Formeel passief en onpersoonlijke formuleringen in het Indonesisch

Kort gezegd

In formeel geschreven Indonesisch staat vaak een passief werkwoord met di- zonder genoemde handelende persoon: Keputusan ini telah disetujui betekent ‘Dit besluit is goedgekeurd’. Bij onpersoonlijke formuleringen kan zelfs een concreet onderwerp ontbreken: Dapat dikatakan bahwa ... (‘Men kan zeggen dat ...’) en Perlu diketahui bahwa ... (‘Het is belangrijk te weten dat ...’). Zo blijft de aandacht bij de informatie, het resultaat of de procedure, niet bij degene die handelt.

Overzicht

Het Indonesische passief met di- ken je in de basis al uit zinnen als Surat itu ditulis kemarin (‘Die brief is gisteren geschreven’). Op C1-niveau gaat het niet meer alleen om de vorm, maar vooral om de tekstfunctie. In rapporten, nieuwsberichten, wetenschappelijke teksten, zakelijke correspondentie en officiële mededelingen wordt de handelende persoon vaak bewust niet genoemd. Die persoon is onbekend, spreekt vanzelf of doet er voor het doel van de tekst niet toe.

Daarnaast gebruikt formeel Indonesisch veel onpersoonlijke constructies: zinnen waarin niet een concrete persoon als saya of mereka centraal staat, maar een beoordeling, noodzaak of conclusie. Bekende openingen zijn dapat dikatakan bahwa (‘men kan zeggen dat’), perlu diketahui bahwa (‘het is van belang te weten dat’) en dapat disimpulkan bahwa (‘er kan worden geconcludeerd dat’). De bijzin na bahwa geeft dan de eigenlijke inhoud.

Voor Nederlandstaligen voelt dit deels vertrouwd: ook het Nederlands gebruikt ‘er wordt aangenomen’, ‘het moet worden opgemerkt’ en ‘men kan concluderen’. Het verschil is dat het Indonesisch doorgaans geen apart equivalent van worden of zijn nodig heeft om het passief te vormen. Aspectwoorden zoals telah, sudah, sedang en akan geven aan of iets voltooid, gaande of toekomstig is.

Hoe het werkt

1. Het gewone formele passief met di-

Bij een actieve zin is het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) de handelende persoon. In de passieve zin komt juist degene of datgene dat de handeling ondergaat centraal te staan.

Indonesisch	Nederlands	Toelichting
Tim menyetujui keputusan ini.	Het team keurt dit besluit goed.	Actief: tim voert de handeling uit.
Keputusan ini disetujui oleh tim.	Dit besluit wordt door het team goedgekeurd.	Passief; de handelende persoon staat na oleh.
Keputusan ini disetujui.	Dit besluit wordt goedgekeurd.	Passief zonder genoemde handelende persoon.

De kernvorm is:

ondergane zaak + aspect/modaal woord + di-werkwoord + eventueel oleh + handelende persoon

In Keputusan ini telah disetujui is keputusan ini het onderwerp van de passieve zin: dit is wat de goedkeuring ondergaat. Disetujui bestaat uit het voorvoegsel di- en setujui. Het woord telah maakt duidelijk dat de goedkeuring voltooid is.

Di- wordt altijd aan het werkwoord vast geschreven: ditulis, diketahui, disetujui. Verwar dit niet met het losse voorzetsel di, dat ‘in’, ‘op’ of ‘bij’ betekent: di kantor (‘op kantoor’), di Jakarta (‘in Jakarta’).

2. De handelende persoon weglaten

Een passieve zin hoeft geen zinsdeel met oleh te hebben. In formele teksten is weglating bijzonder gebruikelijk wanneer:

• niet bekend is wie de handeling uitvoerde: Dokumen itu ditemukan kemarin (‘Het document is gisteren gevonden’);
• de uitvoerder vanzelf spreekt: Permohonan akan diproses dalam lima hari kerja (‘De aanvraag wordt binnen vijf werkdagen verwerkt’);
• de identiteit van de uitvoerder minder belangrijk is dan het resultaat: Metode ini telah diuji (‘Deze methode is getest’);
• de schrijver een neutrale of institutionele toon kiest: Data disimpan secara aman (‘De gegevens worden veilig opgeslagen’).

Een Nederlandse vertaling met men kan goed werken, maar is niet altijd nodig. Peraturan baru telah diumumkan vertaal je natuurlijker als ‘De nieuwe regels zijn bekendgemaakt’ dan als ‘Men heeft de nieuwe regels bekendgemaakt’. Kies dus de Nederlandse vorm die dezelfde nadruk houdt.

3. Aspect en modaliteit vóór het passief

Indonesische werkwoorden vervoegen niet voor tijd. Woorden vóór het passieve werkwoord geven de fase, tijdsrichting, mogelijkheid of verplichting aan. Een modaal woord drukt bijvoorbeeld mogelijkheid of noodzaak uit.

Patroon	Nederlandse kernbetekenis	Functie
telah/sudah disetujui	is al goedgekeurd	voltooide handeling
sedang diproses	wordt verwerkt / is in behandeling	handeling is gaande
akan diumumkan	zal worden bekendgemaakt	toekomst
dapat digunakan	kan worden gebruikt	mogelijkheid
harus dilengkapi	moet worden aangevuld	verplichting
perlu diperhatikan	verdient aandacht / men moet erop letten	noodzaak of aanbeveling

Telah en sudah wijzen beide vaak op voltooiing. Telah past bijzonder goed in formele schrijftaal; sudah is algemener en ook heel gewoon in gesprekken. Vertaal ze niet automatisch met één Nederlandse tijd. De context bepaalt of ‘is goedgekeurd’, ‘was goedgekeurd’ of ‘werd goedgekeurd’ het natuurlijkst is.

4. Onpersoonlijke openingen met bahwa

Bij het patroon beoordeling of modaliteit + passief werkwoord + bahwa + mededeling staat er vaak geen zelfstandig onderwerp vóór het werkwoord. Een zelfstandig onderwerp is een persoon, zaak of begrip waarover de zin iets zegt. De inhoud volgt hier pas na bahwa (‘dat’).

Indonesisch patroon	Natuurlijke Nederlandse weergave	Gebruik
Dapat dikatakan bahwa ...	Men kan zeggen dat ...	voorzichtige algemene uitspraak
Perlu diketahui bahwa ...	Het is belangrijk te weten dat ...	relevante informatie aankondigen
Harus diakui bahwa ...	Er moet worden erkend dat ...	een lastig of tegenstrijdig punt erkennen
Dapat disimpulkan bahwa ...	Er kan worden geconcludeerd dat ...	conclusie uit gegevens of redenering
Perlu diperhatikan bahwa ...	Er moet op worden gelet dat ...	waarschuwing of belangrijk voorbehoud
Diperkirakan bahwa ...	Naar schatting / vermoedelijk ...	voorspelling of schatting zonder centrale bron

In dapat dikatakan staat dapat vóór het passieve dikatakan. Schrijf dus niet alsof dapat zelf het passieve werkwoord is. In perlu diketahui geeft perlu de noodzaak aan en betekent diketahui letterlijk ‘geweten/bekend zijn’. Samen vormt dit een vaste, formele manier om de lezer ergens op te wijzen.

Soms wordt bahwa weggelaten, vooral in compacte journalistieke zinnen: Diketahui, proyek tersebut belum selesai (‘Naar bekend is, is het project nog niet voltooid’). In zorgvuldig doorlopende proza is diketahui bahwa proyek tersebut belum selesai meestal doorzichtiger.

5. Een passief in een betrekkelijke bijzin

Formele teksten stoppen passieve informatie ook vaak in een bijzin met yang (‘die/dat’). Een bijzin is een zinsdeel met een eigen mededeling dat onderdeel is van een grotere zin.

Indonesisch	Nederlands	Structuur
data yang dikumpulkan	de gegevens die zijn verzameld	yang + passief
metode yang digunakan	de gebruikte methode	Nederlands kan een deelwoord gebruiken.
sebagaimana telah dijelaskan	zoals eerder is uitgelegd	formele verwijzing naar eerdere tekst
berdasarkan informasi yang diterima	op basis van de ontvangen informatie	passieve bijzin na een voorzetselgroep

Het Nederlands kan zo’n bijzin vaak verkorten tot een voltooid deelwoord, zoals ‘de gebruikte methode’. In het Indonesisch blijft yang + passief werkwoord meestal een heldere en productieve oplossing.

Voorbeelden in context

Indonesisch	Nederlands	Opmerking
Dapat dikatakan bahwa kebijakan tersebut berhasil.	Men kan zeggen dat dat beleid succesvol is geweest.	Voorzichtige conclusie.
Perlu diketahui bahwa jadwal dapat berubah.	Het is belangrijk te weten dat het tijdschema kan veranderen.	Formele mededeling aan de lezer.
Keputusan ini telah disetujui.	Dit besluit is goedgekeurd.	Voltooid resultaat; geen uitvoerder genoemd.
Permohonan Anda sedang diproses.	Uw aanvraag wordt momenteel verwerkt.	Lopende procedure.
Hasil penelitian akan diumumkan bulan depan.	De onderzoeksresultaten worden volgende maand bekendgemaakt.	Toekomstige handeling.
Formulir harus diisi dengan lengkap.	Het formulier moet volledig worden ingevuld.	Verplichting in een instructie.
Dapat disimpulkan bahwa kedua faktor saling berkaitan.	Er kan worden geconcludeerd dat beide factoren met elkaar samenhangen.	Academische conclusie.
Harus diakui bahwa pelaksanaannya belum optimal.	Er moet worden erkend dat de uitvoering nog niet optimaal is.	Erkenning met een kritische nuance.
Tidak dapat dipungkiri bahwa biaya hidup meningkat.	Het valt niet te ontkennen dat de kosten van levensonderhoud stijgen.	Sterke, vaste formulering.
Data pribadi hanya digunakan untuk tujuan tersebut.	Persoonsgegevens worden alleen voor dat doel gebruikt.	Zakelijke of juridische context.
Sebagaimana telah dijelaskan di atas, aturan ini berlaku untuk semua peserta.	Zoals hierboven is uitgelegd, geldt deze regel voor alle deelnemers.	Terugverwijzing in een tekst.
Menurut apa yang diketahui saat ini, tidak ada korban.	Volgens wat er op dit moment bekend is, zijn er geen slachtoffers.	Begrijpelijk formeel patroon; zie de stijlopmerking hieronder.
Sejauh yang diketahui, tidak ada korban.	Voor zover bekend zijn er geen slachtoffers.	Vaak idiomatischer dan menurut apa yang diketahui.
Dokumen yang diperlukan dapat diunduh melalui situs resmi.	De benodigde documenten kunnen via de officiële website worden gedownload.	Passief in een bijzin én in de hoofdzin.

Veelgemaakte fouten

1. di- los van het werkwoord schrijven

• Onjuist: Keputusan itu di setujui kemarin.
• Juist: Keputusan itu disetujui kemarin.
• Waarom: Het passieve voorvoegsel di- vormt één woord met het werkwoord. Alleen het plaatsvoorzetsel staat los, zoals in di kantor.

2. Een Nederlandse vorm van ‘worden’ nabootsen

• Onjuist: Keputusan ini menjadi disetujui.
• Juist: Keputusan ini disetujui. / Keputusan ini telah disetujui.
• Waarom: Menjadi betekent ‘worden’ in de zin van een nieuwe toestand of identiteit, bijvoorbeeld menjadi guru (‘leraar worden’). Het is geen hulpwerkwoord voor het passief. Het voorvoegsel di- draagt de passieve betekenis al.

3. Het aspectwoord na het passieve werkwoord zetten

• Onjuist: Permohonan diproses sedang.
• Juist: Permohonan sedang diproses.
• Waarom: Aspectwoorden zoals sedang, telah, sudah en akan staan normaal vóór het werkwoord.

4. Een onnodige handelende persoon toevoegen

• Minder passend: Dapat dikatakan oleh kita bahwa hasilnya baik.
• Beter: Dapat dikatakan bahwa hasilnya baik.
• Waarom: Deze opening is juist onpersoonlijk. Oleh kita trekt de aandacht weer naar ‘ons’ en klinkt hier zwaar. Als de bron belangrijk is, noem die dan doelgericht: Menurut para peneliti ... (‘Volgens de onderzoekers ...’).

5. bahwa vergeten waar de grens onduidelijk wordt

• Onduidelijk: Perlu diketahui jadwal baru berlaku besok.
• Helder: Perlu diketahui bahwa jadwal baru berlaku besok.
• Waarom: Zonder bahwa kan een korte zin nog begrijpelijk zijn, maar bij langere informatie helpt het woord de lezer direct herkennen waar de inhoud begint.

6. elk Nederlands ‘men’ met een formeel passief vertalen

• Stijf in een gewoon gesprek: Dapat dikatakan bahwa makanan ini enak.
• Natuurlijker in gesprek: Bisa dibilang makanan ini enak. / Menurut saya, makanan ini enak.
• Waarom: Dapat, volledige affixen en vormen als dikatakan horen sterk bij verzorgde of formele taal. In een informeel gesprek zijn bisa, dibilang of een persoonlijke formulering vaak natuurlijker.

Gebruiksnotities

Formeel betekent niet automatisch beter

De constructies in dit artikel zijn nuttig wanneer een tekst afstand, neutraliteit of procedurele duidelijkheid nodig heeft. Een reeks onpersoonlijke passieven kan een tekst echter log en vaag maken. Telah diputuskan bahwa rapat ditunda vertelt niet wie het besluit nam. Dat kan passend zijn in een officiële kennisgeving, maar problematisch wanneer verantwoordelijkheid ertoe doet.

Noem de handelende persoon daarom als die inhoudelijk relevant is: Komite telah memutuskan untuk menunda rapat (‘De commissie heeft besloten de vergadering uit te stellen’). Actief Indonesisch is niet minder correct of minder professioneel; de keuze hangt af van wat vooraan moet staan.

Oleh is mogelijk, maar niet altijd nodig

Oleh markeert de handelende persoon expliciet. Bij een lange woordgroep voorkomt het dubbelzinnigheid: Laporan itu disusun oleh tim independen yang dibentuk tahun lalu (‘Het rapport is opgesteld door een onafhankelijk team dat vorig jaar is gevormd’). Direct na het werkwoord kan oleh soms ontbreken, maar voor leerders is oleh in formele zinnen de veiligste keuze wanneer de uitvoerder wel genoemd moet worden.

Dapat en bisa

Beide kunnen ‘kunnen’ uitdrukken. Dapat overheerst in formele instructies en analytische teksten: dapat digunakan, dapat disimpulkan. Bisa is breder in alledaags taalgebruik. Bisa dibilang is een gewone, lossere tegenhanger van dapat dikatakan. Het verschil is vooral register, niet een absoluut verschil in grammaticale mogelijkheid.

Volgens wat bekend is

Het voorbeeld menurut apa yang diketahui is grammaticaal te begrijpen als ‘volgens wat bekend is’, maar op zichzelf klinkt het vaak minder vast dan sejauh yang diketahui (‘voor zover bekend’) of berdasarkan informasi yang tersedia (‘op basis van de beschikbare informatie’). Gebruik menurut vooral met een duidelijke bron: menurut laporan tersebut (‘volgens dat rapport’) of menurut para ahli (‘volgens de deskundigen’).

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Passief als middel om een tekst te organiseren

In goed formeel proza is het passief niet alleen een manier om de uitvoerder weg te laten. Het houdt bekende informatie vooraan en nieuwe informatie later. Na een alinea over een bepaalde methode sluit Metode ini digunakan untuk menganalisis data (‘Deze methode wordt gebruikt om de gegevens te analyseren’) logisch aan, omdat metode ini het bestaande onderwerp van de tekst blijft.

Dit heet informatiestructuur: de schrijver ordent bekende en nieuwe informatie zodat de lezer de gedachtegang gemakkelijk kan volgen. Daardoor kan een passief met een genoemde uitvoerder toch beter zijn dan een actieve zin: Metode ini dikembangkan oleh tim di Bandung houdt de methode als tekstonderwerp vooraan.

Voorzichtigheid en stelligheid

Niet alle onpersoonlijke openingen zijn even sterk.

Formulering	Strekking	Nuance
Dapat diduga bahwa ...	Er kan worden vermoed dat ...	voorzichtig, nog niet bewezen
Dapat dikatakan bahwa ...	Men kan zeggen dat ...	beheerste beoordeling
Dapat disimpulkan bahwa ...	Er kan worden geconcludeerd dat ...	gevolgtrekking uit voorafgaande informatie
Telah dibuktikan bahwa ...	Er is bewezen dat ...	sterke aanspraak op bewijs
Tidak dapat dipungkiri bahwa ...	Het valt niet te ontkennen dat ...	zeer stellig, vaak retorisch

Kies de vorm die past bij de beschikbare onderbouwing. Telah dibuktikan is te sterk als een onderzoek slechts een aanwijzing geeft. Omgekeerd kan voortdurend dapat dikatakan een tekst onnodig aarzelend maken.

di- en ter- zijn niet uitwisselbaar

Een vorm met di- presenteert doorgaans een handeling: Pintu ditutup oleh petugas (‘De deur wordt door de medewerker gesloten’). Een vorm met ter- kan onder andere een toestand, waarneembaarheid of een onbedoeld resultaat aanduiden: Pintu tertutup (‘De deur is dicht’), Gunung terlihat (‘De berg is zichtbaar’). De precieze betekenis hangt van het werkwoord af.

In formele vaste formuleringen komt ter- veel voor, bijvoorbeeld sejauh yang diketahui en tidak dapat dipungkiri. Leer zulke combinaties als geheel, maar leid daar niet uit af dat ieder di-werkwoord zomaar door een ter-vorm kan worden vervangen.

Nominale stijl naast het passief

Administratieve teksten combineren passieven vaak met zelfstandige naamwoorden die een proces benoemen: pelaksanaan kebijakan (‘de uitvoering van het beleid’), pengumpulan data (‘de verzameling van gegevens’). Daardoor kan een tekst zeer compact maar ook zwaar worden. Vergelijk Setelah data dikumpulkan, data dianalisis (‘Nadat de gegevens zijn verzameld, worden ze geanalyseerd’) met het compactere Setelah pengumpulan data, dilakukan analisis (‘Na de gegevensverzameling wordt een analyse uitgevoerd’). De tweede versie klinkt institutioneler; de eerste is vaak directer.

Oefentips

1. Bouw één zin in vier stappen om. Begin actief met Tim memeriksa dokumen. Maak daarna Dokumen diperiksa oleh tim, laat oleh tim weg en voeg ten slotte een aspectwoord toe: Dokumen telah diperiksa. Zo oefen je vorm én tekstnadruk.
2. Verzamel vaste openingen per functie. Maak drie groepen: informatie aankondigen (perlu diketahui), voorzichtig concluderen (dapat dikatakan, dapat disimpulkan) en verplichting aangeven (harus diisi, perlu diperhatikan). Schrijf bij elke opening een eigen zin met bahwa.
3. Lees echte formele teksten kritisch. Markeer in nieuws, gebruiksvoorwaarden of overheidsinformatie alle woorden met di-. Vraag telkens: wat ondergaat de handeling, is de uitvoerder genoemd, en waarom kiest de schrijver hier voor passief? Vertaal daarna de hele zin natuurlijk naar het Nederlands in plaats van woord voor woord.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Het voorvoegsel di- (passief) — de basisvorming van Indonesische passieve werkwoorden en het gebruik van oleh.
• Ter verdieping: Formeel Indonesisch — woordkeuze, volledige affixen en conventies van verzorgd geschreven Indonesisch.
• Ter verdieping: Nieuws- en mediataal — passieven, bronvermelding en compacte formuleringen in journalistieke teksten.
• Ter verdieping: Academisch Indonesisch — conclusies, voorzichtige formuleringen en argumentatie in onderzoeksteksten.