Vragen stellen in het Noors

Kort gezegd

Een Noorse ja/nee-vraag begint meestal met de persoonsvorm: Snakker du norsk? Een vraag met een vraagwoord heeft doorgaans de volgorde vraagwoord + persoonsvorm + onderwerp: Hvor bor du? Alleen als het vraagwoord zelf het onderwerp is, komt er geen apart onderwerp achter het werkwoord: Hvem kommer?

Overzicht

Vragen vormen is een van de eerste onderwerpen op A1-niveau. Je hebt ze voortdurend nodig: om iemands naam te vragen, iets in een winkel te vinden, een tijd af te spreken of een gesprek gaande te houden. De basis is gelukkig overzichtelijk. Het Noors gebruikt voor een vraag meestal dezelfde werkwoordsvorm als voor een mededeling; vooral de woordvolgorde verandert.

De persoonsvorm (het vervoegde werkwoord dat bij het onderwerp en de tijd hoort) staat in een ja/nee-vraag vooraan. Bij vragen met hva, hvem, hvor, når, hvordan of hvorfor staat het vraagwoord vooraan en de persoonsvorm direct daarna. Dit sluit goed aan bij het Nederlands: vergelijk Bor du her? met ‘Woon je hier?’ en Hvor bor du? met ‘Waar woon je?’

Toch zijn Noors en Nederlands niet overal één op één gelijk. Het Noorse hvor betekent niet alleen ‘waar’, maar verschijnt ook in combinaties die het Nederlands met ‘hoe’ vormt: Hvor gammel er du? betekent ‘Hoe oud ben je?’ Verder moet je leren herkennen of hvem of hva zelf de handelende persoon of zaak is. Dat bepaalt of er na het werkwoord nog een onderwerp komt.

Zo werkt het

Ja/nee-vragen: zet de persoonsvorm vooraan

Een ja/nee-vraag kan in principe met ‘ja’ of ‘nee’ worden beantwoord. Begin met de persoonsvorm en zet daarna het onderwerp (wie of wat iets doet of is).

Soort zin	Patroon
Mededeling	onderwerp + persoonsvorm + rest
Ja/nee-vraag	persoonsvorm + onderwerp + rest + ?

Noors	Nederlands	Toelichting
Du snakker norsk.	Je spreekt Noors.	Mededeling
Snakker du norsk?	Spreek je Noors?	De persoonsvorm staat vooraan.
Hun er hjemme.	Ze is thuis.	Mededeling met er
Er hun hjemme?	Is ze thuis?	Er verhuist naar het begin.

Bij een samengesteld werkwoord staat alleen de persoonsvorm vooraan. Een infinitief (de onbepaalde vorm, zoals ‘komen’) of een voltooid deelwoord (de vorm die in een voltooide tijd wordt gebruikt) blijft later in de zin staan:

Noors	Nederlands	Opbouw
Kan du komme i morgen?	Kun je morgen komen?	kan + onderwerp + infinitief
Har dere spist?	Hebben jullie gegeten?	har + onderwerp + voltooid deelwoord
Skal vi ta bussen?	Zullen we de bus nemen?	skal + onderwerp + infinitief

Een ontkenning met ikke komt gewoonlijk na het onderwerp: Kommer du ikke i dag? Bij een voltooide tijd staat ikke vóór het voltooid deelwoord: Har du ikke sett filmen?

Vragen met een vraagwoord

Wanneer je niet alleen ‘ja’ of ‘nee’ verwacht, zet je het vraagwoord vooraan. Daarna volgen meestal de persoonsvorm en het onderwerp:

vraagwoord + persoonsvorm + onderwerp + rest + ?

De zes belangrijkste vraagwoorden binnen dit onderwerp zijn:

Vraagwoord	Betekenis	Typisch gebruik
hva	wat	zaken, informatie, handelingen
hvem	wie	personen
hvor	waar	plaats of richting; ook graad in vaste combinaties
når	wanneer	tijdstip
hvordan	hoe, op welke manier	wijze of toestand
hvorfor	waarom	reden

Noors	Nederlands	Patroon
Hva heter du?	Hoe heet je?	hva + persoonsvorm + onderwerp
Hvor bor du?	Waar woon je?	hvor + persoonsvorm + onderwerp
Når begynner filmen?	Wanneer begint de film?	når + persoonsvorm + onderwerp
Hvordan har du det?	Hoe gaat het met je?	Vaste, alledaagse vraag
Hvorfor lærer du norsk?	Waarom leer je Noors?	Vraag naar een reden

De Nederlandse vertaling hoeft dus niet hetzelfde vraagwoord te gebruiken. Hva heter du? bevat letterlijk hva, maar de natuurlijke Nederlandse vraag is ‘Hoe heet je?’ Leer de hele Noorse vraag als uitdrukking en vervang hva niet door hvordan.

Wanneer het vraagwoord zelf het onderwerp is

In Hvem kommer? is hvem degene die komt. Het vraagwoord is hier zelf het onderwerp, dus er komt geen han, hun of ander onderwerp achter de persoonsvorm.

Vergelijk de volgende twee vragen:

Noors	Nederlands	Rol van hvem
Hvem ringer?	Wie belt er?	Hvem is het onderwerp: de beller is onbekend.
Hvem ringer du?	Wie bel jij?	Du is het onderwerp; hvem is de persoon die je belt.
Hva skjedde?	Wat is er gebeurd?	Hva is het onderwerp van skjedde.
Hva kjøper du?	Wat koop je?	Du is het onderwerp; hva is wat je koopt.

Een handige controle is: staat er al iemand of iets anders dat de handeling uitvoert? In Hvem møter du? voert du de handeling uit. In Hvem kommer? is juist de handelende persoon onbekend.

Een hele vraaggroep staat vooraan

Een vraagwoord kan samen met andere woorden één groep vormen. Die hele groep komt vóór de persoonsvorm. Denk daarbij niet in losse woorden, maar in zinsdelen: woorden die samen één functie hebben.

Noors	Nederlands	Vraaggroep
Hvor gammel er du?	Hoe oud ben je?	hvor gammel
Hvor lenge blir du her?	Hoe lang blijf je hier?	hvor lenge
Hvor mye koster det?	Hoeveel kost het?	hvor mye voor een hoeveelheid
Hvor mange språk snakker du?	Hoeveel talen spreek je?	hvor mange vóór een telbaar meervoud

Voor Nederlandstaligen is vooral hvor hier een aandachtspunt. Nederlands gebruikt ‘hoe oud’, ‘hoe lang’ en ‘hoeveel’, terwijl het Noors hvor gammel, hvor lenge en hvor mye/mange gebruikt. Hvordan gaat eerder over de manier waarop iets gebeurt: Hvordan lager du kaffe? — ‘Hoe maak je koffie?’

Voorbeelden in context

Noors	Nederlands	Opmerking
Snakker du norsk?	Spreek je Noors?	Gewone ja/nee-vraag
Er dette toget til Bergen?	Is dit de trein naar Bergen?	Handig op reis
Har du tid i kveld?	Heb je vanavond tijd?	Tegenwoordige tijd van ha als persoonsvorm
Kan jeg betale med kort?	Kan ik met een kaart betalen?	Beleefd verzoek met kan
Hva heter du?	Hoe heet je?	Vaste kennismakingsvraag
Hva gjør du i helgen?	Wat doe je in het weekend?	Vraag naar een activiteit
Hvem er det?	Wie is het?	Naar iemands identiteit vragen
Hvem jobber du med?	Met wie werk je?	Het voorzetsel med staat achteraan.
Hvor bor du?	Waar woon je?	Vraag naar een woonplaats
Hvor kommer du fra?	Waar kom je vandaan?	fra blijft achteraan.
Når går neste buss?	Wanneer vertrekt de volgende bus?	Vraag naar een tijdstip
Hvordan har du det?	Hoe gaat het met je?	Gebruikelijk in een gesprek
Hvordan kommer vi til sentrum?	Hoe komen we in het centrum?	Vraag naar de route of manier
Hvorfor er butikken stengt?	Waarom is de winkel gesloten?	Vraag naar een reden
Hvor mye koster kaffen?	Hoeveel kost de koffie?	Vraag naar een prijs

Let op natuurlijke vertalingen. Når går neste buss? gebruikt letterlijk het werkwoord gå, maar in het Nederlands ‘vertrekt’ de bus. En Hvordan har du det? vertaal je als geheel met ‘Hoe gaat het met je?’, niet woord voor woord.

Veelgemaakte fouten

Het onderwerp vóór de persoonsvorm laten staan

• Onjuist: Hvor du bor?
• Juist: Hvor bor du?
• Waarom: na een vraagwoord komt in een directe vraag normaal eerst de persoonsvorm en dan het onderwerp. De Nederlandse volgorde ‘Waar woon je?’ werkt hier juist als goede geheugensteun.

Een apart onderwerp toevoegen na een onderwerpsvraag

• Onjuist: Hvem han kommer?
• Juist: Hvem kommer?
• Waarom: hvem is al het onderwerp: je vraagt welke persoon komt. Gebruik Hvem møter han? als je wilt vragen wie hij ontmoet; dan is han het onderwerp.

hvordan gebruiken waar het Noors hvor nodig heeft

• Onjuist: Hvordan gammel er du?
• Juist: Hvor gammel er du?
• Waarom: het Nederlandse ‘hoe’ heeft meerdere Noorse tegenhangers. Voor leeftijd, duur, hoeveelheid en graad gebruikt het Noors vaak hvor plus een ander woord.

hva en hvem verwisselen

• Onjuist: Hva er læreren din? wanneer je naar de persoon vraagt
• Juist: Hvem er læreren din?
• Waarom: hvem verwijst naar personen en hva naar zaken of informatie. Hva er han? kan in een passende context juist naar iemands beroep of rol vragen, niet naar zijn naam of identiteit.

ikke vóór het onderwerp zetten

• Onjuist: Kommer ikke du i morgen? als neutrale vraag
• Juist: Kommer du ikke i morgen?
• Waarom: in een gewone ontkennende vraag staat ikke na het onderwerp. Kommer ikke du …? is wel mogelijk met sterke nadruk op du, bijvoorbeeld als men juist jou verwachtte, maar dat is niet de neutrale basisvolgorde.

Een Nederlands voorzetsel vooraan kopiëren

• Minder natuurlijk in een gewoon gesprek: Med hvem snakker du?
• Natuurlijk: Hvem snakker du med?
• Waarom: Noors laat het voorzetsel in alledaagse vragen vaak achteraan staan, net als informeel Nederlands: ‘Wie praat je mee?’ De vorm met med hvem is grammaticaal, maar klinkt formeler.

Gebruiksnotities

du is meestal gewoon beleefd genoeg

Modern Noors gebruikt du veel ruimer dan oudere of zeer formele Nederlandse omgangsvormen met ‘u’. Beleefdheid druk je vaak uit met toon, een modaal werkwoord en eventueel takk: Kan du hjelpe meg? — ‘Kun je me helpen?’ Een extra vriendelijke mogelijkheid is Kan du hjelpe meg, vær så snill? — ‘Kun je me alsjeblieft helpen?’

Toonhoogte ondersteunt de vraag, maar vervangt de woordvolgorde niet altijd

Bij ja/nee-vragen helpt de intonatie de luisteraar herkennen dat er een vraag komt. Houd als beginner toch de veilige werkwoord-eerstvolgorde aan: Kommer du? In informele gesprekken kan een mededeling met vraagintonatie voorkomen, bijvoorbeeld Du kommer i morgen? Daarmee controleert de spreker eerder een verwachting: ‘Je komt morgen?’

Korte reacties en controlevragen

Op een ja/nee-vraag kun je antwoorden met ja of nei, vaak gevolgd door een korte zin: Ja, det gjør jeg of Nei, det kan jeg ikke. Om bevestiging te vragen kun je ikke sant? toevoegen: Du bor i Oslo, ikke sant? — ‘Je woont in Oslo, toch?’ Ook eller? komt informeel voor wanneer je de ander uitnodigt te reageren: Blir du med, eller? — ongeveer ‘Ga je mee, of niet?’

Geschreven variatie

De vormen in dit artikel zijn gangbaar in Bokmål, een van de twee officiële Noorse schrijftalen. In Nynorsk en in dialecten kun je andere vraagwoorden tegenkomen. Voor een beginner is het het duidelijkst om eerst consequent hva, hvem, hvor en hvordan te gebruiken en andere vormen voorlopig vooral te leren herkennen.

Verder dan de basis

De volgende patronen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak tegenkomen.

Indirecte vragen hebben geen vraagvolgorde

Een indirecte vraag is een vraag die onderdeel is van een grotere zin, zoals ‘Weet je waar hij woont?’ Na het vraagwoord gebruikt het Noors dan de volgorde van een bijzin, niet die van een directe vraag.

Noors	Nederlands	Verschil
Hvor bor han?	Waar woont hij?	Direct: persoonsvorm vóór onderwerp
Vet du hvor han bor?	Weet je waar hij woont?	Indirect: onderwerp vóór persoonsvorm
Hvorfor kommer hun ikke?	Waarom komt ze niet?	Direct: ikke na het onderwerp en de persoonsvorm
Jeg vet ikke hvorfor hun ikke kommer.	Ik weet niet waarom ze niet komt.	In de bijzin staat ikke vóór de persoonsvorm.

Een ingebedde ja/nee-vraag begint vaak met om: Vet du om butikken er åpen? — ‘Weet je of de winkel open is?’ Schrijf dus niet Vet du om er butikken åpen?

Meer precieze vraagwoorden

Later komen ook hvilken, hvilket en hvilke van pas voor ‘welke’: Hvilken buss går til sentrum? — ‘Welke bus gaat naar het centrum?’ De vorm past zich aan het zelfstandig naamwoord aan: hvilken buss, hvilket språk, hvilke dager. Met hva slags vraag je naar het soort: Hva slags musikk liker du? — ‘Van wat voor muziek houd je?’

Vragen kunnen meer doen dan informatie vragen

Dezelfde bouw kan een verzoek, voorstel, verbazing of voorzichtige kritiek uitdrukken. Kan du åpne vinduet? is meestal een verzoek, geen onderzoek naar iemands vermogen. Skal vi gå? doet een voorstel. En Har du ikke spist ennå? kan verbazing uitdrukken: ‘Heb je nog niet gegeten?’ De situatie en de intonatie bepalen dus mede wat de spreker bedoelt.

Oefentips

1. Maak telkens een drietal. Begin met Du bor i Oslo. Maak daarna Bor du i Oslo? en Hvor bor du? Herhaal dit met vijf bekende werkwoorden. Zo oefen je zowel de ja/nee-vraag als de vraagwoordvolgorde.
2. Koppel elk vraagwoord aan één vaste vraag. Denk aan Hva heter du?, Hvem er det?, Hvor bor du?, Når kommer du?, Hvordan har du det? en Hvorfor lærer du norsk? Vervang daarna telkens één onderdeel om nieuwe vragen te maken.
3. Luister naar het antwoord dat je verwacht. Verwacht je ja of nei, begin dan met de persoonsvorm. Verwacht je een persoon, plaats, tijd, manier of reden, kies dan het passende vraagwoord. Controleer vervolgens of het vraagwoord zelf het onderwerp is.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Basiswoordvolgorde — laat zien hoe persoonsvorm en onderwerp in een Noorse hoofdzin van plaats wisselen.