Soorten bijzinnen in het Noors

In het kort

Een Noorse leddsetning is een bijzin die als onderdeel van een grotere zin functioneert. Er zijn drie hoofdtypen: een inhoudsbijzin vult bijvoorbeeld een gedachte of vraag in, een bijwoordelijke bijzin geeft een omstandigheid zoals reden of tijd aan, en een betrekkelijke bijzin beschrijft een zelfstandig naamwoord. Bij alle drie staat een zinsbijwoord als ikke normaal vóór de persoonsvorm: at hun ikke kommer, fordi hun ikke kommer, som ikke kommer.

Overzicht

Een bijzin heeft meestal een eigen onderwerp (wie of wat iets doet of in een toestand verkeert) en een persoonsvorm (het vervoegde werkwoord), maar vormt geen zelfstandige mededeling binnen de grotere zin. In Jeg vet at hun kommer is Jeg vet de hoofdzin; at hun kommer vertelt wat ik weet. Het geheel is één zin.

Op B2-niveau gaat het niet meer alleen om het herkennen van woorden als at, fordi en som. Je moet ook zien welke taak de hele bijzin vervult. Vergelijk Jeg vet at hun kommer, Jeg går fordi hun kommer en kvinnen som kommer. De drie bijzinnen lijken qua interne woordvolgorde op elkaar, maar de eerste is de inhoud van vet, de tweede geeft een reden en de derde beschrijft kvinnen.

Voor Nederlandstaligen zit de grootste valkuil in de woordvolgorde. Het Nederlands zet in veel bijzinnen de werkwoorden achteraan: „omdat zij het boek niet heeft gelezen”. Het Noors doet dat niet. Alleen een zinsbijwoord als ikke verschuift vóór de persoonsvorm: fordi hun ikke har lest boka. Het hulpwerkwoord har blijft dus vóór het voltooid deelwoord lest.

Hoe het werkt

De drie typen naast elkaar

Type	Taak in de grotere zin	Veelgebruikte inleiders	Voorbeeld
inhoudsbijzin	vult een gedachte, uitspraak, waarneming of vraag in	at, om, vraagwoorden	Jeg tror at hun kommer.
bijwoordelijke bijzin	geeft tijd, reden, voorwaarde, tegenstelling, doel enzovoort aan	når, fordi, hvis, mens, selv om	Jeg blir hjemme fordi det regner.
betrekkelijke bijzin	beschrijft een persoon, zaak, plaats of eerdere inhoud	meestal som, soms der/hvor	Boka som ligger her, er min.

De naam van een type zegt dus vooral iets over de functie. Een inhoudsbijzin gedraagt zich ongeveer als een naamwoordgroep: in Jeg vet svaret kan svaret worden vervangen door at hun kommer. Een bijwoordelijke bijzin voegt een omstandigheid toe, zoals het bijwoord derfor dat ook kan doen. Een betrekkelijke bijzin hoort bij een antecedent (het woord waarnaar hij terugverwijst), bijvoorbeeld boka in boka som ligger her.

Inhoudsbijzinnen met at

At leidt een mededeling als inhoud in en komt vaak na werkwoorden als tro (denken), vite (weten), si (zeggen), håpe (hopen) en oppdage (ontdekken):

• Jeg tror at toget er forsinket. — Ik denk dat de trein vertraging heeft.
• Hun sa at hun ikke hadde tid. — Ze zei dat ze geen tijd had.

Een at-bijzin kan verschillende plaatsen innemen. Hij kan het lijdend voorwerp zijn (de inhoud waarop de handeling gericht is), zoals na tror. Hij kan ook na er uitleggen wat iets inhoudt: Problemet er at vi mangler tid. Verder kan hij de eigenlijke inhoud vormen bij een voorlopig det: Det er viktig at du forstår. Letterlijk vooraan plaatsen kan ook — At du forstår, er viktig — maar dat klinkt zwaarder en formeler.

Na veel werkwoorden van zeggen en denken mag at in alledaagse taal wegvallen: Jeg tror (at) han kommer snart. De woordvolgorde blijft die van een bijzin. Laat at liever staan wanneer de zin lang is of zonder at moeilijk te overzien wordt.

Inhoudsvragen met om of een vraagwoord

Een indirecte vraag is geen rechtstreeks gestelde vraag, maar de inhoud van bijvoorbeeld weten, vragen of zich afvragen. Bij een ja-neevraag gebruik je om in de betekenis „of”:

• Jeg vet ikke om hun kommer. — Ik weet niet of ze komt.
• De spurte om vi hadde bestilt. — Ze vroegen of we hadden gereserveerd.

Bij een open vraag blijft het vraagwoord staan: hva (wat), hvem (wie), hvor (waar), når (wanneer), hvordan (hoe) of hvorfor (waarom). Anders dan in een rechtstreekse vraag volgt er geen vraagvolgorde:

Rechtstreekse vraag	Inhoudsbijzin	Nederlandse betekenis
Hvor bor han?	Jeg vet hvor han bor.	Ik weet waar hij woont.
Hvorfor ringte hun ikke?	Jeg lurer på hvorfor hun ikke ringte.	Ik vraag me af waarom ze niet belde.
Kommer de?	Jeg vet ikke om de kommer.	Ik weet niet of ze komen.

Is het vraagwoord zelf het onderwerp, dan staat er in de indirecte vraag meestal som achter: Hvem kommer? wordt Jeg vet hvem som kommer; Hva skjer? wordt Jeg lurer på hva som skjer. Is er al een ander onderwerp, dan gebruik je geen som: Jeg vet hva du gjør. Dit som hoort bij de bouw van de indirecte vraag; de hele bijzin blijft een inhoudsbijzin en wordt daardoor niet ineens een betrekkelijke bijzin.

Bijwoordelijke bijzinnen

Een bijwoordelijke bijzin vertelt onder welke omstandigheden de hoofdzin geldt. De inleider maakt de relatie duidelijk:

Betekenis	Inleiders	Voorbeeld
tijd	når, da, mens, før, etter at, siden, til	Ring meg når du kommer hjem.
reden	fordi, siden, ettersom	Vi gikk inn fordi det regnet.
voorwaarde	hvis, dersom, om, med mindre	Hvis du har tid, kan vi møtes.
tegenstelling of toegeving	selv om, enda, til tross for at	Selv om han er ung, er han klok.
doel of gevolg	for at, slik at	Snakk tydelig, slik at alle forstår.

Let bij om op de betekenis. In Jeg vet ikke om hun kommer betekent het „of” en leidt het een indirecte vraag in. In Om du trenger hjelp, kan du ringe betekent het „als” en is de bijzin voorwaardelijk. De omgeving bepaalt dus het type.

Een bijwoordelijke bijzin kan na de hoofdzin staan: Hun sang mens hun gikk. Staat hij vooraan, dan bezet de hele bijzin de eerste plaats van de hoofdzin. Daardoor komt in de daaropvolgende hoofdzin de persoonsvorm vóór het onderwerp:

• Selv om han er ung, er han klok.
• Når møtet er ferdig, går vi hjem.
• Hvis du ikke har tid, kan vi møtes i morgen.

Dit is de Noorse V2-regel: in een gewone mededelende hoofdzin staat de persoonsvorm op de tweede zinsplaats. Een veelgemaakte Nederlandse fout is Hvis du har tid, vi kan møtes. Correct is kan vi.

Betrekkelijke bijzinnen

Een betrekkelijke bijzin beschrijft een antecedent. Het Noorse som komt meestal overeen met Nederlands die of dat, maar verandert niet naar geslacht of getal:

• mannen som bor her — de man die hier woont
• huset som ble solgt — het huis dat werd verkocht
• barna som leker ute — de kinderen die buiten spelen

Is som zelf het onderwerp van de bijzin, dan moet het blijven staan: mannen som bor her. Is het het lijdend voorwerp, dan mag het vaak weg: boka (som) jeg leste. In die laatste zin is jeg het onderwerp en is boka wat ik las.

Voor plaatsen zijn der en hvor mogelijk: byen der vi møttes of byen hvor vi møttes. Een noodzakelijke, beperkende bijzin bepaalt over welke persoon of zaak het gaat en krijgt normaal geen komma: Studentene som hadde lest, besto. Dat betekent dat de studenten die hadden gestudeerd slaagden. Een aanvullende bijzin geeft alleen extra informatie en wordt met komma's afgezonderd: Studentene, som hadde lest hele natten, var trøtte. Hier gaat het om alle genoemde studenten.

De gemeenschappelijke woordvolgorde

De veiligste basisregel is:

inleider + onderwerp + zinsbijwoord + persoonsvorm + overige werkwoorden + rest

Een zinsbijwoord zegt iets over de hele mededeling, zoals ikke (niet), aldri (nooit), kanskje (misschien) en vaak også (ook). Vergelijk:

Hoofdzin	Bijzin	Wat verandert?
Hun kommer ikke.	Jeg vet at hun ikke kommer.	ikke staat vóór kommer
Han har aldri vært der.	fordi han aldri har vært der	aldri staat vóór har
De kan kanskje hjelpe.	hvis de kanskje kan hjelpe	kanskje staat vóór kan

De persoonsvorm verschuift dus niet naar het einde zoals in het Nederlands. In at hun ikke har lest boka is de volgorde ikke + har + lest, niet een Nederlandse volgorde met beide werkwoorden achteraan.

Wanneer de inleider zelf het onderwerp is, staat er geen apart onderwerp achter: personen som ikke kommer en jeg vet hvem som ikke kommer. Het patroon wordt dan som + zinsbijwoord + persoonsvorm.

Voorbeelden in context

Noors	Nederlands	Toelichting
Det er viktig at du forstår.	Het is belangrijk dat je het begrijpt.	At-bijzin als eigenlijke inhoud bij voorlopig det
Jeg tror at hun ikke har lest meldingen.	Ik denk dat ze het bericht niet heeft gelezen.	Ikke staat vóór de persoonsvorm har
Problemet er at bussen er forsinket.	Het probleem is dat de bus vertraging heeft.	De bijzin legt uit wat het probleem is
Kan du finne ut om butikken er åpen?	Kun je uitzoeken of de winkel open is?	Indirecte ja-neevraag met om
Jeg lurer på hva som skjer.	Ik vraag me af wat er gebeurt.	Hva is onderwerp; daarom volgt som
Hun spurte hvorfor jeg ikke svarte.	Ze vroeg waarom ik niet antwoordde.	Jeg, niet hvorfor, is het onderwerp
Hun sang mens hun gikk hjem.	Ze zong terwijl ze naar huis liep.	Bijwoordelijke bijzin van tijd
Vi tok bussen fordi det regnet.	We namen de bus omdat het regende.	Bijwoordelijke bijzin van reden
Selv om han er ung, er han klok.	Hoewel hij jong is, is hij wijs.	Na de vooropgeplaatste bijzin volgt er han
Hvis du ikke finner nøklene, kan du ringe meg.	Als je de sleutels niet vindt, kun je me bellen.	Voorwaarde; in beide zinsdelen staat de juiste volgorde
Jeg kjenner kvinnen som leder prosjektet.	Ik ken de vrouw die het project leidt.	Som is onderwerp en kan niet weg
Filmen (som) vi så i går var spennende.	De film die we gisteren zagen was spannend.	Som is lijdend voorwerp en kan weg
Dette er kafeen der vi pleier å møtes.	Dit is het café waar we meestal afspreken.	Betrekkelijke plaatsbepaling met der
Han forklarte det så tydelig at alle forsto.	Hij legde het zo duidelijk uit dat iedereen het begreep.	Bijwoordelijke bijzin van gevolg

Veelgemaakte fouten

De Nederlandse werkwoordvolgorde overnemen

• Fout: Jeg vet at hun boka ikke har lest.
• Goed: Jeg vet at hun ikke har lest boka.
• Waarom: Het Noors zet ikke vóór de persoonsvorm har, maar verplaatst de werkwoordgroep niet naar het zinseinde.

Hoofdzinvolgorde gebruiken in de bijzin

• Fout: Jeg går ut fordi det regner ikke.
• Goed: Jeg går ut fordi det ikke regner.
• Waarom: Als de ontkenning bij de bijzin hoort, moet ikke vóór de persoonsvorm staan: fordi det ikke regner.

Geen inversie gebruiken na een vooropgeplaatste bijzin

• Fout: Hvis du har tid, vi kan ta en kaffe.
• Goed: Hvis du har tid, kan vi ta en kaffe.
• Waarom: De hele hvis-bijzin staat op plaats één. De persoonsvorm kan moet daarom op plaats twee komen, vóór vi.

Som toevoegen aan elke indirecte vraag

• Fout: Jeg vet ikke hvor som han bor.
• Goed: Jeg vet ikke hvor han bor.
• Waarom: Gebruik som wanneer het vraagwoord zelf onderwerp is: hvem som bor her. In hvor han bor is han al het onderwerp.

Som weglaten terwijl het onderwerp is

• Fout: Jeg kjenner mannen bor ved siden av.
• Goed: Jeg kjenner mannen som bor ved siden av.
• Waarom: Som vertegenwoordigt hier mannen als onderwerp van bor en is daarom verplicht. Alleen een voorwerps-som is vaak weglaatbaar.

At en å verwarren

• Fout: Jeg håper å du kommer.
• Goed: Jeg håper at du kommer.
• Waarom: At leidt een bijzin met een onderwerp en persoonsvorm in. Å is het infinitiefteken vóór een onverbogen werkwoord: Jeg håper å komme — ik hoop te komen.

Gebruiksnotities

In gesproken Noors wordt at na korte, veelgebruikte werkwoorden geregeld weggelaten: Jeg tror det går bra. In verzorgde schrijftaal kan at de structuur verduidelijken, vooral wanneer de inhoudsbijzin lang is. Het weglaten verandert de grammaticale functie van de bijzin niet.

Niet elke inleider heeft één vaste Nederlandse vertaling. Siden kan een reden geven („aangezien”) of een beginpunt in de tijd aangeven („sinds”), en om kan „of” of „als” betekenen. Bepaal daarom eerst de relatie tussen hoofdzin en bijzin; vertaal pas daarna.

Bij tijdsbepalingen is da gebruikelijk voor één afgeronde gebeurtenis in het verleden, terwijl når past bij herhaling, algemene situaties en de toekomst: Da jeg kom hjem, ringte telefonen tegenover Når jeg kommer hjem, lager jeg middag. Dit betekenisverschil is belangrijker dan een woord-voor-woordkoppeling met Nederlands „toen” en „wanneer”.

Komma's helpen de lezer de structuur te zien. Na een vooropgeplaatste bijwoordelijke bijzin staat een komma: Når du er klar, kan vi gå. Een achtergeplaatste noodzakelijke bijzin wordt doorgaans niet met een komma van de hoofdzin gescheiden: Vi kan gå når du er klar. Bij betrekkelijke bijzinnen kan de komma bovendien het betekenisverschil tussen noodzakelijke en aanvullende informatie aangeven.

Verder dan de basis

Vorm en functie lopen niet altijd gelijk

De inleider alleen bepaalt het type niet. Som kan een betrekkelijke bijzin inleiden — mannen som kommer — maar verschijnt ook na een vragend onderwerp in een inhoudsbijzin: Jeg vet hvem som kommer. En om kan zowel een indirecte vraag als een voorwaarde inleiden. Kijk daarom naar de functie van de hele woordgroep:

• Is de bijzin wat iemand weet, zegt, vraagt of ontdekt? Dan is hij inhoudelijk.
• Geeft hij reden, tijd, voorwaarde, tegenstelling, doel of gevolg? Dan is hij bijwoordelijk.
• Beschrijft hij een voorafgaand zelfstandig naamwoord of voornaamwoord? Dan is hij betrekkelijk.

Det at als afgebakende inhoud

De combinatie det at maakt een hele gebeurtenis of omstandigheid nadrukkelijk tot gespreksonderwerp: Det at hun kom tidlig, overrasket oss — het feit dat ze vroeg kwam, verraste ons. In minder formele taal klinkt vaak At hun kom tidlig, overrasket oss of Vi ble overrasket over at hun kom tidlig natuurlijker. Det at is vooral nuttig wanneer je expliciet naar „het feit dat ...” wilt verwijzen.

Meerdere niveaus van onderschikking

Een bijzin kan zelf weer een bijzin bevatten:

Jeg tror at hun blir hjemme fordi hun ikke føler seg bra.

De buitenste at-bijzin geeft aan wat ik denk. Daarbinnen verklaart de fordi-bijzin waarom zij thuisblijft. Analyseer zo'n zin van buiten naar binnen: zoek eerst de hoofdzin, bepaal daarna de functie van elk ingebed deel en controleer ten slotte per bijzin de plaats van ikke en de persoonsvorm.

Beknoptheid en stijl

In zakelijke of academische teksten komen langere inleiders voor, zoals forutsatt at (op voorwaarde dat), i den grad (voor zover) en til tross for at (ondanks het feit dat). Ze volgen in wezen dezelfde woordvolgorde als korte inleiders. Gebruik zulke verbindingen alleen als de precieze relatie nodig is; een opeenstapeling van lange bijzinnen maakt een tekst snel zwaar.

Oefentips

1. Label de functie, niet alleen het eerste woord. Neem een korte Noorse tekst en markeer elke bijzin als inhoud, omstandigheid of beschrijving. Schrijf er ook bij welk woord of welke hoofdzin hij aanvult.
2. Oefen met het paar hoofdzin–bijzin. Zet Hun kommer ikke om in Jeg vet at hun ikke kommer, fordi hun ikke kommer en kvinnen som ikke kommer. Zo wordt de plaats van ikke automatisch.
3. Verplaats bijwoordelijke bijzinnen. Maak van Vi går ut hvis det slutter å regne de variant Hvis det slutter å regne, går vi ut. Controleer bewust de komma en de inversie går vi.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Betrekkelijke bijzinnen — behandelt som, weglating en de koppeling met een antecedent uitgebreider.