Discursieve verbindingswoorden in het Catalaans

In het kort

Discursieve verbindingswoorden maken duidelijk hoe een nieuwe zin of passage aansluit op wat eraan voorafgaat. Gebruik d'altra banda, tanmateix en no obstant això voor een tegenstelling, a més a més voor een aanvulling, pel que fa a om een onderwerp af te bakenen en en definitiva voor een slotsom. Ze staan vaak vooraan en worden daar meestal gevolgd door een komma.

Overzicht

Vanaf B2 gaat samenhang om meer dan zinnen verbinden met i (en), però (maar) of perquè (omdat). In een betoog, verslag, e-mail of uitgebreide mondelinge uitleg moet de lezer ook kunnen zien welke functie een hele zin heeft: voeg je een argument toe, breng je een tegenwerping in, verander je van deelonderwerp of trek je een conclusie? Daarvoor gebruikt het Catalaans discursieve verbindingswoorden (connectors discursius).

Zo'n connector is geen noodzakelijk zinsdeel, maar een wegwijzer voor de tekst. In Tanmateix, no podem esperar més blijft No podem esperar més grammaticaal compleet. Tanmateix vertelt alleen dat deze mededeling contrasteert met de vorige. Dat verschilt van een voegwoord (een woord dat zinsdelen of bijzinnen grammaticaal aan elkaar koppelt), zoals perquè in No vinc perquè estic malalt.

Voor Nederlandstaligen zijn de betekenissen meestal herkenbaar, maar een één-op-éénvertaling is riskant. Nederlands anderzijds veronderstelt bijvoorbeeld vaak een eerder enerzijds, terwijl d'altra banda ook los een nieuw, contrasterend gezichtspunt kan openen. Bovendien kiest verzorgd Catalaans in formele tekst vaak een explicietere connector waar het Nederlands eenvoudig maar of ook zou gebruiken.

Hoe het werkt

Kies eerst de logische relatie

De connector moet passen bij de gedachtegang, niet alleen bij de Nederlandse vertaling die toevallig in je hoofd opkomt.

Functie	Catalaanse connector	Gebruikelijke Nederlandse weergave	Kerngebruik
Ander gezichtspunt of contrast	d'altra banda	anderzijds, aan de andere kant	Een tweede kant of tegenwicht presenteren
Onverwacht contrast	tanmateix	toch, niettemin, echter	De vorige bewering erkennen, maar een afwijkend gevolg geven
Onverwacht contrast	no obstant això	desondanks, niettemin, echter	Zoals tanmateix, vaak wat explicieter of formeler
Toevoeging	a més a més	bovendien, daarbij komt nog	Een extra argument of gegeven toevoegen
Onderwerp afbakenen	pel que fa a	wat ... betreft, met betrekking tot	Aankondigen over welk deelonderwerp de zin gaat
Samenvatting of slotsom	en definitiva	kortom, alles bij elkaar	De kern of eindconclusie formuleren

Een ander gezichtspunt: d'altra banda

Met d'altra banda open je een ander perspectief op hetzelfde onderwerp. Vaak staat ervoor een voordeel en erna een nadeel, of omgekeerd:

El pis és cèntric. D'altra banda, és força sorollós.

Het appartement ligt centraal. Aan de andere kant is het behoorlijk lawaaierig.

Voor een nadrukkelijk tweedelige afweging kun je beide kanten noemen: d'una banda ... de l'altra (banda), oftewel ‘enerzijds ... anderzijds’. Houd de vormen parallel:

D'una banda, estalviarem temps; de l'altra, perdrem flexibilitat.

Een losse d'altra banda kan in context ook een aanvullende gedachte introduceren. Als het tweede punt echt alleen extra informatie is en geen ander perspectief biedt, is a més a més duidelijker.

Tegen de verwachting in: tanmateix en no obstant això

Tanmateix en no obstant això geven een concessief contrast aan: het eerste feit wordt niet ontkend, maar leidt niet tot de verwachte uitkomst. Een concessie is hier het erkennen van een punt voordat je er een beperking of tegenargument naast zet.

El termini és molt curt. Tanmateix, ho intentarem.

De termijn is erg kort. Toch zullen we het proberen.

No obstant això vervult vrijwel dezelfde functie. Het is langer en klinkt vaak expliciet en verzorgd, vooral in geschreven betogen, verslagen en formele uitleg. Tanmateix is compact en eveneens heel bruikbaar in formeel geschreven Catalaans. In alledaagse gesprekken hoor je voor eenvoudig contrast ook vaak però of tot i això. Dat maakt tanmateix niet fout in gesproken taal, maar wel stijlvoller dan een gewoon però.

Let op het structurele verschil: però koppelt doorgaans twee delen binnen één zinsverband — És car, però funciona bé — terwijl tanmateix en no obstant això gemakkelijk als zelfstandige tekstmarkeerder aan het begin van een nieuwe zin staan.

Een punt toevoegen: a més a més

A més a més voegt een extra gegeven of argument toe. Het nieuwe punt hoeft niet sterker te zijn dan het vorige, maar wijst meestal wel in dezelfde richting:

L'hotel és a prop. A més a més, té aparcament.

Het hotel is dichtbij. Bovendien heeft het parkeergelegenheid.

De kortere vorm a més is zeer gebruikelijk en heeft meestal dezelfde functie. A més a més legt wat meer nadruk op de opstapeling. Verwar geen van beide met de més, dat onder meer ‘te veel’ kan betekenen: Has pagat de més betekent ‘Je hebt te veel betaald’.

Een onderwerp afbakenen: pel que fa a

Pel que fa a introduceert een thema en wordt gevolgd door een naamwoordgroep (een zelfstandig naamwoord met de woorden die erbij horen) of door een zelfstandig gebruikte infinitief (de onverbogen werkwoordsvorm):

• pel que fa a la feina — wat het werk betreft
• pel que fa al pressupost — wat het budget betreft
• pel que fa als terminis — wat de termijnen betreft
• pel que fa a treballar des de casa — wat thuiswerken betreft

Het laatste woord a hoort bij de vaste verbinding. Daarna gelden de gewone samentrekkingen van a met het bepaald lidwoord: a + el = al en a + els = als. Voor la en les vindt geen samentrekking plaats. Zo krijg je pel que fa al preu, maar pel que fa a la qualitat.

Deze connector zegt niet zelf of iets positief of negatief is; hij verplaatst alleen de aandacht naar een deelonderwerp. Dat is handig in langere antwoorden: eerst de planning, vervolgens het geld en daarna de uitvoering.

Samenvatten: en definitiva

Met en definitiva reduceer je de voorafgaande uitleg tot de kern of trek je een eindconclusie. Het Nederlandse kortom is vaak een goede vertaling, maar en definitiva kan ook ‘alles overziend’ of ‘uiteindelijk komt het hierop neer’ betekenen:

En definitiva, hem de canviar de pla.

Kortom, we moeten ons plan wijzigen.

Gebruik deze connector dus pas wanneer er werkelijk iets samen te vatten of af te leiden valt. Voor een losse laatste gebeurtenis in een tijdsvolgorde is finalment (‘ten slotte’, ‘uiteindelijk’) meestal logischer.

Plaats en interpunctie

Aan het begin van een zin of zelfstandige mededeling krijgen deze connectoren normaal een komma erachter:

• Tanmateix, encara no tenim prou dades.
• Pel que fa al transport, anirem amb tren.
• En definitiva, la proposta és viable.

Sommige kunnen ook midden in de zin als tussenzin staan. Dan begrenzen twee komma's de connector: La proposta és, tanmateix, massa cara. Deze plaatsing legt vaak meer nadruk en klinkt geschreven. Zet niet automatisch een komma tussen onderwerp en werkwoord; de komma's horen bij de ingelaste connector, niet bij de gewone zinsbouw.

Na een puntkomma kan een connector twee nauw verwante hoofdzinnen verbinden: La demanda ha augmentat; tanmateix, els ingressos han baixat. In losse, korte zinnen is een punt meestal eenvoudiger en veiliger.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Toelichting
D'altra banda, hi ha avantatges que no podem ignorar.	Aan de andere kant zijn er voordelen die we niet kunnen negeren.	Een ander perspectief
D'una banda, el barri és tranquil; de l'altra, queda lluny del centre.	Enerzijds is de wijk rustig; anderzijds ligt hij ver van het centrum.	Expliciete tweedelige afweging
La ruta és més llarga. Tanmateix, és molt més segura.	De route is langer. Toch is hij veel veiliger.	Onverwacht tegenwicht
No tenim gaire temps. No obstant això, continuarem amb el projecte.	We hebben niet veel tijd. Desondanks gaan we door met het project.	Concessief contrast
El curs és pràctic i, a més a més, ofereix tutories individuals.	De cursus is praktisch en biedt bovendien individuele begeleiding.	Extra voordeel
A més a més, el servei és gratuït per als estudiants.	Bovendien is de dienst gratis voor studenten.	Aanvulling aan het begin van de zin
Pel que fa a la feina, tot va bé.	Wat het werk betreft, gaat alles goed.	Vrouwelijk enkelvoud: a la
Pel que fa al pressupost, encara no hi ha cap decisió.	Wat het budget betreft, is er nog geen besluit.	a + el wordt al
Pel que fa als horaris, podem ser flexibles.	Wat de werktijden betreft, kunnen we flexibel zijn.	a + els wordt als
Pel que fa a treballar els dissabtes, ho hem de parlar.	Wat werken op zaterdag betreft, moeten we dat bespreken.	Gevolgd door een infinitief
Hem comparat els costos, el temps i els riscos. En definitiva, la primera opció és la millor.	We hebben de kosten, de tijd en de risico's vergeleken. Kortom, de eerste optie is de beste.	Slotsom na een vergelijking
La mesura és necessària; no obstant això, caldrà explicar-la bé.	De maatregel is nodig; toch zal men hem goed moeten uitleggen.	Twee nauw verbonden gedachten
Els resultats són, tanmateix, difícils d'interpretar.	De resultaten zijn echter moeilijk te interpreteren.	Connector als invoeging
D'altra banda, si reduïm el preu, arribarem a més clients.	Anderzijds bereiken we meer klanten als we de prijs verlagen.	Nieuw argument in een betoog
En definitiva, no es tracta de treballar més, sinó de treballar millor.	Kortom, het gaat er niet om meer te werken, maar beter te werken.	Samenvattende herformulering

Veelgemaakte fouten

D'altra banda gebruiken voor elke toevoeging

• Onjuist: El museu és interessant. D'altra banda, té una cafeteria.
• Beter: El museu és interessant. A més a més, té una cafeteria.
• Waarom: Een café is hier gewoon een extra pluspunt. D'altra banda wekt de verwachting van een andere kant of een verschuiving in perspectief.

Tanmateix behandelen als però

• Onjuist: És tanmateix massa car.
• Juist: Tanmateix, és massa car. / És, tanmateix, massa car.
• Waarom: Tanmateix functioneert hier als een zinsconnector. Voorop krijgt het een komma; als invoeging staat het tussen twee komma's. Zonder afbakening klinkt de zin onnatuurlijk.

De vaste a na pel que fa vergeten

• Onjuist: Pel que fa el pressupost, ja està aprovat.
• Juist: Pel que fa al pressupost, ja està aprovat.
• Waarom: De vaste vorm is pel que fa a. Voor el pressupost trekken a en el samen tot al.

Nederlandse voorzetsels letterlijk overzetten

• Onjuist: Pel que fa sobre la feina, tot va bé.
• Juist: Pel que fa a la feina, tot va bé.
• Waarom: Nederlands kent ‘wat betreft’, ‘over’ en ‘met betrekking tot’, maar na de Catalaanse vaste uitdrukking komt alleen a, niet sobre.

En definitiva verwarren met een tijdsaanduiding

• Onjuist: En definitiva, vam arribar a casa a les deu. wanneer alleen ‘uiteindelijk’ in een reeks gebeurtenissen wordt bedoeld
• Beter: Finalment, vam arribar a casa a les deu.
• Waarom: En definitiva vat een redenering samen; finalment markeert het laatste moment of de laatste stap.

Te veel zware connectoren gebruiken

• Minder natuurlijk: Tanmateix, no tinc temps. No obstant això, ho provaré. D'altra banda, potser rebré ajuda.
• Natuurlijker: No tinc gaire temps, però ho provaré. Potser, a més, rebré ajuda.
• Waarom: Niet elke zin heeft een formele wegwijzer nodig. Een opeenstapeling maakt eenvoudige spreektaal stijf en kan logische verschillen juist vertroebelen.

Gebruiksnotities

Register. No obstant això, tanmateix, pel que fa a en en definitiva passen goed in verslagen, essays, presentaties en zakelijke correspondentie. In een informeel gesprek zijn però, tot i això, a més en een eenvoudige onderwerpswisseling vaak spontaner. A més a més is zowel gesproken als geschreven bruikbaar.

Variatie zonder synoniemenjacht. Afwisseling kan een tekst prettiger maken, maar connectoren zijn niet uitwisselbaar alleen omdat ze chic klinken. A més a més stapelt informatie op; tanmateix keert de verwachting om. De logische verhouding is belangrijker dan stilistische variatie.

Verwijzing naar de voorafgaande context. Vooral tanmateix, no obstant això en en definitiva hebben inhoud nodig om op terug te grijpen. Aan het begin van een los bericht kan Pel que fa a la reunió, ... wel natuurlijk zijn als de vergadering al bekend is uit de situatie of de onderwerpregel.

Geen automatische werkwoordsmodus. Deze connectoren staan buiten de grammaticale kern van de zin en dwingen op zichzelf geen aanvoegende wijs af (een werkwoordsvorm voor onder meer wens, twijfel of niet-vaststaande situaties). De werkwoordsvorm wordt bepaald door de zin die volgt. Dat is anders dan bij bepaalde onderschikkende voegwoorden.

Verder dan de basis

In langere teksten kun je connectoren hiërarchisch inzetten: pel que fa a opent een deelonderwerp, d'una banda ... de l'altra ordent de afweging binnen dat deel, en en definitiva sluit de redenering af. Zo ontstaat samenhang op alineaniveau in plaats van alleen tussen twee opeenvolgende zinnen.

Let ook op het verschil tussen contrast en concessie. Bij D'una banda ... de l'altra kunnen twee kanten naast elkaar bestaan zonder dat een van beide verrassend is. Bij tanmateix wordt juist een verwachting doorbroken:

• D'una banda, és barat; de l'altra, és lent. — twee kanten van dezelfde keuze
• És lent. Tanmateix, tothom el prefereix. — de voorkeur is onverwacht gezien de traagheid

Een gevorderde schrijver kan de plaats van de connector gebruiken om ritme en nadruk te sturen. Voorop is de structuur meteen duidelijk: Tanmateix, els resultats no són concloents. Als invoeging komt eerst de hoofdboodschap en volgt het contrast als bijsturing: Els resultats, tanmateix, no són concloents. Die tweede vorm is compact en geschreven; gebruik hem spaarzaam zodat de zin leesbaar blijft.

Ten slotte hoeft een tekst niet elke relatie expliciet te benoemen. Als twee korte zinnen vanzelf een helder contrast vormen, kan een connector overbodig zijn. B2-beheersing betekent daarom niet zoveel mogelijk verbindingswoorden plaatsen, maar precies genoeg signaleren om de lezer moeiteloos door de redenering te leiden.

Oefentips

1. Sorteer op functie. Maak zes kaartjes met ‘ander gezichtspunt’, ‘onverwacht contrast’, ‘toevoeging’, ‘onderwerp’, ‘samenvatting’ en ‘tijdelijk slot’. Koppel er respectievelijk d'altra banda, tanmateix/no obstant això, a més a més, pel que fa a, en definitiva en ter vergelijking finalment aan.
2. Bouw één alinea in lagen. Schrijf over een keuze, bijvoorbeeld thuiswerken. Open twee deelonderwerpen met pel que fa a, geef voor- en nadelen met d'una banda ... de l'altra en eindig met en definitiva.
3. Controleer bij het nalezen. Onderstreep elke connector en vraag: welke logische relatie drukt hij exact uit? Controleer daarna de komma's en de vormen al/als na pel que fa a.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Voegwoorden en verbindingswoorden — herhaal eerst basisverbindingen zoals i, però, perquè, si en encara que.