AsIyA dus vooral wanneer intensiteit of een expressief effect centraal staat.

4. -cAsInA: alsof en op de manier van

-cAsInA heeft de vormen -casına/-cesine en, na een stemloze medeklinker, -çasına/-çesine. Bij werkwoorden wordt de uitgang gewoonlijk niet rechtstreeks aan de kale stam gezet. Er staat een werkwoordsvorm vóór die aangeeft welk beeld wordt opgeroepen.

Basis vóór de uitgang	Voorbeeld	Betekenis
brede tegenwoordige of gewoontevorm	yaparcasına	alsof hij/zij het deed; op een doende manier
vorm op -iyor + -muş	biliyormuşçasına	alsof hij/zij het wist
toekomstige vorm + -mış	düşecekmişçesine	alsof hij/zij zou gaan vallen
voltooide/waargenomen vorm op -miş	görmüşçesine	alsof hij/zij het had gezien

De brede tegenwoordige vorm — vaak de aoristus genoemd, de vorm voor gewoonten en algemene uitspraken — levert combinaties als yaparcasına, bilircesine en koşarcasına. Met -miş krijgt de vergelijking nadrukkelijk het karakter van een indruk, aanname of schijn: Her şeyi biliyormuşçasına konuşuyor (‘Hij praat alsof hij alles weet’).

Dit verschilt duidelijk van het Nederlands. Na alsof volgt in het Nederlands een hele bijzin met een onderwerp en een persoonsvorm. Het Turks verpakt die bijzin vaak in één woord. De precieze tijd vertaal je daarom vanuit de context, niet vanuit -cAsInA alleen.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Toelichting
Çalıştıkça başarılı olursun.	Hoe meer je werkt, hoe succesvoller je wordt.	Geleidelijke ontwikkeling met -DIkçA.
Bu kitabı okudukça yeni ayrıntılar fark ediyorum.	Telkens als ik dit boek lees, merk ik nieuwe details op.	Herhaalde ervaring.
Yaşlandıkça zaman daha hızlı geçiyor gibi geliyor.	Naarmate ik ouder word, lijkt de tijd sneller te gaan.	Twee veranderingen worden gekoppeld.
Sen istemedikçe bu konuyu açmayacağım.	Ik zal dit onderwerp niet aansnijden tenzij jij dat wilt.	Negatief: de voorwaarde blijft gelden zolang iets niet gebeurt.
Geleli iki yıl oldu.	Het is twee jaar geleden dat ik kwam.	De spreker blijkt uit de context.
İstanbul'a taşınalı ailemi daha az görüyorum.	Sinds ik naar Istanbul ben verhuisd, zie ik mijn familie minder.	Een verandering als beginpunt.
Seni görmeyeli çok uzun zaman oldu.	Ik heb je al heel lang niet gezien.	-meyeli: sinds de handeling niet meer heeft plaatsgevonden.
Bu işe başlayalı neler değişti?	Wat is er veranderd sinds je met dit werk begon?	De persoon wordt uit de situatie afgeleid.
Ölesiye çalıştı.	Hij werkte zich bijna dood.	Expressieve, niet noodzakelijk letterlijke intensiteit.
Tatilde doyasıya dinlendik.	Tijdens de vakantie hebben we volop uitgerust.	Doorgaan tot er genoeg van is.
Ağlayasıya güldüler.	Ze lachten tot de tranen hun over de wangen liepen.	Een extreme grens als beeld.
Her şeyi biliyormuşçasına konuştu.	Hij praatte alsof hij alles wist.	De spreker neemt afstand van die indruk.
Beni yıllardır tanıyormuşçasına davrandı.	Ze deed alsof ze me al jaren kende.	Een schijnbare, niet bevestigde situatie.
Çocuk düşecekmişçesine sallanıyordu.	Het kind wankelde alsof het elk moment zou vallen.	Toekomstig of dreigend beeld binnen de vergelijking.
Son kez görürcesine yüzüme baktı.	Hij keek me aan alsof hij me voor het laatst zag.	-rcesine beschrijft de manier van kijken.

Veelgemaakte fouten

De medeklinkerharmonie van -DIkçA vergeten

• Onjuist: çalışdıkça, gitdikçe
• Juist: çalıştıkça, gittikçe
• Waarom: Na de stemloze klanken ş en t begint de uitgang met t. Bij gitmek komen daardoor twee t’s naast elkaar te staan.

Een verbindings-y toevoegen waar die niet hoort

• Onjuist: okuydukça
• Juist: okudukça
• Waarom: -DIkçA begint met een medeklinker en heeft na oku- geen verbindings-y nodig. Bij -(y)AlI is die wel nodig: okuyalı.

-(y)AlI verwarren met een verleden tijd

• Onjuist: İki yıl geleli.
• Juist: Geleli iki yıl oldu.
• Waarom: Geleli noemt alleen het beginpunt ‘sinds het komen’. Een hoofdwerkwoord zoals oldu, geçti of een andere volledige mededeling moet de zin afmaken.

-AsIyA voor elke neutrale betekenis ‘totdat’ gebruiken

• Onnatuurlijk: Toplantı bitesiye burada bekleyeceğim.
• Natuurlijk: Toplantı bitinceye kadar burada bekleyeceğim.
• Waarom: -AsIyA klinkt vaak expressief of komt in vaste combinaties voor. Voor een gewone tijdsgrens is -(y)IncAyA kadar meestal neutraler.

-cAsInA rechtstreeks achter elke kale stam zetten

• Onjuist: yapcasına konuştu
• Juist: yaparcasına konuştu of yapıyormuşçasına konuştu
• Waarom: Bij een werkwoord staat vóór -cAsInA doorgaans een vorm zoals de brede tegenwoordige tijd of een vorm met -miş. Die vorm bepaalt welk soort ‘alsof’-beeld ontstaat.

De Turkse vorm woord voor woord vertalen

• Stroef: Doyasıya eğlendik → ‘We vermaakten ons totdat we verzadigd waren.’
• Natuurlijk: ‘We hebben ons naar hartenlust vermaakt.’
• Waarom: Vooral -AsIyA en -DIkçA vragen om een Nederlandse vertaling die bij de context past, niet om één vast woordenboekequivalent.

Gebruiksnotities

-DIkçA is productief en neutraal. Je hoort en leest het veel in gesprekken, adviezen, algemene waarheden en beschrijvingen van ontwikkelingen. Bij een zin met ‘hoe meer …, hoe meer …’ kan het Turks -DIkçA in beide delen gebruiken, maar vaak is één keer genoeg: İnsan okudukça öğrenir (‘Hoe meer een mens leest, hoe meer die leert’).

-(y)AlI komt veel voor met tijdsduren en met oldu. Het onderwerp staat niet in de uitgang. Als onduidelijk kan zijn wie de eerste handeling uitvoert, noem je dat onderwerp: Sen gideli ev çok sessiz (‘Sinds jij weg bent, is het huis erg stil’). Laat je het weg, dan moet de context de persoon duidelijk maken.

-AsIyA is de meest expressieve van de vier. Sommige combinaties functioneren bijna als vaste bijwoorden, vooral doyasıya (‘naar hartenlust’) en ölesiye (‘tot stervens toe’, ‘ontzettend’). Ze passen goed in emotionele spreektaal en verhalende tekst, maar minder vanzelfsprekend in zakelijke of strikt feitelijke formuleringen.

-cAsInA kan neutraal een manier vergelijken, maar bevat vaak afstand: de spreker zegt niet dat iets waar is, alleen dat het zo lijkt. Biliyormuşçasına konuştu kan bovendien kritisch klinken: iemand doet deskundig zonder dat de spreker die deskundigheid erkent. In alledaagse taal is een volledige constructie met sanki (‘alsof’) vaak een eenvoudiger alternatief: Sanki her şeyi biliyormuş gibi konuştu.

Verder dan de basis

-DIkçA als voorwaarde

De grens tussen tijd en voorwaarde is bij -DIkçA vloeiend. In Kurallara uydukça sorun çıkmaz kan de vorm zowel ‘zolang men zich aan de regels houdt’ als ‘mits men zich aan de regels houdt’ betekenen. Vooral de ontkenning -mAdIkçA levert een sterke voorwaarde op:

Özür dilemedikçe onunla konuşmam.

‘Ik praat niet met hem zolang hij geen excuses aanbiedt’ — in natuurlijk Nederlands vaak: ‘Ik praat pas met hem als hij excuses aanbiedt.’ Let op deze perspectiefwisseling. Het Turks formuleert de geblokkeerde situatie negatief; het Nederlands kiest geregeld pas als.

Verschillende handelende personen

Een zarf-fiil heeft vaak hetzelfde onuitgesproken onderwerp als het hoofdwerkwoord, maar dat is geen absolute regel voor deze vormen. Vergelijk:

• Ben çalıştıkça daha hızlı öğreniyorum. — Ik oefen en ik leer sneller.
• Sen çalıştıkça ben de motive oluyorum. — Jij oefent en daardoor raak ik gemotiveerd.

In de tweede zin maken sen en ben het verschil expliciet. Doe dat ook zelf wanneer twee mogelijke handelende personen anders tot dubbelzinnigheid leiden.

Fijne betekenisverschillen bij -cAsInA

De vorm vóór -cAsInA kleurt de vergelijking:

• bilircesine presenteert de manier vrij direct: ‘op een manier alsof hij het weet’;
• biliyormuşçasına benadrukt de indruk of schijn: ‘alsof hij het blijkbaar weet’;
• bilecekmişçesine richt het beeld op iets toekomstigs: ‘alsof hij het zou gaan weten’.

In de praktijk overlappen zulke vertalingen. Het belangrijkste is dat je herkent welk tijdsbeeld de vorm vóór -cAsInA oproept. Probeer niet ieder Turks onderdeel met een apart Nederlands woord weer te geven.

De uitgang komt ook buiten werkwoorden voor, bijvoorbeeld in vormen die ‘op een … manier’ betekenen. Çocukçasına sevinmek is ‘blij zijn als een kind’ en delicesine sevmek ‘waanzinnig veel houden van’. Zulke woorden laten zien hoe de betekenis ‘op de manier van’ is uitgebreid tot intensiteit en stijl.

Oefentips

1. Maak vier vaste bouwrijtjes. Neem dagelijks drie werkwoorden en vorm bijvoorbeeld çalıştıkça, çalışalı, çalışasıya en çalışırcasına. Controleer daarna of elke vorm ook werkelijk natuurlijk bruikbaar is; grammaticaal opbouwen en idiomatisch gebruiken zijn twee verschillende vaardigheden.
2. Vertaal relaties, geen achtervoegsels. Schrijf bij elke zin eerst één label: herhaling, sinds, intensiteit of alsof. Maak pas daarna een natuurlijke Nederlandse vertaling. Zo voorkom je dat je -DIkçA altijd met hetzelfde woord vertaalt.
3. Oefen met persoonlijke tijdlijnen. Maak vijf ware zinnen met -(y)AlI, zoals Türkçe öğrenmeye başlayalı … oldu. Voeg daarna twee veranderingen met -DIkçA en twee waarnemingen met -cAsInA toe. Persoonlijke voorbeelden blijven beter hangen dan losse vormlijstjes.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Eenvoudige zarf-fiiller — behandelt de basisvormen met -(y)ip, -(y)arak, -(y)ınca en -madan waarop dit onderwerp voortbouwt.