Indonesisch grammatica

Het Indonesisch gebruikt dezelfde 26 Latijnse letters als het Nederlands, maar koppelt ze meestal regelmatiger aan klanken. Onthoud als Nederlandstalige vooral: c klinkt als tj, j als dj, y als de Nederlandse j en u als oe. De combinaties ng, ny en sy geven elk één herkenbare klank weer.

Indonesische persoonlijke voornaamwoorden veranderen niet naar geslacht of naamval, en het werkwoord krijgt bij elke persoon dezelfde vorm. Let vooral op het register: saya en Anda zijn beleefder dan aku en kamu. Voor Nederlands wij bestaan twee woorden: kami sluit de aangesprokene uit, terwijl kita die persoon juist insluit.

Het Indonesisch heeft in veel tegenwoordige zinnen geen apart woord voor _zijn_ nodig: Saya guru betekent ‘Ik ben leraar’ en Dia cantik betekent ‘Zij is mooi’. Adalah komt vooral voor in formele definities en gelijkstellingen, meestal vóór een zelfstandig naamwoord of een langere naamwoordgroep. Gebruik het dus niet automatisch overal waar het Nederlands _ben_, _bent_, _is_ of _zijn_ heeft.

Gebruik ada als je zegt dat iets bestaat, aanwezig of beschikbaar is: Ada air betekent “Er is water.” Gebruik punya als iemand iets heeft of bezit: Saya punya mobil betekent “Ik heb een auto.” De ontkenningen zijn tidak ada (“er is niet/geen”) en tidak punya (“niet hebben”).

Een Indonesisch werkwoord verandert niet naar persoon, aantal of tijd: saya makan is ‘ik eet’ en mereka makan is ‘zij eten’. Meestal volgt de zin de volgorde onderwerp + werkwoord + voorwerp. Of iets bezig, voltooid of toekomstig is, blijkt uit de context of uit een woord vóór het werkwoord, zoals sedang, sudah of akan.

Een Indonesisch bijvoeglijk naamwoord staat als bepaling meestal na het zelfstandig naamwoord: mobil baru betekent ‘een nieuwe auto’. Het kan ook rechtstreeks het gezegde vormen, zonder een woord voor ‘zijn’: Mobil itu baru betekent ‘Die auto is nieuw’. De vorm verandert niet naar geslacht of aantal.

Het Indonesisch gebruikt verschillende woorden waar het Nederlands meestal niet, geen of nog niet gebruikt. Zet tidak voor een werkwoord of bijvoeglijk naamwoord, bukan voor een zelfstandig naamwoord of voornaamwoord, belum voor ‘nog niet’ en jangan voor een verbod: ‘doe dat niet’. De basiskeuze hangt dus af van wat je ontkent en van wat je ermee wilt zeggen.

Een Indonesische vraag houdt meestal dezelfde woordvolgorde als een mededeling: Kamu tinggal di sini wordt met vragende intonatie Kamu tinggal di sini? Voor een duidelijke ja-neevraag kun je apakah vooraan zetten; bij een informatievraag staat een vraagwoord zoals apa, siapa of di mana vaak op de plek waar het antwoord zou staan. Er is dus geen omkering zoals in het Nederlands en ook geen apart hulpwerkwoord nodig.

Bij reduplicatie wordt een woord geheel of gedeeltelijk herhaald: buku wordt bijvoorbeeld buku-buku. Bij zelfstandige naamwoorden kan dat een meervoud aangeven, maar Indonesisch gebruikt de herhaling alleen wanneer meervoudigheid echt benadrukt of verduidelijkt moet worden. Dezelfde vorm kan ook variatie, herhaling, een losse activiteit of verdeling uitdrukken, zoals in sayur-mayur, jalan-jalan en satu-satu.

Indonesische getallen zijn regelmatig opgebouwd: dua belas is 12, dua puluh is 20 en dua puluh satu is 21. Voor een kloktijd zet je jam of pukul vóór het getal: jam tiga sore betekent ‘drie uur 's middags’. Naar tijd en prijs vraag je met berapa: Jam berapa? en Berapa harganya?

Gebruik di voor een plaats waar iets zich bevindt, ke voor een richting of bestemming en dari voor een herkomst of vertrekpunt: di rumah, ke sekolah, dari Indonesia. Pada, dengan, untuk en tanpa drukken onder meer tijd of een betrekking, gezelschap of middel, doel en afwezigheid uit. Deze losse voorzetsels staan vóór de woorden die erbij horen.

In het Indonesisch staat eerst het bezit en daarna de bezitter: buku saya betekent ‘mijn boek’ en rumah Ali ‘Ali’s huis’. Voor ‘zijn/haar huis’ kun je rumahnya gebruiken. Met punya zeg je dat iemand iets heeft of vraag je van wie iets is: Saya punya buku en Punya siapa?

Gebruik ini voor “dit/deze” en itu voor “dat/die”. Bij een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, voorwerp, plaats of begrip) staan ze normaal achteraan: buku ini is “dit boek” en orang itu is “die persoon”. Voor een plaats gebruik je di sini (“hier”) en di sana (“daar”); schrijf di daarbij los.

Indonesische werkwoorden veranderen niet naargelang de persoon: saya makan, dia makan en kami makan hebben allemaal dezelfde werkwoordsvorm. Tijd en verloop blijken uit de context of uit woorden als sudah (al), sedang (op dit moment bezig) en akan (zullen/van plan zijn). Bij sommige werkwoorden moet je daarnaast het verschil leren tussen een korte grondvorm, zoals baca, en een vorm met een voorvoegsel, zoals membaca.

Met hari ini (vandaag), kemarin (gisteren), besok (morgen) en sekarang (nu) maak je meteen duidelijk wanneer iets gebeurt. Indonesische werkwoorden veranderen niet voor verleden, heden of toekomst: Kemarin saya kerja betekent ‘Gisteren werkte ik’ en Besok saya kerja ‘Morgen werk ik’. Voor delen van de dag gebruik je vooral pagi, siang, sore en malam.

Met dan (en), atau (of), tetapi/tapi (maar), karena (omdat/want), jadi (dus) en lalu (daarna/toen) verbind je woorden en gedachten. De belangrijkste valkuil voor Nederlandstaligen is de woordvolgorde: na karena gaat het werkwoord niet naar het einde. Je zegt bijvoorbeeld Saya pulang karena saya capek — ‘Ik ga naar huis omdat ik moe ben’.

De basisbijwoorden sangat (erg), terlalu (te), juga (ook), hanya/cuma (alleen), masih (nog) en selalu (altijd) staan meestal vlak vóór het woord of zinsdeel waarop ze betrekking hebben. Zo krijg je sangat enak ‘erg lekker’, saya juga suka ‘ik vind het ook lekker’ en dia masih tidur ‘hij/zij slaapt nog’. Vooral bij juga en hanya bepaalt de plaatsing welke informatie wordt benadrukt.

Met enkele vaste uitdrukkingen kun je in het Indonesisch al veel dagelijkse situaties aan: selamat pagi is ‘goedemorgen’, sampai jumpa is ‘tot ziens’, maaf is ‘sorry’ en tidak apa-apa is ‘het is niet erg’. Let vooral op silakan en tolong: beide kunnen in het Nederlands met ‘alstublieft’ worden vertaald, maar silakan nodigt iemand uit iets te doen en tolong leidt een verzoek om hulp in.

Een eenvoudig Indonesisch commando bestaat vaak alleen uit een werkwoord: Duduk! betekent ‘Ga zitten!’ Maak een verzoek vriendelijker met tolong, nodig iemand uit met silakan, gebruik mohon in formele situaties en zet jangan voor een verbod: Jangan pergi! (‘Ga niet weg!’).

In het Indonesisch staan suka (leuk vinden), mau/ingin (willen), perlu/butuh (nodig hebben) en benci (haten) meestal direct voor een werkwoord of zelfstandig naamwoord: Saya suka memasak, Saya mau kopi, Kita perlu bicara. Er komt geen woord als Nederlands te tussen en de vorm verandert niet met de persoon: saya mau, kamu mau en mereka mau.

Gebruik tahu voor feiten en informatie, kenal voor vertrouwdheid met een persoon of plaats, en mengerti of paham voor begrijpen. Bisa betekent dat je iets kunt of weet hoe je het moet doen: Saya bisa masak betekent ‘Ik kan koken’.

Gebruik bisa voor een vaardigheid of een praktische mogelijkheid: Saya bisa berenang betekent “Ik kan zwemmen”. Gebruik boleh voor toestemming: Boleh saya masuk? betekent “Mag ik binnenkomen?” Beide woorden staan meestal vóór een ander werkwoord en veranderen nooit van vorm.

Een Indonesische datum staat in de volgorde daggetal + maand + jaar: 17 Agustus 1945. Voor een concrete kalenderdag kun je tanggal toevoegen: tanggal 17 Agustus. Weekdagen en maanden krijgen in verzorgd Indonesisch een hoofdletter, maar een rangtelwoord zoals Nederlands -de of -ste is niet nodig.

Indonesische kleurwoorden staan gewoonlijk na het zelfstandig naamwoord: baju merah betekent ‘een rood shirt’. Als het kleurwoord iets over het onderwerp zegt, is er geen woord voor ‘zijn’ nodig: Langit biru betekent ‘De lucht is blauw’. De zes belangrijkste kleuren zijn merah, hijau, biru, kuning, putih en hitam.

Indonesische familietermen geven vaak leeftijd aan waar het Nederlands vooral geslacht aangeeft: kakak is een oudere broer of zus en adik een jongere broer of zus. Bezit komt erachter: ibu saya is ‘mijn moeder’. Woorden als Bapak, Ibu, Kakak en Adik kunnen bovendien beleefde of vriendelijke aanspreekvormen zijn voor mensen die geen familie zijn.

Bij een plaats gebruik je meestal di voor waar iemand of iets is, ke voor een beweging ernaartoe en dari voor een beweging of herkomst ervandaan: di rumah (thuis), ke rumah (naar huis), dari rumah (van huis). Deze drie woorden schrijf je los van het plaatswoord.

De Indonesische spelling volgt de uitspraak vrij goed, maar niet elke letter lees je op zijn Nederlands. Let vooral op de twee klanken van e — e pepet [ə] en e taling [e] of [ɛ] — en op het verschil tussen ng [ŋ] en ngg [ŋg]. Spreek klinkers meestal kort en zuiver uit, lees ny, sy en kh als vaste combinaties en houd de klemtoon licht.

Gebruik Pak of Bapak voor een volwassen man en Bu of Ibu voor een volwassen vrouw als je beleefd en respectvol wilt klinken. Mas en Mbak zijn vooral op Java en in sterk Javaans beïnvloede omgangstaal gebruikelijk voor jongere volwassenen. Bij het begroeten kies je meestal selamat pagi, selamat siang, selamat sore of selamat malam op basis van het dagdeel.

Het Indonesische -nya schrijf je vast aan het woord ervoor: rumahnya, niet rumah nya. Bij een zelfstandig naamwoord betekent het vaak „zijn/haar/ervan” of geeft het aan dat de bedoelde zaak al bekend is; bij een eigenschap kan het een begrip als „de grootte” of „hoe groot” vormen. De precieze Nederlandse vertaling hangt daarom altijd van de context af.

Met di sini en di sana zeg je “hier” en “daar”. Voor een preciezere positie gebruik je di + plaatswoord, eventueel gevolgd door een referentiepunt: di atas meja (op/boven de tafel), di bawah pohon (onder de boom) en di depan rumah (voor het huis). Schrijf di altijd los in deze plaatsaanduidingen.

me(N)- vormt veel Indonesische werkwoorden waarin het onderwerp de handeling uitvoert: Saya membaca buku betekent ‘Ik lees een boek’. De schrijfwijze verandert mee met het begin van het grondwoord: baca wordt membaca, tulis wordt menulis en kirim wordt mengirim. De N in de lesnotatie me(N)- schrijf je dus niet letterlijk; hij staat voor een neusklank die zich aan de eerste klank van het grondwoord aanpast.

Met di- maak je van veel overgankelijke werkwoorden een passieve vorm: membaca ‘lezen’ wordt dibaca ‘gelezen worden’. Degene of datgene dat de handeling ondergaat, staat voorop; de handelende persoon kan met oleh worden toegevoegd. Di- schrijf je vast aan het werkwoord: dibaca, maar de plaatsaanduiding di schrijf je los: di rumah ‘thuis/in het huis’.

Het Indonesische ber- vormt vaak een werkwoord dat een activiteit of toestand uitdrukt: jalan wordt berjalan ‘lopen’, kerja wordt bekerja ‘werken’ en nama wordt bernama ‘heten’. De vorm is meestal onovergankelijk: de handeling is vooral op het onderwerp gericht en heeft doorgaans geen lijdend voorwerp nodig. Niet elke stam krijgt ber- op precies dezelfde manier, dus leer veelvoorkomende vormen als één geheel.

Indonesische werkwoorden veranderen niet om verleden, heden of toekomst aan te geven. Je maakt de tijd duidelijk met de context, een concreet tijdwoord zoals kemarin ‘gisteren’ of besok ‘morgen’, en zo nodig een woord als sudah ‘al’, sedang ‘bezig zijn te’ of akan ‘zullen’. In Saya sudah makan blijft makan dus onveranderd: de betekenis ‘ik heb al gegeten’ komt van sudah.

Voor ‘groter dan’ zet je lebih vóór het bijvoeglijk naamwoord en daripada vóór waarmee je vergelijkt: lebih besar daripada rumah itu. Voor ‘het grootst’ gebruik je meestal paling besar en voor ‘even groot als’ sama besar dengan. Het bijvoeglijk naamwoord zelf verandert nooit van vorm.

Met dari ... ke ... geef je een traject van een beginpunt naar een eindpunt aan. Di antara betekent ‘tussen’ of ‘te midden van’, di sekitar ‘in de omgeving van’, tentang introduceert een onderwerp en menurut noemt de bron van een mening of bewering. Schrijf di en ke los wanneer ze een plaats of richting aangeven: di antara, di sekitar, ke Bandung.

Woorden als banyak (veel), sedikit (weinig of een beetje), beberapa (enkele), setiap (elk), semua (alle) en cukup (genoeg) staan meestal vóór een zelfstandig naamwoord: banyak orang, sedikit uang, setiap hari. Na zo’n woord blijft het zelfstandig naamwoord normaal onveranderd: banyak buku betekent dus ‘veel boeken’, zonder een aparte meervoudsuitgang.

Met Indonesische tijdverbinders geef je aan of iets ervoor, erna, tegelijk of vanaf een bepaald moment gebeurt. De kernwoorden zijn ketika/waktu (toen, wanneer), sebelum (voordat), sesudah/setelah (nadat), sementara/sambil (terwijl), begitu (zodra) en sejak (sinds). Het werkwoord verandert daarbij niet van vorm: tijd en volgorde blijken uit de verbinder, de context en woorden als sudah, sedang en akan.

Gebruik sendiri voor zelf, alleen of op eigen kracht, diri sendiri wanneer een handeling op dezelfde persoon terugslaat, saling voor elkaar en bersama voor samen. Anders dan in het Nederlands heeft het Indonesisch geen vast rijtje wederkerende voornaamwoorden zoals me, je, zich; vaak is er zelfs helemaal geen wederkerend woord nodig.

Het Indonesische voorvoegsel ter- heeft drie kernfuncties: het maakt een overtreffende trap (terbesar, ‘het grootst’), duidt iets onbedoelds of onvrijwilligs aan (tertidur, ‘in slaap gevallen’) en geeft aan dat iets mogelijk of waarneembaar is (terlihat, ‘zichtbaar’). Welke betekenis bedoeld is, blijkt uit het grondwoord en de context; er bestaat daarom niet één Nederlandse vertaling van ter-.

Het Indonesische se- staat vast aan het woord erna en drukt vaak één (sebuah rumah), dezelfde mate (sebesar ini), een hele groep (sekeluarga) of ieder/per (setiap hari, sehari sekali) uit. Welke Nederlandse vertaling past, hangt af van het woord en de context: er bestaat dus geen enkel Nederlands woord dat altijd met se- overeenkomt.

De achtervoegsels -kan en -i veranderen vaak de richting van een handeling én wat er direct na het werkwoord kan staan. -kan betekent onder meer ‘iets laten worden/doen’ of ‘iets voor iemand doen’; -i richt de handeling vaak op een persoon, plaats of oppervlak. Vergelijk memasukkan buku ke tas ‘het boek in de tas doen’ met memasuki ruangan ‘de ruimte binnengaan’.

Voor een voorwaarde gebruikt het Indonesisch meestal kalau in gewone gesprekken en jika in formelere taal: Kalau hujan, saya tidak pergi betekent “Als het regent, ga ik niet.” Voor een nadrukkelijk denkbeeldige situatie past vaak seandainya. Werkwoorden krijgen daarbij geen aparte vorm voor “had” of “zou”; woorden als akan, sudah, dulu en de context maken tijd en werkelijkheid duidelijk.

Met yang voeg je informatie toe aan een persoon, zaak of ander zelfstandig naamwoord: orang yang tinggal di sini betekent ‘de persoon die hier woont’. Yang verandert niet: hetzelfde woord kan Nederlands die, dat of wie weergeven. Staat het beschreven woord als voorwerp in de bijzin, dan gebruikt het Indonesisch vaak een vorm als buku yang saya baca — letterlijk opgebouwd als ‘boek + yang + ik + lees’.

Met pe(N)- maak je van een Indonesisch grondwoord vaak een zelfstandig naamwoord voor een persoon die iets doet of een middel waarmee iets gebeurt: tulis ‘schrijven’ → penulis ‘schrijver’ en hapus ‘wissen’ → penghapus ‘gum’. De N staat voor een neusklank die zich aan de eerste klank van het grondwoord aanpast; soms verdwijnt die eerste medeklinker daarbij. Leer daarom niet alleen pe-, maar de hele vorm: pem-, pen-, peny-, peng- of pe-.

Met -an maakt het Indonesisch vaak een zelfstandig naamwoord van een grondwoord: makan ‘eten’ wordt makanan ‘eten, voedsel’ en tulis ‘schrijven’ wordt tulisan ‘tekst, geschrift’. Het nieuwe woord duidt vaak aan wat door de handeling ontstaat, wat ervoor bestemd is of wat ermee te maken heeft. De precieze betekenis moet je echter geregeld als woordenschat leren.

Zet sekali ná een bijvoeglijk naamwoord om ‘heel’ of ‘zo’ uit te drukken: Indah sekali! betekent ‘Zo mooi!’ Benar-benar staat meestal vóór wat je benadrukt. Voor een uitgesproken uitroep gebruik je vaak betapa + bijvoeglijk naamwoord + -nya of het wat plechtiger alangkah + bijvoeglijk naamwoord + -nya.

Gebruik untuk vóór een zelfstandig naamwoord of een handeling: untuk ujian ‘voor het examen’ en untuk membeli rumah ‘om een huis te kopen’. Gebruik agar of supaya vóór een hele doelzin, vooral wanneer je in het Nederlands ‘zodat’ zegt: Saya bicara pelan supaya semua orang mengerti ‘Ik praat langzaam zodat iedereen het begrijpt’. Biar komt veel voor in informele gesprekken en kan zowel ‘zodat’ als ‘laat maar/laat mij’ uitdrukken.

Met jadi, maka, oleh karena itu, akibatnya en sehingga verbind je een oorzaak met het resultaat ervan. Jadi klinkt meestal gewoon en gesproken, maka en oleh karena itu zijn formeler, akibatnya legt nadruk op de consequentie en sehingga leidt binnen één zin een resultaat in.

Met pertama of pertama-tama open je een reeks gebeurtenissen, met kemudian, lalu en selanjutnya ga je naar een volgende stap, en met akhirnya geef je het eindpunt aan. Deze woorden ordenen het verhaal, maar zetten het werkwoord niet in de verleden tijd: wanneer iets gebeurde, blijkt in het Indonesisch uit de context en uit tijdsaanduidingen zoals kemarin ‘gisteren’ of pagi itu ‘die ochtend’.

Met meskipun en walaupun zeg je dat iets toch gebeurt ondanks een feit of hindernis: Meskipun hujan, kami tetap berangkat betekent ‘Hoewel het regent, vertrekken we toch’. Sekalipun maakt de hindernis nadrukkelijker, terwijl bagaimanapun meestal een zelfstandige overgang is met de betekenis ‘hoe dan ook’ of ‘niettemin’. In de hoofdzin staat vaak tetap (‘toch, alsnog’), maar dat woord is niet verplicht.

Gebruik semoga of mudah-mudahan voor iets waarvan je hoopt dat het werkelijk gebeurt: Semoga dia datang betekent ‘Hopelijk komt hij of zij’. Gebruik andai, andaikan of seandainya wanneer je een denkbeeldige situatie, een moeilijk vervulbare wens of spijt voorstelt: Andai saya kaya betekent ‘Was ik maar rijk’. Het Indonesisch heeft hiervoor geen aparte werkwoordsvorm; context en tijdsaanduidingen maken duidelijk of het om nu, later of vroeger gaat.

Vraag in een gewoon gesprek X itu apa? als je wilt weten wat iets is. Gebruik artinya voor ‘het betekent’ of ‘dat betekent’, yaitu voor een precieze invulling, en disebut of dinamakan voor ‘wordt genoemd’. In formele definities komt ook adalah veel voor: X adalah Y.

In het Indonesisch staat een bijwoord van frequentie meestal vóór het werkwoord, een bijwoord van manier meestal erna en een bijwoord van graad direct bij het woord dat het versterkt. Een tijdsbepaling kan vaak vooraan of achteraan staan. De woordvolgorde is flexibel, maar een andere plaats kan de nadruk of zelfs de betekenis veranderen.

Het gewone Indonesische passief gebruikt di- + werkwoord: Surat itu ditulis kemarin betekent “Die brief is gisteren geschreven”. De uitvoerder kan met oleh “door” worden genoemd, maar na het werkwoord valt oleh vaak weg: Dia ditangkap polisi. In informele taal drukken kena en het neutralere terkena vaak uit dat iemand of iets door een nadelige gebeurtenis wordt geraakt.

Bij het Indonesische type 2-passief staat degene die de handeling ondergaat vooraan, gevolgd door eventuele aspectwoorden, de handelende persoon en een werkwoord zonder meN-: Buku itu sudah saya baca — ‘Dat boek heb ik al gelezen.’ Vooral bij saya, aku, kami, kita, kamu en Anda is dit vaak natuurlijker dan een passief met di- en oleh.

In de Indonesische indirecte rede verandert de werkwoordsvorm niet omdat iemand in het verleden sprak: Dia mengatakan bahwa dia lelah kan zowel ‘Hij zei dat hij moe was’ als ‘Hij zei dat hij moe is’ betekenen. Gebruik meestal bahwa om een mededeling in te leiden en apakah voor een indirecte ja-neevraag; de precieze tijd blijkt uit woorden als sudah, sedang en akan of uit de context.

Indonesische voegwoorden maken duidelijk welk verband er bestaat tussen woorden, zinsdelen en zinnen: dan voegt toe, atau biedt een keuze, tetapi contrasteert en karena geeft een reden. Woorden als namun, oleh karena itu en selain itu verbinden vooral hele mededelingen, terwijl meskipun ... tetap ... een tegenstelling uitdrukt die de uitkomst niet verhindert.

Met asalkan stel je een noodzakelijke voorwaarde (mits), met kecuali een uitzondering (tenzij) en met meskipun geef je aan dat de uitkomst ondanks een mogelijke hindernis hetzelfde blijft (zelfs als). Kalau tidak kan zowel als dat niet zo is als anders betekenen. Het Indonesisch gebruikt daarbij geen aparte werkwoordsvormen voor had gedaan of zou doen: tijdswoorden en de context maken duidelijk of het om heden, verleden of een denkbeeldige situatie gaat.

Het Indonesisch gebruikt vaste woordparen om twee delen van een zin logisch met elkaar te verbinden. Semakin...semakin drukt een ontwikkeling uit, baik...maupun neemt twee zaken samen, bukan hanya...tetapi juga voegt met nadruk iets toe en entah...entah geeft onzekerheid tussen mogelijkheden aan. Zet na beide helften bij voorkeur grammaticaal gelijksoortige informatie.

Een complexe Indonesische zin bevat twee of meer clausules: delen met elk een eigen mededeling. Verbanden zoals reden, voorwaarde en tegenstelling worden zichtbaar met woordenparen als karena ... maka, kalau ... maka en walaupun ... tetapi. Anders dan in het Nederlands verandert de woordvolgorde in de bijzin meestal niet: het verbindingswoord komt ervoor, maar het werkwoord verhuist niet naar achteren.

Met membuat, memaksa, meminta, mengusulkan en memerintahkan geef je niet alleen aan wat er gebeurt, maar ook wie een toestand of handeling veroorzaakt, afdwingt, vraagt, voorstelt of beveelt. De keuze van het werkwoord bepaalt hoeveel vrijheid de andere persoon heeft: meminta laat ruimte om te weigeren, terwijl memaksa juist dwang uitdrukt. Na sommige werkwoorden volgt rechtstreeks een persoon en een handeling; bij formele voorstellen en bevelen zijn untuk en agar/supaya vaak belangrijk.

De Indonesische partikels -lah, -kah, sih, dong en kok veranderen niet de hoofdinhoud van een zin, maar wel hoe die zin overkomt. -lah legt nadruk of kleurt een aansporing, -kah markeert een vraag, sih geeft informele nadruk of emotie, dong spoort aan en kok drukt verbazing of tegenspraak uit. Er bestaat zelden één vaste Nederlandse vertaling: woorden als toch, nou, dan, eigenlijk en hoor geven soms ongeveer hetzelfde effect.

Met pertama, selain itu, sebaliknya, singkatnya en dengan kata lain maak je de opbouw van een Indonesische tekst zichtbaar: je ordent punten, voegt informatie toe, stelt iets tegenover elkaar, vat samen of formuleert iets opnieuw. Als zo’n uitdrukking een hele nieuwe zin met de vorige zin verbindt, staat ze meestal vooraan en volgt er een komma: Selain itu, biayanya rendah. Anders dan in het Nederlands veroorzaakt het verbindingswoord geen omkering van onderwerp en persoonsvorm.

Het Indonesisch zet een uitspraak, vraag of opdracht niet met één vaste constructie om in indirecte rede. Een mededeling krijgt vaak bahwa, een ja-neevraag apakah, en een opdracht of advies een patroon met voorwerp + (untuk) + werkwoord of agar + bijzin. Anders dan in het Nederlands veranderen werkwoordsvormen niet automatisch wanneer je iets uit het verleden navertelt.

Formeel Indonesisch heet vaak bahasa formal, bahasa baku of, in een officiële context, bahasa resmi. Het gebruikt doorgaans volledige affixen, standaardspelling, expliciete zinsverbanden en woorden als tidak, memberi tahu en melaksanakan in plaats van informele verkortingen. Anda kan formeel ‘u’ betekenen, maar Bapak, Ibu, een functietitel of helemaal geen rechtstreekse aanspreekvorm klinkt vaak natuurlijker.

Een circumfix, in het Indonesisch konfiks, bestaat uit een deel vóór en een deel na een grondwoord. ke-...-an vormt vaak namen van eigenschappen of toestanden, pe(N)-...-an benoemt vaak een proces of het resultaat daarvan, en per-...-an vormt onder meer namen voor activiteiten, betrekkingen, gebieden en instellingen. Je moet beide delen en het eventuele klankverschijnsel in het midden als één woordvormingspatroon herkennen.

Administratief Indonesisch (bahasa administrasi) is de formele taal van overheidsbrieven, besluiten, voorschriften en officiële kennisgevingen. Kenmerkend zijn vaste formuleringen, volledige voor- en achtervoegsels, veel passieve vormen en zelfstandige naamwoorden voor processen en verplichtingen. De stijl legt de nadruk op de handeling, regel of instelling, en minder op de persoon die handelt.

In het Indonesisch kun je bekende of contrasterende informatie vooraan zetten als topic: dat is waarover de rest van de zin iets zegt. De focus is juist de informatie die nieuw, beslissend of contrasterend is; die kun je onder meer markeren met -lah of met een yang-constructie: Rinalah yang menelepon ‘Rina was degene die belde’. Vooropplaatsing verandert soms ook de werkwoordsvorm en is dus niet alleen een kwestie van extra nadruk.

Bahasa sastra is geen afzonderlijke grammatica, maar een literair register: schrijvers kiezen woorden, zinsbouw, klank en beelden om meer op te roepen dan alleen de letterlijke mededeling. Kenmerkend zijn onder meer poëtische woorden als pertiwi en nestapa, vergelijkingen met bagai of laksana, parallellisme en soms klassieke Maleise vertelformules. Niet elke literaire tekst bevat al deze kenmerken, en een tekst wordt niet vanzelf literair door er enkele plechtige woorden in te zetten.

Bahasa media is het compacte, formele Indonesisch van nieuwsberichten, krantenkoppen en journalistieke verslagen. Kenmerkend zijn verkorte koppen, bronformules als menurut sumber, indirecte rede met bahwa, en passieve vormen als dilaporkan, diketahui en ditangkap. Let vooral op wie een bewering doet en hoe zeker die wordt voorgesteld: diduga is niet hetzelfde als een vastgesteld feit.

In formeel geschreven Indonesisch staat vaak een passief werkwoord met di- zonder genoemde handelende persoon: Keputusan ini telah disetujui betekent ‘Dit besluit is goedgekeurd’. Bij onpersoonlijke formuleringen kan zelfs een concreet onderwerp ontbreken: Dapat dikatakan bahwa ... (‘Men kan zeggen dat ...’) en Perlu diketahui bahwa ... (‘Het is belangrijk te weten dat ...’). Zo blijft de aandacht bij de informatie, het resultaat of de procedure, niet bij degene die handelt.

Het Indonesisch neemt al eeuwen woorden uit andere talen over, maar past spelling, uitspraak en grammatica vaak aan: Nederlands kantoor werd kantor, terwijl proses met Indonesische affixen memproses, diproses en pemrosesan oplevert. De herkomst helpt je vooral om formele woordenschat te herkennen; voor correct gebruik moet je het woord echter als een Indonesisch woord behandelen, niet als Nederlands, Arabisch of Engels.

Bahasa gaul is geen vast grammaticaboek, maar een veranderlijke verzameling informele spreekwijzen, sterk beïnvloed door Jakarta en jongerencultuur. Kenmerkend zijn vormen als gue ‘ik’, lu ‘jij’, nggak ‘niet’, verkortingen als gimana en kleine woorden als dong, deh en sih. Ze kunnen heel natuurlijk klinken onder vrienden, maar ongepast zijn in een sollicitatiegesprek, tegenover een onbekende of buiten een groep die deze stijl zelf gebruikt.

Een Indonesisch spreekwoord, peribahasa, verwoordt meestal een algemene les in een herkenbaar beeld, zoals sedia payung sebelum hujan: tref voorzorg vóórdat er problemen ontstaan. Een idioom, idiom of vaak ungkapan, is eerder een vaste woordgroep binnen een zin, zoals kambing hitam voor ‘zondebok’. Vertaal zulke uitdrukkingen niet woord voor woord: leer hun functie, vaste vorm en passende situatie als één geheel.

Indonesische internettaal combineert informele spreektaal, verkorte spellingen, creatieve afkortingen en leenwoorden met Indonesische voor- en achtervoegsels. Zo staan yg en blm voor yang en belum, terwijl gak een informele variant van tidak is en dus niet simpelweg hetzelfde soort afkorting. De juiste interpretatie hangt sterk af van de afzender, het platform en de toon van het gesprek.

Academisch Indonesisch is geen aparte grammatica, maar een doelgericht gebruik van formeel Indonesisch: een duidelijke redenering, expliciete verbanden, controleerbare bronverwijzingen en precies afgezwakte conclusies. Kenmerkend zijn formuleringen als penelitian ini bertujuan untuk ..., berdasarkan hasil analisis ..., temuan ini menunjukkan bahwa ... en dapat disimpulkan bahwa ....

Regionaal Indonesisch is geen lijst vaste dialecten naast één standaardtaal. Het is Indonesisch dat door plaatselijke talen, uitspraak, aanspreekvormen en gesprekspartikels een regionale kleur krijgt. Leer zulke vormen eerst herkennen; gebruik ze pas zelf als je weet bij welke streek, gesprekspartner en mate van vertrouwdheid ze passen.

In het Indonesisch heet beeldend of retorisch taalgebruik majas of gaya bahasa. Een vergelijking maakt de overeenkomst zichtbaar met woorden als seperti, bagai of bagaikan; een metafoor noemt iets rechtstreeks iets anders. Personificatie, overdrijving en ironie berusten vooral op betekenis en context, niet op een vaste grammaticale vorm.

Klassiek-Maleise elementen zijn oude woorden en vertelpatronen die voortleven in Indonesische hikayat, historische teksten, plechtige rede en bewust ouderwets proza. Woorden als hamba, tuan, alkisah en maka geven niet alleen betekenis door, maar plaatsen personen in een rangorde en geven een verhaal een plechtig ritme. In hedendaagse gesprekken klinken veel van deze vormen theatraal, ironisch of eenvoudigweg misplaatst.