Werkwoordelijke naamwoorden in het Turks

In het kort

Met -mek/-mak, -me/-ma en -iş/-ış/-uş/-üş kan een Turks werkwoord zich als een naamwoord gedragen. Voor een eenvoudige infinitief (het hele werkwoord, zoals ‘zwemmen’) gebruik je meestal -mek/-mak (yüzmek istiyorum, ‘ik wil zwemmen’); -me/-ma benoemt een handeling en kan naamvals- en bezitsuitgangen krijgen; -(y)iş legt vaak de nadruk op de manier waarop iets gebeurt of vormt een vast zelfstandig naamwoord.

Overzicht

Een isim-fiil is een werkwoordelijk naamwoord: een vorm die een handeling uitdrukt, maar in de zin een plaats kan innemen die normaal bij een zelfstandig naamwoord hoort. Zo kan ‘zwemmen’ het onderwerp zijn (wie of wat centraal staat in de zin) in ‘Zwemmen is gezond’, het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) in ‘Ik houd van zwemmen’, of deel uitmaken van een langere constructie als ‘voor het zwemmen’. In het Turks gebeurt dat vooral met achtervoegsels.

Dit onderwerp komt op A2 aan bod omdat je er alledaagse zinnen mee kunt maken over wensen, voorkeuren, plannen en gewoonten. Je kent waarschijnlijk al vervoegde vormen als geliyorum (‘ik kom’). Nu leer je van dezelfde stam gel- vormen als gelmek (‘komen’), gelme (‘het komen’) en geliş (‘komst’ of ‘wijze van komen’) maken.

Voor Nederlandstaligen lijkt -mek/-mak eerst op de Nederlandse infinitief, zoals zwemmen of lezen. Die vergelijking helpt, maar gaat niet altijd op. Waar het Nederlands vaak dezelfde infinitief houdt — ‘zwemmen’, ‘van zwemmen’, ‘met zwemmen’ — kiest het Turks afhankelijk van de zinsfunctie een andere uitgang: yüzmek, yüzmeyi, yüzmeye of yüzmekten. Begin met de eenvoudige hoofdregel; de langere vormen worden hieronder stap voor stap opgebouwd.

Zo werkt het

1. De basis: de werkwoordstam

Verwijder -mek of -mak uit de woordenboekvorm om de stam te vinden:

Woordenboekvorm	Stam	Betekenis
gelmek	gel-	komen
yazmak	yaz-	schrijven
okumak	oku-	lezen
görmek	gör-	zien

Aan die stam voeg je een van de drie soorten werkwoordelijke naamwoorden toe. De keuze van de klinker volgt de klinkerharmonie: de klinkers in een Turks woord bepalen welke variant van een achtervoegsel past.

2. -mek/-mak: de volledige infinitief

Gebruik -mek na de laatste klinker e, i, ö, ü en -mak na a, ı, o, u.

Laatste klinker van de stam	Uitgang	Voorbeeld
e, i, ö, ü	-mek	gelmek, bilmek, görmek, gülmek
a, ı, o, u	-mak	yazmak, kırmak, sormak, okumak

Deze vorm is de woordenboekvorm en de veiligste beginnersvorm wanneer een ander werkwoord direct een activiteit aanvult:

• Yüzmek istiyorum. — Ik wil zwemmen.
• Türkçe öğrenmek istiyoruz. — We willen Turks leren.
• Erken kalkmak zor. — Vroeg opstaan is moeilijk.

Het Nederlands gebruikt na willen een infinitief zonder te: ‘ik wil zwemmen’. In het Turks staat eveneens geen apart woord voor ‘te’; de uitgang zit al aan het werkwoord: yüz-mek.

De volledige infinitief verschijnt ook vaak met een achterzetsel (een woord dat na zijn aanvulling staat):

• -mek/-mak için: om te, met het doel te — dinlenmek için (‘om uit te rusten’)
• -mek/-mak üzere: op het punt staan te; met de bedoeling te — çıkmak üzere (‘op het punt om te vertrekken’)
• -mekten/-maktan: van/door het doen — uçmaktan korkmak (‘bang zijn om te vliegen’)

3. -me/-ma: de handeling als naamwoord

-me/-ma volgt dezelfde tweevoudige klinkerharmonie als -mek/-mak:

Laatste klinker	Uitgang	Voorbeeld	Globale betekenis
e, i, ö, ü	-me	gelme, yüzme	het komen, het zwemmen
a, ı, o, u	-ma	yazma, okuma	het schrijven, het lezen

Deze korte vorm is bijzonder belangrijk wanneer het werkwoordelijke naamwoord een naamval krijgt: een uitgang die de functie in de zin aangeeft. Let vooral op de verbindingsletter y tussen twee klinkers.

Functie	Uitgang	Vorm van yüzmek	Voorbeeld
onderwerp of algemene activiteit	geen	yüzme	Yüzme faydalıdır. — Zwemmen is nuttig.
bepaald lijdend voorwerp	-(y)i/ı/u/ü	yüzmeyi	Yüzmeyi seviyorum. — Ik houd van zwemmen.
richting of begin van een activiteit	-(y)e/a	yüzmeye	Yüzmeye başladım. — Ik ben begonnen met zwemmen.
bezit of nadere bepaling	-(n)in/ın/un/ün	yüzmenin	Yüzmenin faydaları çoktur. — Zwemmen heeft veel voordelen.

De naamval voor het bepaalde lijdend voorwerp heet de accusatief; in gewone woorden: hij markeert dat iets het concrete object van het werkwoord is. Daarom zegt men Kitap okumayı seviyorum (‘Ik houd van boeken lezen’) en niet simpelweg kitap okumak seviyorum.

Een veelvoorkomende vaste combinatie is okuma yazma, letterlijk ‘lezen-schrijven’. Okuma yazma bilmek betekent ‘kunnen lezen en schrijven’ of ‘geletterd zijn’.

4. Een eigen handelende persoon: bezitsuitgangen bij -me/-ma

De handeling kan een eigen uitvoerder hebben. Het Turks zet die persoon doorgaans in de genitief (een vorm die hier ongeveer ‘van mij/jou/hem’ aangeeft) en voegt een bezitsuitgang aan -me/-ma toe. De vorm zegt dus letterlijk iets als ‘mijn komen’ of ‘jouw wachten’.

Persoon	Vorm met gel-	Nederlandse weergave
(benim) gelmem	gel-me-m	dat ik kom / mijn komst
(senin) gelmen	gel-me-n	dat jij komt / jouw komst
(onun) gelmesi	gel-me-si	dat hij of zij komt / zijn of haar komst
(bizim) gelmemiz	gel-me-miz	dat wij komen / onze komst
(sizin) gelmeniz	gel-me-niz	dat jullie/u komen / jullie/uw komst
(onların) gelmeleri	gel-me-leri	dat zij komen / hun komst

Zo’n hele groep kan vervolgens zelf een zinsfunctie krijgen:

• Senin gelmen iyi oldu. — Het was fijn dat je kwam.
• Senin gelmeni bekliyorum. — Ik wacht tot je komt.
• Erken gelmene sevindim. — Ik was blij dat je vroeg kwam.

Dit voelt anders dan het Nederlands. Het Nederlands maakt meestal een bijzin met dat en een vervoegd werkwoord. Het Turks verpakt dezelfde boodschap vaak als een naamwoordgroep. Voor A2 is het voldoende dat je eenvoudige vormen als gelmen en gelmeni leert herkennen; de precieze keuze van elke naamval kun je daarna uitbreiden.

5. -(y)iş: wijze, verloop of een vast begrip

De derde groep heeft vier varianten. Na een stam die op een klinker eindigt, komt er een verbindingsletter y bij.

Laatste klinker	Uitgang	Voorbeeld	Betekenis
a, ı	-(y)ış	bakış	blik; manier van kijken
e, i	-(y)iş	gidiş, bekleyiş	vertrek/gang; wijze van wachten
o, u	-(y)uş	oluş, okuyuş	ontstaan; manier van lezen
ö, ü	-(y)üş	görüş, yürüyüş	mening/gesprek; wandeling

-(y)iş kan de manier benadrukken waarop iemand iets doet: gülüşü is ‘zijn/haar manier van lachen’ of kortweg ‘zijn/haar lach’. Veel van deze vormen zijn echter zelfstandige woorden met een eigen woordenboekbetekenis: giriş (‘ingang’), çıkış (‘uitgang’), yürüyüş (‘wandeling’) en görüş (‘mening’ of ‘gesprek’). Vertaal ze daarom niet altijd letterlijk als ‘het doen van’.

Bij sommige stammen verandert een medeklinker wanneer de uitgang wordt toegevoegd. Zo wordt git- + -iş gidiş, niet gitiş. Zulke veelgebruikte vormen kun je het beste als geheel onthouden.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Toelichting
Yüzmek istiyorum.	Ik wil zwemmen.	Volledige infinitief na istemek.
Erken kalkmak bazen zor.	Vroeg opstaan is soms moeilijk.	De activiteit is het onderwerp.
Türkçe öğrenmek için Ankara'ya geldi.	Hij/zij kwam naar Ankara om Turks te leren.	Doel met için.
Uçmaktan korkuyor musun?	Ben je bang om te vliegen?	-maktan na korkmak.
Kitap okumayı çok seviyorum.	Ik houd erg van boeken lezen.	Okumayı is het bepaalde lijdend voorwerp.
Piyano çalmaya geçen yıl başladım.	Ik ben vorig jaar begonnen met pianospelen.	Richtingsnaamval na başlamak.
Okuma yazma bilmek önemlidir.	Kunnen lezen en schrijven is belangrijk.	Okuma yazma is een vaste combinatie.
Burada sigara içme yasaktır.	Roken is hier verboden.	İçme benoemt de handeling.
Senin yardım etmen gerekiyor.	Je moet helpen.	Letterlijk: ‘jouw helpen is nodig’.
Doktor, daha çok yürümemi önerdi.	De arts raadde mij aan meer te lopen.	Yürümemi: ‘dat ik loop’, als object.
Onun geç gelmesine şaşırdık.	We waren verbaasd dat hij/zij laat kwam.	Bezitsuitgang plus richtingsnaamval.
Bebeğin gülüşü herkesi mutlu etti.	De lach van de baby maakte iedereen blij.	-(y)iş drukt hier de wijze van lachen uit.
Bu kelimenin söylenişi zor.	De uitspraak van dit woord is moeilijk.	Söyleniş is de wijze waarop iets wordt uitgesproken.
Acil çıkış solda.	De nooduitgang is links.	Çıkış is een zelfstandig geworden woord.
Gelişi güzel.	Willekeurig; zonder zorg gekozen.	De gegeven ontleding is ‘zoals het uitkomt’; de vaste bijwoordelijke vorm wordt tegenwoordig doorgaans gelişigüzel aaneengeschreven.

Veelgemaakte fouten

1. De verkeerde klinker kiezen

• Fout: yazmek, gelmak
• Goed: yazmak, gelmek
• Waarom: Kijk naar de laatste klinker van de stam. Na a, ı, o, u volgt -mak/-ma; na e, i, ö, ü volgt -mek/-me.

2. -mek laten staan voor elk lijdend voorwerp

• Fout: Yüzmek seviyorum.
• Goed: Yüzmeyi seviyorum.
• Waarom: De geliefde activiteit is hier een bepaald lijdend voorwerp. Het Turks gebruikt daarom de korte vorm yüzme- plus de accusatief: -yi.

3. De verbindingsletter y vergeten

• Fout: Okumaa başladım.
• Goed: Okumaya başladım.
• Waarom: Tussen de klinker van okuma en de klinker van de naamvalsuitgang komt y: okuma-y-a.

4. Geen bezitsuitgang gebruiken bij een eigen uitvoerder

• Fout: Senin gelme iyi oldu.
• Goed: Senin gelmen iyi oldu.
• Waarom: Als senin aangeeft wie komt, moet de handeling daarbij aansluiten met de uitgang van de tweede persoon: gel-me-n.

5. -(y)iş behandelen als een volledig voorspelbare infinitief

• Fout: voor ieder Nederlands woord op ‘-en’ automatisch een Turkse vorm met -(y)iş maken
• Goed: gebruik voor een gewone infinitief eerst -mek/-mak en leer woorden als giriş, çıkış, görüş en yürüyüş apart.
• Waarom: Veel vormen met -(y)iş zijn vaste zelfstandige naamwoorden. Hun betekenis is niet altijd rechtstreeks uit het werkwoord af te leiden.

6. -me/-ma altijd als een naamwoord lezen

• Fout: aannemen dat Burada yüzme! ‘Zwemmen hier!’ betekent
• Goed: Burada yüzme! — Zwem hier niet!
• Waarom: -me/-ma is óók de ontkenning in een bevel aan één persoon. Zinsbouw, intonatie en het uitroepteken maken duidelijk of yüzme ‘het zwemmen’ of ‘zwem niet’ betekent.

Gebruiksnotities

In woordenboeken vind je werkwoorden onder -mek/-mak, maar in echte zinnen komen verbogen vormen met -me/-ma zeer vaak voor. Leer een nieuw werkwoord daarom niet alleen als başlamak (‘beginnen’), maar meteen in een combinatie: yapmaya başlamak (‘beginnen te doen’). Zo onthoud je ook welke naamval het volgende werkwoord nodig heeft.

De Nederlandse combinatie ‘om te’ heeft geen unieke Turkse vertaling. Een werkelijk doel wordt vaak -mek/-mak için: Seni görmek için geldim (‘Ik kwam om je te zien’). Na istemek staat juist geen için: Seni görmek istiyorum (‘Ik wil je zien’). Kopieer het Nederlandse woord te dus niet als één vast Turks element.

Bij -(y)iş verschilt de nadruk. Konuşma kan ‘het spreken’, ‘gesprek’ of ‘toespraak’ betekenen; konuşuş wijst eerder op iemands manier van spreken, maar in alledaags Turks is konuşma tarzı (‘spreekstijl’) vaak natuurlijker. Vaste woorden kunnen bovendien meerdere betekenissen hebben: görüş kan zowel ‘mening’ als ‘ontmoeting/gesprek’ zijn. De context beslist.

Voorbij de basis: gevorderd gebruik

Dit hoef je op A2 nog niet allemaal zelf te produceren, maar je zult het later vaak tegenkomen. Een ontkende handeling heeft zowel een ontkenningsuitgang als een naamwoorduitgang. Vergelijk:

Vorm	Opbouw	Betekenis
gelmek	gel-mek	komen
gelmemek	gel-me-mek	niet komen
onun gelmesi	gel-me-si	dat hij/zij komt
onun gelmemesi	gel-me-me-si	dat hij/zij niet komt

In langere zinnen kan de hele naamwoordelijke groep verschillende naamvallen krijgen:

• Onun geleceğini biliyorum. — Ik weet dat hij/zij zal komen.
• Onun gelmesini istiyorum. — Ik wil dat hij/zij komt.
• Onun gelmesine sevindim. — Ik was blij dat hij/zij kwam.

De eerste zin gebruikt -dik/-ecek, een ander type nominale bijzin dat tijd duidelijker uitdrukt. Het contrast is belangrijk op een hoger niveau: -me/-ma verschijnt veel na wensen, bevelen, noodzaak, begin en einde van een handeling, terwijl andere achtervoegsels een vastgestelde gebeurtenis als feit kunnen presenteren.

Je ziet ook vormen als -mekte/-makta in formele of geschreven taal: Çalışmalar devam etmektedir betekent ongeveer ‘De werkzaamheden zijn gaande’. Deze vorm is geen gewone plaatsaanduiding, ook al lijkt -te/-ta op de locatief (de naamval voor ‘in’ of ‘op’). In alledaagse gesprekken klinkt een gewone persoonsvorm meestal natuurlijker.

Ten slotte kunnen werkwoordelijke naamwoorden meervouds- en bezitsuitgangen krijgen zodra ze echt als zelfstandige naamwoorden functioneren: görüşlerim (‘mijn meningen’), girişler (‘ingangen’) en yürüyüşümüz (‘onze wandeling’). Dan behandel je ze praktisch als gewone Turkse naamwoorden.

Oefentips

1. Maak drietallen. Neem dagelijks vijf stammen en vorm drie woorden: gülmek – gülme – gülüş, okumak – okuma – okuyuş. Schrijf bij de derde vorm alleen een betekenis als die werkelijk gangbaar is.
2. Oefen in vaste combinaties. Maak voor elk werkwoord één zin met istemek, sevmek of başlamak: dans etmek istiyorum, dans etmeyi seviyorum, dans etmeye başladım. Zo voel je het verschil tussen -mek, -meyi en -meye.
3. Bouw bijzinnen vanuit personen. Wissel systematisch: benim gelmem, senin gelmen, onun gelmesi. Zet daarna één vorm in een zin, bijvoorbeeld Senin gelmene sevindim.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: De şimdiki zaman — helpt je werkwoordstammen herkennen en laat zien hoe een Turkse persoonsvorm wordt opgebouwd.