Ichidanwerkwoorden in het Japans

In het kort

Bij een Japans ichidanwerkwoord haal je de laatste る van de woordenboekvorm weg en zet je de gewenste uitgang achter wat overblijft. Zo wordt 食べる ‘eten’ bijvoorbeeld 食べます, 食べない, 食べて of 食べた. Veel werkwoorden op -いる en -える volgen dit patroon, maar er zijn belangrijke uitzonderingen.

Overzicht

Ichidanwerkwoorden (一段動詞, いちだんどうし) vormen een van de belangrijkste Japanse werkwoordgroepen. Ze worden ook wel る-werkwoorden genoemd. Bekende voorbeelden zijn 食べる ‘eten’, 見る ‘zien/kijken’, 起きる ‘opstaan/wakker worden’ en 開ける ‘openen’. Op A1-niveau leer je vooral hun beleefde niet-verleden vorm op ます, maar hetzelfde eenvoudige basispatroon komt later terug in bijna alle andere vervoegingen.

Een vervoeging is het veranderen van een werkwoord om bijvoorbeeld tijd, ontkenning of beleefdheid uit te drukken. In het Nederlands veranderen we eten onder meer in eet, at en gegeten. Bij een ichidanwerkwoord blijft de stam (het vaste deel van het werkwoord) steeds gelijk: bij 食べる is dat 食べ-. Je verwijdert る en voegt een nieuwe uitgang toe.

Dat is eenvoudiger dan bij godanwerkwoorden, de andere grote groep regelmatige Japanse werkwoorden. Daar verandert ook de laatste kana-klank. Let wel op: de benaming る-werkwoord is handig, maar niet waterdicht. Alle ichidanwerkwoorden eindigen op る, maar niet ieder werkwoord op る is een ichidanwerkwoord.

Zo werkt het

Stap 1: zoek de woordenboekvorm

De woordenboekvorm is de neutrale vorm waaronder je een werkwoord in een woordenboek vindt, zoals 食べる of 見る. Deze vorm is niet hetzelfde als een Nederlandse infinitief op -en: Japans heeft geen aparte uitgang die precies met de Nederlandse infinitief overeenkomt. Dezelfde Japanse vorm kan, afhankelijk van de zin, bijvoorbeeld ‘eet’, ‘zal eten’ of ‘eten’ betekenen.

Stap 2: haal る weg

Woordenboekvorm	Betekenis	Stam
食べる（たべる）	eten	食べ-
見る（みる）	zien, kijken	見-
起きる（おきる）	opstaan, wakker worden	起き-
開ける（あける）	iets openen	開け-

Ook een heel korte stam als 見- is volledig. Voeg dus niets extra’s toe tussen de stam en de uitgang.

Stap 3: voeg de passende uitgang toe

Met 食べる als model krijg je het volgende overzicht:

Functie	Gewone stijl	Beleefde stijl	Betekenis
niet-verleden, bevestigend	食べる	食べます	eet, zal eten
niet-verleden, ontkennend	食べない	食べません	eet niet, zal niet eten
verleden, bevestigend	食べた	食べました	at, heeft gegeten
verleden, ontkennend	食べなかった	食べませんでした	at niet, heeft niet gegeten
verbindende て-vorm	食べて	—	eet en…, na het eten…; basis voor andere patronen

De gewone stijl gebruik je onder meer met vrienden en familie en in bijzinnen. De beleefde stijl op ます is passend in veel gesprekken met onbekenden, collega’s of winkelpersoneel. Beleefdheid verandert de handeling niet; 食べる en 食べます verwijzen naar hetzelfde ‘eten’.

Geen verschillende uitgangen per persoon

In het Nederlands zeg je ik eet maar wij eten. Japans past het werkwoord niet aan de persoon of het aantal aan:

Onderwerp	Japans	Nederlands
ik	私は食べます。	Ik eet.
hij/zij	彼は／彼女は食べます。	Hij/zij eet.
wij	私たちは食べます。	Wij eten.

食べます blijft dus altijd gelijk. Het onderwerp wordt bovendien vaak weggelaten als uit de situatie al duidelijk is wie bedoeld wordt. Een Nederlandse gewoonte die hier in de weg kan zitten, is steeds ik willen vertalen: in een gesprek klinkt 朝ごはんを食べます vaak natuurlijker dan 私は朝ごはんを食べます.

Niet-verleden betekent heden én toekomst

Japans heeft in deze basisvorm geen apart onderscheid tussen tegenwoordige en toekomstige tijd. Een tijdsaanduiding of de context bepaalt de lezing:

• 毎日七時に起きます。 — Ik sta elke dag om zeven uur op.
• 明日七時に起きます。 — Morgen sta ik om zeven uur op.

Hetzelfde 起きます drukt in de eerste zin een gewoonte uit en in de tweede een toekomstige handeling. Vertaal dus niet automatisch woord voor woord; kies de Nederlandse tijd die bij de context past.

Hoe herken je de groep?

Als de woordenboekvorm vóór る een i- of e-klank heeft, is het werkwoord vaak ichidan: 食べる, 見る, 起きる, 教える. Dit is een bruikbare eerste aanwijzing, geen sluitende regel. Werkwoorden als 入る（はいる） ‘binnengaan’, 走る（はしる） ‘rennen’, 帰る（かえる） ‘teruggaan’, 切る（きる） ‘snijden’ en 知る（しる） ‘weten/kennen’ zijn godanwerkwoorden.

Leer een nieuw werkwoord daarom liefst meteen met zijn groep of met één kenmerkende vorm. 入る → 入ります laat bijvoorbeeld direct zien dat 入る niet het ichidanpatroon 入ます volgt. Ook kan kanji het verschil zichtbaar maken: 着る（きる） ‘aantrekken’ is ichidan, maar 切る（きる） ‘snijden’ is godan.

Voorbeelden in context

Japans	Nederlands	Toelichting
朝ごはんを食べます。	Ik eet ontbijt.	Beleefde niet-verleden vorm van 食べる.
映画を見ます。	Ik kijk naar een film.	見る wordt 見ます; de stam is alleen 見-.
六時に起きます。	Ik sta om zes uur op.	に markeert hier het tijdstip.
ドアを開けます。	Ik open de deur.	ドア is het lijdend voorwerp: datgene waarop de handeling gericht is.
今日は肉を食べません。	Vandaag eet ik geen vlees.	Beleefde ontkenning met ません.
昨日、その映画を見ました。	Gisteren heb ik die film gezien.	Beleefd verleden met ました.
今朝は早く起きなかった。	Vanochtend ben ik niet vroeg opgestaan.	Gewoon ontkennend verleden met なかった.
窓を開けてください。	Doe het raam alstublieft open.	てください maakt een beleefd verzoek.
毎晩、本を読んでから寝ます。	Elke avond ga ik slapen nadat ik een boek heb gelezen.	寝る is ichidan; てから geeft ‘nadat’ aan.
ここで写真を見てもいいです。	Je mag hier foto’s bekijken.	見て + もいい drukt toestemming uit.
もう食べた？	Heb je al gegeten?	Informele vraag; een vraagteken of intonatie volstaat.
来週、新しい仕事を始めます。	Volgende week begin ik aan een nieuwe baan.	始める volgt hetzelfde patroon: 始めます.
子どもが自分で服を着ます。	Het kind trekt zelf kleren aan.	着る ‘aantrekken’ is ichidan.
疲れたから、早く寝る。	Omdat ik moe ben, ga ik vroeg slapen.	Gewone stijl; 寝る heeft hier een toekomstige lezing.

Let bij deze zinnen ook op de woordvolgorde. In het Japans staat het werkwoord meestal aan het einde. Het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) krijgt vaak を: 映画を見ます. Dat verschilt van het Nederlands, waar het werkwoord in een hoofdzin meestal eerder komt.

Veelgemaakte fouten

1. る laten staan vóór ます

• Onjuist: 食べるます。
• Juist: 食べます。
• Waarom: ます vervangt bij een ichidanwerkwoord de slot-る. Je zet ます niet achter de volledige woordenboekvorm.

2. Een extra り invoegen

• Onjuist: 見ります。
• Juist: 見ます。
• Waarom: Bij 見る blijft na het verwijderen van る alleen 見- over. 見ります behandelt het werkwoord ten onrechte als een godanwerkwoord.

3. ない achter de volledige vorm zetten

• Onjuist: 食べるない。
• Juist: 食べない。
• Waarom: Ook voor de gewone ontkenning verwijder je eerst る. Daarna voeg je ない toe.

4. Elk werkwoord op -いる of -える als ichidan behandelen

• Onjuist: 入る → 入ます
• Juist: 入る → 入ります
• Waarom: 入る ‘binnengaan’ is een godanwerkwoord, ondanks de i-klank vóór る. Controleer twijfelgevallen en leer zulke uitzonderingen afzonderlijk.

5. De niet-verleden vorm altijd als Nederlandse tegenwoordige tijd vertalen

• Misleidend: 明日、映画を見ます。 = ‘Morgen kijk ik altijd naar een film.’
• Passend: 明日、映画を見ます。 = ‘Morgen kijk ik een film’ of ‘Morgen ga ik een film kijken.’
• Waarom: 見ます kan zowel heden als toekomst uitdrukken. 明日 bepaalt hier dat de handeling in de toekomst ligt.

Gebruiksnotities

Gewone en beleefde stijl zijn geen twee tijden

食べる en 食べます verschillen in stijl, niet in tijd. Binnen één gesprek kies je doorgaans een stijl die bij de relatie en situatie past. Beginners spreken vaak veilig met ます-vormen. In woordenboeken, grammaticale uitleg en informele gesprekken kom je de gewone vormen echter voortdurend tegen, dus leer beide naast elkaar.

Sommige Nederlandse vertalingen verbergen een verschil

開ける betekent ‘iets openen’ en heeft normaal een lijdend voorwerp: ドアを開ける ‘de deur openen’. 開く（あく） betekent in deze context ‘opengaan’: ドアが開く ‘de deur gaat open’. Het Nederlands gebruikt in beide zinnen een vorm van openen/opengaan, maar Japans kiest twee verschillende werkwoorden en andere partikels. Leer zulke paren als een geheel.

Uitgeschreven onderwerp vaak niet nodig

Een losse zin als 食べます kan, afhankelijk van de context, ‘ik eet’, ‘hij eet’ of ‘we zullen eten’ betekenen. Nederlands verplicht meestal een onderwerp; Japans niet. Voeg 私は daarom alleen toe wanneer het onderwerp nog niet duidelijk is of wanneer je een tegenstelling wilt maken, bijvoorbeeld 私は食べません ‘Ík eet niet’.

Verder dan de basis

De volgende vormen hoef je op A1 nog niet allemaal actief te beheersen. Ze laten wel zien waarom de eenvoudige ichidanstam zo nuttig is: bijna alles wordt rechtstreeks aan dezelfde stam toegevoegd.

Functie	Vorm van 食べる	Globale betekenis
aansporing / voorstel	食べよう	laten we eten; ik denk dat ik ga eten
voorwaarde	食べれば	als … eet
mogelijke vorm	食べられる	kunnen eten
lijdende vorm	食べられる	gegeten worden
veroorzakende vorm	食べさせる	laten/dwingen te eten
bevel	食べろ / 食べよ	eet!

De mogelijke en de lijdende vorm zien er bij ichidanwerkwoorden hetzelfde uit. Alleen de context maakt duidelijk of 食べられる ‘kunnen eten’ of ‘gegeten worden’ betekent. In informele spreektaal hoor je voor de mogelijke betekenis ook 食べれる zonder ら. Deze zogeheten ら抜き言葉 komt veel voor, maar voor verzorgd schrijven en formele situaties is 食べられる de veiligste keuze.

De て-vorm is geen tijd op zichzelf. Ze vormt een bouwsteen voor veel patronen, zoals 食べている ‘aan het eten zijn’, 食べてください ‘eet alstublieft’ en 食べてもいい ‘mogen eten’. Pas op met een directe vergelijking met het Nederlandse voltooid deelwoord (zoals gegeten): de Japanse て-vorm heeft veel meer functies en krijgt haar precieze betekenis pas door wat erop volgt.

Een werkwoord in de gewone vorm kan ook direct vóór een zelfstandig naamwoord staan en dat nader bepalen: 私が食べるパン betekent ‘het brood dat ik eet’. Japans gebruikt hier geen apart betrekkelijk voornaamwoord zoals Nederlands dat. De vervoeging blijft wel exact hetzelfde ichidanpatroon volgen.

Oefentips

1. Leer steeds vier vormen tegelijk. Maak bij elk nieuw ichidanwerkwoord een rijtje als 食べる → 食べます → 食べない → 食べた. Zo oefen je één vaste stam in plaats van losse vormen uit het hoofd te leren.
2. Noteer uitzonderingen zichtbaar. Schrijf bij 入る, 帰る en 切る expliciet ‘godan’. Zet contrasterende paren naast elkaar, zoals 着る → 着ます en 切る → 切ります.
3. Bouw korte zinnen met tijd en partikels. Wissel bijvoorbeeld 今日, 昨日 en 明日 af in zinnen met 見る of 食べる. Kies daarna bewust tussen 見ます, 見ました en 見ません. Zo leer je tegelijk dat de Japanse niet-verleden vorm niet één op één overeenkomt met de Nederlandse tegenwoordige tijd.

Verwante begrippen

• Eerst leren: Basispartikels は・が・を・に — helpt je aangeven wie handelt, wat de handeling ondergaat en wanneer of waar iets gebeurt.