Wedi en newydd in het Welsh

In het kort

Gebruik een tegenwoordige vorm van bod gevolgd door wedi + werkwoordnaam voor een voltooide handeling: Dw i wedi bwyta betekent ‘Ik heb gegeten’. Voor ‘net’ of ‘zojuist’ staat newydd op dezelfde plaats, maar zonder wedi: Dw i newydd fwyta betekent ‘Ik heb net gegeten’. Anders dan bij bod + yn komt er dus geen yn voor wedi of newydd.

Overzicht

Met wedi vertel je dat een handeling voltooid is en nu relevant is. Met newydd maak je duidelijk dat iets pas geleden is gebeurd. Deze patronen leer je doorgaans op A2-niveau, omdat je er alledaagse vragen mee kunt stellen als ‘Heb je de film gezien?’ en nieuws mee kunt geven als ‘We zijn net aangekomen.’

De bouwstenen zijn grotendeels vertrouwd als je de tegenwoordige tijd van bod (‘zijn’) kent. Welsh gebruikt namelijk een vorm van bod als hulpwerkwoord, gevolgd door wedi of newydd en een werkwoordnaam: de basisvorm waarmee een handeling wordt genoemd, zoals bwyta ‘eten’, gweld ‘zien’ en mynd ‘gaan’. Een apart voltooid deelwoord zoals Nederlands gegeten of gezien is niet nodig.

Voor Nederlandstaligen is vooral dit verschil belangrijk: de Nederlandse keuze tussen hebben en zijn bestaat hier niet. Zowel ‘ik heb gegeten’ als ‘zij is vertrokken’ wordt met bod opgebouwd. Je hoeft dus niet te beslissen welk Nederlands hulpwerkwoord bij een werkwoord hoort.

Hoe het werkt

Het basispatroon met wedi

De eenvoudige beginnersregel is:

vorm van bod + onderwerp + wedi + werkwoordnaam

Persoon	Patroon met gorffen ‘afmaken’	Betekenis
ik	Dw i wedi gorffen.	Ik ben klaar / Ik heb het afgemaakt.
jij	Wyt ti wedi gorffen.	Jij bent klaar / Jij hebt het afgemaakt.
hij	Mae e/o wedi gorffen.	Hij is klaar / Hij heeft het afgemaakt.
zij	Mae hi wedi gorffen.	Zij is klaar / Zij heeft het afgemaakt.
wij	Dyn ni wedi gorffen.	Wij zijn klaar / Wij hebben het afgemaakt.
u / jullie	Dych chi wedi gorffen.	U bent / Jullie zijn klaar.
zij	Maen nhw wedi gorffen.	Zij zijn klaar.

De vormen e en o voor ‘hij’ weerspiegelen veelvoorkomende zuidelijke en noordelijke varianten. Ook bij andere vormen van bod kom je regionale en formelere varianten tegen. Kies in het begin één gesproken reeks en leer andere vormen vooral herkennen.

Wedi verandert zelf niet voor persoon of getal. Ook de werkwoordnaam blijft in dit patroon dezelfde basisvorm:

• Dw i wedi gweld y ffilm. — Ik heb de film gezien.
• Maen nhw wedi gweld y ffilm. — Zij hebben de film gezien.
• Dych chi wedi gweld y ffilm. — U hebt / Jullie hebben de film gezien.

Na wedi staat gewoonlijk geen zachte beginmutatie: wedi cael, wedi gwneud, wedi mynd. Een beginmutatie is een verandering van de eerste medeklinker van een woord. Leer deze combinaties als vaste blokken en zet niet automatisch de mutatie van newydd over op wedi.

Het basispatroon met newydd

Voor een handeling van heel kort geleden gebruik je:

vorm van bod + onderwerp + newydd + gemuteerde werkwoordnaam

• Dw i newydd gyrraedd. — Ik ben net aangekomen.
• Mae hi newydd fynd. — Zij is net weggegaan.
• Dyn ni newydd ddechrau. — We zijn net begonnen.

Na newydd volgt normaal een zachte beginmutatie. De meest zichtbare veranderingen zijn:

Basisvorm	Na newydd	Voorbeeld
prynu ‘kopen’	brynu	Dw i newydd brynu tocyn.
talu ‘betalen’	dalu	Mae e newydd dalu.
cyrraedd ‘aankomen’	gyrraedd	Dyn ni newydd gyrraedd.
mynd ‘gaan’	fynd	Mae hi newydd fynd.
dechrau ‘beginnen’	ddechrau	Dych chi newydd ddechrau.
gweld ‘zien’	weld	Dw i newydd weld Rhys.

Niet elke beginletter verandert bij een zachte mutatie. Daarom kan de vorm er soms onveranderd uitzien, bijvoorbeeld newydd orffen ‘net afgemaakt’ of newydd ateb ‘net geantwoord’.

Geen yn gebruiken

In gewone tegenwoordige constructies staat vaak yn tussen bod en de werkwoordnaam:

• Dw i’n bwyta. — Ik eet / Ik ben aan het eten.

Bij wedi en newydd neemt dat woord hun plaats in:

• Dw i wedi bwyta. — Ik heb gegeten.
• Dw i newydd fwyta. — Ik heb net gegeten.

Dus niet: Dw i’n wedi bwyta en ook niet: Dw i’n newydd fwyta. In de spelling wordt i yn samengetrokken tot i’n, maar vóór wedi of newydd is er niets om samen te trekken.

Vragen

Maak een ja-neevraag met de vragende vorm van bod. De rest van het patroon blijft staan:

Persoon	Met wedi	Met newydd
jij	Wyt ti wedi bwyta?	Wyt ti newydd fwyta?
hij/zij	Ydy e/hi wedi cyrraedd?	Ydy e/hi newydd gyrraedd?
u/jullie	Dych chi wedi archebu?	Dych chi newydd archebu?
zij	Ydyn nhw wedi gorffen?	Ydyn nhw newydd orffen?

Een Nederlandse vraag begint met ‘heb’, ‘ben’ of ‘is’, maar vertaal dat hulpwerkwoord niet los. Kies simpelweg de passende vraagvorm van bod: wyt, ydy, ydyn enzovoort.

Ontkenningen

Bij een ontkenning staat ddim vóór wedi of newydd:

• Dw i ddim wedi bwyta. — Ik heb niet gegeten.
• Dyw hi ddim wedi gweld y neges. — Zij heeft het bericht niet gezien.
• Dyn ni ddim newydd gyrraedd. — We zijn niet net aangekomen.

Bij newydd is zo’n ontkenning grammaticaal mogelijk, maar de bedoelde tegenstelling vraagt vaak extra context: ‘we zijn niet nét aangekomen (we zijn er al een tijdje)’. Voor gewoon ‘we zijn nog niet aangekomen’ gebruik je Dyn ni ddim wedi cyrraedd eto.

Wedi of newydd kiezen

Wat wil je zeggen?	Welsh	Nederlands
de handeling is voltooid	Mae hi wedi gadael.	Zij is vertrokken.
de handeling gebeurde zojuist	Mae hi newydd adael.	Zij is net vertrokken.
het is nog niet gebeurd	Dyw hi ddim wedi gadael eto.	Zij is nog niet vertrokken.
vraag naar ervaring/resultaat	Wyt ti wedi gweld hwn?	Heb je deze gezien?

Newydd is dus niet simpelweg een ‘sterkere’ versie van wedi. Het voegt de concrete tijdsbetekenis ‘pas, zojuist’ toe. Zet ze in deze basisconstructie niet samen als wedi newydd; kies het patroon dat je bedoelt.

Voorbeelden in context

Welsh	Nederlands	Toelichting
Dw i wedi bwyta.	Ik heb gegeten.	De maaltijd is voltooid.
Wyt ti wedi gweld y ffilm?	Heb je de film gezien?	Vraag naar een ervaring of resultaat.
Mae hi wedi colli ei hallweddau.	Ze is haar sleutels kwijtgeraakt.	Het gevolg is nu relevant.
Dyn ni wedi archebu bwrdd.	We hebben een tafel gereserveerd.	Voltooide afspraak.
Dych chi wedi talu eto?	Hebt u / Hebben jullie al betaald?	Eto kan in een vraag ‘al’ betekenen.
Dyw e ddim wedi ateb eto.	Hij heeft nog niet geantwoord.	Ddim ... eto betekent ‘nog niet’.
Maen nhw wedi mynd adre.	Ze zijn naar huis gegaan.	Ook bij beweging gebruikt Welsh bod.
Dw i newydd gyrraedd.	Ik ben net aangekomen.	cyrraedd krijgt zachte mutatie.
Mae hi newydd fynd.	Ze is net weggegaan.	mynd wordt fynd.
Dyn ni newydd ddechrau’r cyfarfod.	We zijn net met de vergadering begonnen.	dechrau wordt ddechrau.
Wyt ti newydd brynu’r car hwn?	Heb je deze auto net gekocht?	prynu wordt brynu.
Ydyn nhw newydd weld y newyddion?	Hebben ze het nieuws net gezien?	gweld wordt weld.
Dw i ddim newydd symud yma; dw i wedi byw yma ers blwyddyn.	Ik ben hier niet pas komen wonen; ik woon hier al een jaar.	Contrast tussen ‘net’ en een langere periode.
Mae Ceri wedi gorffen, ond mae Iwan yn dal i weithio.	Ceri is klaar, maar Iwan is nog aan het werk.	Resultaat tegenover een voortdurende handeling.

Veelgemaakte fouten

Het Nederlandse hulpwerkwoord letterlijk kiezen

• Onjuist: Mae hi wedi bod mynd.
• Juist: Mae hi wedi mynd.
• Waarom: Voor ‘zij is gegaan’ heb je geen extra Welsh equivalent van Nederlands zijn nodig. De vorm mae hi is al het hulpwerkwoord met onderwerp; daarna volgen wedi en de werkwoordnaam.

Yn vóór wedi of newydd zetten

• Onjuist: Dw i’n wedi gorffen.
• Juist: Dw i wedi gorffen.
• Waarom: Yn hoort bij het gewone patroon bod + yn + werkwoordnaam. Wedi neemt die positie over.

De mutatie na newydd vergeten

• Onjuist: Dw i newydd prynu tocyn.
• Juist: Dw i newydd brynu tocyn.
• Waarom: Newydd veroorzaakt in deze constructie normaal een zachte beginmutatie: p wordt b.

De mutatie van newydd ook na wedi toepassen

• Onjuist: Mae hi wedi fynd.
• Juist: Mae hi wedi mynd.
• Waarom: Na wedi blijft de werkwoordnaam gewoonlijk ongemuteerd. Vergelijk wedi mynd met newydd fynd.

Ddim op de Nederlandse plek zetten

• Onjuist: Dw i wedi ddim gweld e.
• Juist: Dw i ddim wedi gweld e.
• Waarom: In dit gesproken patroon komt ddim vóór wedi of newydd.

Newydd verwarren met ‘nieuw’ als bijvoeglijk naamwoord

• Onjuist bedoeld: car newydd = ‘een auto die net iets heeft gedaan’
• Juist onderscheid: car newydd — een nieuwe auto; Dw i newydd brynu car — ik heb net een auto gekocht.
• Waarom: Na een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, ding of begrip) is newydd vaak het bijvoeglijk naamwoord ‘nieuw’. Tussen bod en een werkwoordnaam betekent het ‘net’.

Gebruiksnotities

Wedi komt zeer vaak voor wanneer het resultaat nu telt, wanneer iemand naar een ervaring vraagt of wanneer iets tot nu toe wel of niet gebeurd is. Woorden als eto helpen de bedoeling verduidelijken: in een bevestigende vraag vaak ‘al’, en samen met ddim meestal ‘nog niet’.

Newydd wijst op een gebeurtenis vlak vóór het spreekmoment. Hoe kort ‘net’ precies is, hangt net als in het Nederlands van de situatie af: aankomen kan minuten geleden zijn, verhuizen mogelijk enkele weken geleden. De spreker presenteert de gebeurtenis in elk geval als recent.

Gesproken Welsh verschilt per streek. Je kunt bijvoorbeeld dw i/dyn ni/dych chi naast andere volledige of formelere vormen tegenkomen. Dat verandert het centrale patroon niet: de relevante vorm van bod wordt gevolgd door wedi of newydd. Voor actieve productie is consequent gebruik van één natuurlijke variant belangrijker dan alle varianten door elkaar gebruiken.

Verder dan de basis

De volgende uitbreidingen hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar ze maken duidelijk hoe flexibel het patroon is.

Een ander tijdsperspectief met bod

Omdat de tijd vooral in bod zit, kan wedi + werkwoordnaam ook met andere tijden worden gecombineerd. Met de onvoltooid verleden tijd van bod ontstaat meestal een voltooid verleden:

• Roeddwn i wedi bwyta cyn y cyfarfod. — Ik had vóór de vergadering gegeten.
• Roedd e wedi mynd pan gyrhaeddon ni. — Hij was weggegaan toen wij aankwamen.

Later kom je ook vormen tegen als:

• Bydda i wedi gorffen erbyn pump. — Ik zal om vijf uur klaar zijn.
• Baswn i wedi dod. — Ik zou gekomen zijn.

De handige hoofdgedachte blijft dezelfde: verander de vorm van bod om het tijdsperspectief te veranderen; wedi + werkwoordnaam drukt de eerdere voltooiing uit.

Wedi betekent niet altijd precies hetzelfde als de Nederlandse voltooide tijd

Nederlanders gebruiken de voltooide tijd ook gemakkelijk voor een afgesloten gebeurtenis gisteren: ‘Ik heb hem gisteren gebeld.’ Welsh kan afhankelijk van context en stijl een gewone verleden tijd verkiezen wanneer alleen een afgeronde gebeurtenis in het verleden wordt verteld, bijvoorbeeld een vorm met gwneud. Wedi legt vaak nadruk op voltooiing, ervaring of een bestaand resultaat. Vermijd daarom de automatische regel ‘elke Nederlandse zin met hebben/zijn + deelwoord krijgt wedi’.

Vergelijk het verschil in aandacht:

• Dw i wedi darllen y llyfr. — Ik heb het boek gelezen; dat resultaat of die ervaring telt nu.
• Wnes i ddarllen y llyfr ddoe. — Ik las / heb het boek gisteren gelezen; dit vertelt vooral wat gisteren gebeurde.

Het onderscheid is niet altijd messcherp, maar deze tegenstelling is een goede leidraad.

Wedi als zelfstandig voorzetselachtig woord

Buiten de hier behandelde werkwoordconstructie kan wedi ook ‘na’ betekenen, bijvoorbeeld in tijdsaanduidingen. Dat is historisch en grammaticaal verwant, maar voor de beginner is het veiliger om bod + wedi + werkwoordnaam eerst als één vast voltooid patroon te leren.

Oefentips

1. Maak drietallen. Neem elke dag vijf werkwoordnamen en zeg drie zinnen: Dw i’n bwyta, Dw i wedi bwyta, Dw i newydd fwyta. Zo oefen je tegelijk betekenis, het ontbreken van yn en de mutatie na newydd.
2. Oefen met echt nieuws. Noteer ’s avonds drie voltooide dingen met wedi en één heel recente gebeurtenis met newydd. Kies zinnen die werkelijk bij je dag passen.
3. Stel en beantwoord vragen. Maak kaartjes met Wyt ti wedi ...? en antwoord afwisselend bevestigend en ontkennend: Ydw, dw i wedi ... of Nac ydw, dw i ddim wedi ... eto. Let vooral op de positie van ddim.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Bod — tegenwoordige tijd — levert de hulpwerkwoordvormen voor dw i wedi, wyt ti wedi en de andere personen.
• Verdieping: Samengestelde tijden — breidt wedi uit naar onder meer het voltooid verleden en vergelijkt het met voortdurende vormen.
• Nuttig contrast: Verleden tijd met gwneud — voor afgeronde gebeurtenissen die als verleden verhaal worden gepresenteerd.