İsveççede Adlaştırma

Kısaca

İsveççede adlaştırma, bir fiili (iş veya oluş bildiren sözcüğü) ya da sıfatı (bir varlığın özelliğini belirten sözcüğü) ad olarak kullanabileceğiniz bir biçime dönüştürmektir: förbättra → förbättring “iyileştirmek → iyileştirme”, skön → skönhet “güzel → güzellik”. -ning, -else, -het sık rastlanan eklerdir; ancak her sözcük aynı yöntemle türetilmez: besluta “karar vermek” fiilinin yaygın ad karşılığı beslut “karar”dır. Adlaştırmalar özellikle rapor ve resmî metinlerde bilgiyi sıkıştırır; doğru kullanmak için yalnızca eki değil, sözcüğün anlamını ve yanında kullanılan yapıları da öğrenmek gerekir.

Genel bakış

Bir olayı “Kurum sistemi iyileştirdi” diye anlatabileceğiniz gibi “Sistemin iyileştirilmesi yararlı oldu” diye de anlatabilirsiniz. İkinci anlatımda olayın kendisi, hakkında konuşulabilen bir şey hâline gelir. İsveççede buna nominalisering denir. Ortaya çıkan sözcük bir addır; yani kişi, nesne, durum veya kavramı adlandırır. Bu nedenle başka adlar gibi belirli biçim alabilir, gerektiğinde çoğul yapılabilir ve sıfatlarla nitelenebilir.

C1 düzeyinde amaç yalnızca utveckling “gelişim” gibi sözcükleri tanımak değildir. Asıl önemli olan, fiilli bir cümleyi ad merkezli bir anlatıma dönüştürürken anlamı korumak ve bunun metne nasıl bir hava verdiğini fark etmektir. Akademik yazılarda, kamu duyurularında, iş raporlarında ve haberlerde bu yapılar çok sık karşınıza çıkar. Bununla birlikte her adlaştırma resmî değildir: utbildning “eğitim” ve möjlighet “imkân” günlük hayatta da olağandır.

Türkçe konuşan bir öğrenci için fikir tanıdıktır: “gelişmek → gelişme”, “güzel → güzellik” ve “başvurmak → başvuru” benzer ilişkilerdir. Fakat Türkçedeki her “-me” veya “-lik” biçiminin İsveççede tek bir karşılığı yoktur. İsveççe sözcüğü, en/ett sınıfı (adın hangi tanımlıkla kullanıldığı), anlamı ve yaygın sözcük birliktelikleriyle birlikte öğrenmek gerekir.

Nasıl kurulur ve nasıl kullanılır?

1. Fiilden süreç veya sonuç adı türetme

Türetme eki, bir sözcükten yeni bir sözcük yapan parçadır. İsveççede -ning ve -ing, yapılan işi, bir süreci veya bu sürecin sonucunu adlandırabilir. Ek doğrudan bütün fiil biçimine takılmaz; fiilin sonundaki -a genellikle kalkar. Hangi biçimin yerleşmiş olduğunu sözcük üzerinden öğrenmek en güvenli yoldur.

Fiil	Türetilmiş ad	Türkçe anlam ilişkisi
förbättra	en förbättring	iyileştirmek → iyileştirme, iyileşme
utveckla	en utveckling	geliştirmek → geliştirme, gelişim
undersöka	en undersökning	incelemek → inceleme, araştırma
betala	en betalning	ödemek → ödeme
läsa	en läsning	okumak → okuma
öka	en ökning	artmak, artırmak → artış

Tablodaki förbättring ve utveckling, anlamı bağlama göre değişebilen sözcüklerdir. En förbättring av systemet “sistemin iyileştirilmesi” olabileceği gibi belirli bir iyileştirmeyi de gösterebilir. Adın tek başına biçimi, işlemi birinin yapıp yapmadığını her zaman açıklamaz. Bunu cümlenin geri kalanından çıkarırsınız.

-else de fiillerle ilişkili adlarda görülür. Ancak yeni karşılaştığınız her fiile bu eki ekleyemezsiniz.

Fiil	Ad	Türkçe anlam ilişkisi
hända	en händelse	olmak, meydana gelmek → olay
förstå	en förståelse	anlamak → anlayış, kavrayış
uppleva	en upplevelse	yaşamak, deneyimlemek → deneyim
överenskomma	en överenskommelse	anlaşmaya varmak → anlaşma

Bu örnekler, adın her zaman yalnızca “bir şeyi yapma işi” demek olmadığını gösterir. En händelse belirli bir olaydır; förståelse ise çoğu zaman bir kavrayış durumunu anlatır. Dolayısıyla ekleri tanımak okumayı kolaylaştırır, fakat sözcüğün anlamını bütünüyle tahmin etmeye yetmez.

2. Sıfattan özellik adı türetme

-het, bir özelliği soyut bir kavram olarak adlandıran birçok sözcükte kullanılır. Soyut ad, elle tutulur bir nesneden çok bir özellik, durum veya düşünceyi adlandıran sözcüktür.

Sıfat	Ad	Türkçe anlam ilişkisi
skön	en skönhet	güzel → güzellik
säker	en säkerhet	güvenli, emin → güvenlik, kesinlik
fri	en frihet	özgür → özgürlük
möjlig	en möjlighet	mümkün → imkân, olasılık
tydlig	en tydlighet	açık, anlaşılır → açıklık

Türkçedeki “-lik” eki burada iyi bir başlangıç noktasıdır, ama tam bir eşleşme değildir. Örneğin möjlighet çoğu bağlamda “mümkünlük” değil, “imkân” veya “olasılık” diye çevrilir. Säkerhet ise bağlama göre hem “güvenlik” hem de “kesinlik” olabilir.

Bütün özellik adları -het ile kurulmaz. Varm “sıcak” sözcüğünün yaygın ad karşılığı värme “sıcaklık”, stark “güçlü” sözcüğününkü styrka “güç”tür. Bu nedenle bir Türkçe sözcük “-lik” ile bitiyor diye İsveççede otomatik olarak -het kullanmayın.

3. Görünür bir ek olmadan kurulan adlar

Bazı önemli adlar fiille yakından ilişkili olsa da yukarıdaki ekleri taşımaz. Bunları birer sözcük ailesi olarak öğrenin.

Fiil	Ad	Türkçe anlam ilişkisi
besluta	ett beslut	karar vermek → karar
välja	ett val	seçmek → seçim
svara	ett svar	yanıtlamak → yanıt
försöka	ett försök	denemek → deneme, girişim

Özellikle beslut için -else veya -ning ekli bir karşılık uydurmayın. Olağan kullanım ett beslut “bir karar” ve fatta ett beslut “karar vermek”tir. Türkçedeki “karar almak” ifadesini de sözcük sözcük taşımak yerine bu yerleşik birlikteliği öğrenmek yararlıdır.

4. Türetilmiş ad da diğer adlar gibi davranır

Adlaştırmayı öğrendikten sonra ad çekimini bırakmış olmazsınız. Çekim, sözcüğün anlamını temelden değiştirmeden dilbilgisel biçimini değiştirmektir. İsveççede belirli biçim, hangi varlıktan veya kavramdan söz edildiğinin bilindiğini gösterebilir.

Belirsiz tekil	Belirli tekil	Belirsiz çoğul	Belirli çoğul	Anlam
en förbättring	förbättringen	förbättringar	förbättringarna	iyileştirme
en händelse	händelsen	händelser	händelserna	olay
en möjlighet	möjligheten	möjligheter	möjligheterna	imkân
ett beslut	beslutet	beslut	besluten	karar

Buradaki “belirli”, yalnızca Türkçede bir ek kullanmakla açıklanamaz. Beslutet bağlama göre “karar”, “söz konusu karar” veya “bu karar” diye çevrilebilir. Türkçede nesnelerde gördüğünüz belirtme ekiyle de aynı şey değildir; Beslutet fattades cümlesinde beslutet cümlenin hakkında konuşulan unsurudur.

Ayrıca sözlükte bir sözcüğün en sınıfında olması, her kullanımında önüne en geleceği anlamına gelmez. Genel bir kavram olarak “gelişim” için utveckling, “güzellik” için skönhet tanımlıksız kullanılabilir. Tek tek sonuçları veya fırsatları sayarken ise en förbättring “bir iyileştirme”, två möjligheter “iki imkân” gibi biçimler doğaldır.

5. Fiilin çevresindeki bilgiler yeniden düzenlenir

Bir cümleyi adlaştırırken yalnızca fiilin sonunu değiştirmeyiz. Özne, işi yapanı veya cümlede hakkında bir şey söyleneni; nesne ise fiilin doğrudan etkilediği şeyi gösterir. Ad merkezli yapıda bu bilgiler farklı yollarla bağlanır:

• Kommunen förbättrade systemet. — Belediye sistemi iyileştirdi.
• Kommunens förbättring av systemet var nödvändig. — Belediyenin sistemi iyileştirmesi gerekliydi.

İkinci cümlede kommunens “belediyenin” işi yapanı, av systemet “sistemin” ise iyileştirilen şeyi belirtir. Av, bu örnekte ad ile onun tamamlayıcısı arasında bağ kuran bir edattır; edat, sözcükler arasında anlam ilişkisi kuran küçük bir sözcüktür.

Ancak her adın tamamlayıcısı av ile gelmez. Förståelse för problemet “sorunu anlayışla karşılama, sorunu kavrama” ve behov av stöd “destek ihtiyacı” gibi yapılar sözcüğe bağlıdır. Türkçedeki “-in/-ın” ilişkisini her defasında tek bir İsveççe edatla karşılamaya çalışmayın.

Bağlam içinde örnekler

İlk ve dördüncü satır birer ad öbeğidir; yani merkezinde bir ad bulunan sözcük grubudur. Başlıkta veya daha büyük bir cümlenin parçası olarak kullanılabilirler, fakat tek başlarına tamamlanmış bir yargı bildirmezler.

İsveççe	Türkçe	Açıklama
Förbättringen av systemet.	Sistemin iyileştirilmesi.	Belirli biçimde bir süreç adı; tam cümle değildir.
Beslutet fattades.	Karar verildi.	Karar adı, yerleşik bir fiille kullanılıyor.
Utvecklingen går snabbt.	Gelişim hızla ilerliyor.	Süreç, cümlenin merkezine alınmış.
Skönheten i naturen.	Doğadaki güzellik.	Bir özelliği adlandıran ad öbeği.
Vi såg en tydlig förbättring efter sommaren.	Yazdan sonra belirgin bir iyileşme gördük.	Sürecin gözlenebilir sonucu anlatılıyor.
Undersökningen visar att många arbetar hemifrån.	Araştırma, birçok kişinin evden çalıştığını gösteriyor.	Araştırma, bir bulgunun kaynağı olarak sunuluyor.
Betalningen måste vara inne senast på fredag.	Ödeme en geç cuma günü ulaşmış olmalı.	İşlem, zaman sınırıyla birlikte belirtiliyor.
Hon har stor förståelse för din situation.	Senin durumunu büyük bir anlayışla karşılıyor.	Bu anlamda adın yanında för kullanılıyor.
Vi behöver mer tid för läsning.	Okumak için daha fazla zamana ihtiyacımız var.	Genel etkinlik anlatıldığı için tanımlık yok.
Ökningen av priserna påverkar hushållen.	Fiyatlardaki artış haneleri etkiliyor.	Artan şey, adın ardından belirtiliyor.
Det finns en möjlighet att ansöka på nytt.	Yeniden başvurma imkânı var.	İmkânın ne olduğu, ardından gelen yapıyla açıklanıyor.
Säkerheten på arbetsplatsen måste förbättras.	İş yerindeki güvenlik iyileştirilmeli.	Özellik adı somut bir alana bağlanıyor.
Genomförandet av planen tog längre tid än väntat.	Planın uygulanması beklenenden uzun sürdü.	Yapılan iş, süre bildiren cümlenin konusu oluyor.

Sık yapılan hatalar

1. Her fiile aynı eki eklemek

• Yanlış: Vi väntar på beslutningen.
• Doğru: Vi väntar på beslutet. — Kararı bekliyoruz.
• Neden? “Karar” anlamındaki yerleşik sözcük besluttur. Sözcük ailesini besluta — ett beslut — beslutet biçiminde öğrenin. Eklerin sık kullanılması, her köke serbestçe eklenebilecekleri anlamına gelmez.

2. Türkçedeki “-lik” için otomatik olarak -het kullanmak

• Yanlış: Vi behöver mer varmhet i rummet.
• Doğru: Vi behöver mer värme i rummet. — Odanın daha sıcak olması gerekiyor.
• Neden? Fiziksel sıcaklık için olağan ad värmedir. Türetilmiş gibi görünen bir biçimi kurabilmek, onun bu anlamda doğal olduğu anlamına gelmez.

3. Ad ile ona bağlı sözcük arasındaki bağı unutmak

• Yanlış: Förbättringen systemet tog två månader.
• Doğru: Förbättringen av systemet tog två månader. — Sistemin iyileştirilmesi iki ay sürdü.
• Neden? İsveççede bu ilişkiyi yalnızca iki adı yan yana getirerek kuramazsınız. Bu yapıda av gerekir. Başka adlarda farklı edatlar bulunabileceğini de unutmayın.

4. Ett sınıfındaki bir ada en kullanmak

• Yanlış: Vi fattade en beslut.
• Doğru: Vi fattade ett beslut. — Bir karar verdik.
• Neden? Beslut, ett sınıfındadır. Förbättring veya utveckling gibi başka süreç ve sonuç adlarının en alması bunu değiştirmez.

5. Ad öbeğini tam cümle sanmak

• Eksik: Utvecklingen av den nya tjänsten.
• Tam cümle: Utvecklingen av den nya tjänsten tar tid. — Yeni hizmetin geliştirilmesi zaman alıyor.
• Neden? İlk yapı başlık olabilir, ancak paragraf içinde tek başına ne olduğunu söylemez. Türkçede de “Yeni hizmetin geliştirilmesi” ifadesi çoğu durumda bir devam bekletir. Adlaştırılan fiilin yanına, cümleyi tamamlayan yeni bir yüklem gerekir; yüklem, cümlede ne olduğunu bildiren bölümdür.

Kullanım notları

Resmî olmak, mutlaka daha iyi yazmak değildir

Adlaştırma bir raporun odağını kişiden sürece taşıyabilir. Vi undersökte problemet “Sorunu inceledik” işi yapanları öne çıkarırken, Undersökningen tog tre veckor “İnceleme üç hafta sürdü” incelemenin süresini öne çıkarır. İki cümle de doğrudur; seçimi vermek istediğiniz bilgi belirler.

Buna karşılık gereksiz adlaştırma, basit bir işlemi dolambaçlı gösterebilir:

• Vi gör en bedömning av ansökan. — Başvuruyla ilgili bir değerlendirme yapıyoruz.
• Vi bedömer ansökan. — Başvuruyu değerlendiriyoruz.

İlk anlatım süreç veya aşama vurgusu için uygun olabilir. Sadece ne yaptığınızı söylemeniz gerekiyorsa ikinci anlatım daha doğrudandır. C1 düzeyinde güçlü yazı, olabildiğince çok soyut ad kullanmak değil, gerekli yerde adı, gerekli yerde fiili seçmektir.

Adlaştırma zaman ve sorumluluk bilgisini azaltabilir

Företaget minskade kostnaderna i fjol “Şirket geçen yıl maliyetleri azalttı” cümlesi hem yapanı hem zamanı verir. Minskningen av kostnaderna “maliyetlerin azalması/azaltılması” ise bunları tek başına söylemez. Türkçede “azalması” ve “azaltılması” ile kurduğunuz ayrım, İsveççe adın üzerinde açıkça işaretlenmeyebilir.

Bu her zaman sorun değildir; önceki cümle gerekli bilgiyi vermiş olabilir. Yine de kendi yazınızda adlaştırma yaptıktan sonra “Kim yaptı, ne zaman oldu, bu bilgi hâlâ anlaşılıyor mu?” diye kontrol edin. Özellikle talimatlarda ve sorumluluk bildiren metinlerde kişiyi gizlememek önemlidir.

İleri kullanım ve ince ayrımlar

Süreç adı ile sonuç adı her zaman aynı değildir

Aynı fiille ilişkili iki ad, farklı yönleri öne çıkarabilir:

• Byggandet av bron pågår. — Köprünün yapımı sürüyor.
• Byggnaden är gammal. — Bina eski.

Byggande yapma sürecini, byggnad ise ortaya çıkmış yapıyı gösterebilir. Bu ayrım, “fiilden türemiş bütün adlar aynı anlamdadır” düşüncesine karşı yararlı bir örnektir. Ancak bundan her fiilin biri süreç, biri sonuç için iki ayrı adı bulunduğu sonucunu çıkarmayın.

-ande/-ende biçimleri de bir etkinliği adlandırabilir. Örneğin läsande “okuma etkinliği” ve genomförande “uygulama, gerçekleştirme” bu kullanımdadır. Ad olarak kullanıldıklarında genellikle ett sınıfındadırlar: ett genomförande, belirli biçimde genomförandet. Bu biçimleri otomatik bir karşılık üretmek için değil, metinde tanımak ve uygun bağlamda kullanmak için öğrenin. Läsning de läsande de okumayla ilgilidir; hangi biçimin doğal olduğu anlatılmak istenene ve yerleşik kullanıma bağlıdır.

Mastar ile türetilmiş ad aynı yapı değildir

Mastar, fiilin zaman ve kişi bildirmeyen sözlük biçimidir; İsveççede çoğu zaman att ile görülür. Türkçedeki “okumak” gibi, bir etkinliğin kendisinden söz etmekte kullanılabilir:

• Att läsa rapporten tar tid. — Raporu okumak zaman alıyor.
• Läsningen av rapporten tar tid. — Raporun okunması zaman alıyor.

İlk yapıda läsa hâlâ fiil gibi davranır ve rapporten doğrudan onun nesnesidir. İkinci yapıda läsningen addır; raporla ilişkisi av üzerinden kurulur. Türkçede bu iki cümle çok yakın karşılanabildiği için İsveççe yapılar arasındaki fark kolayca gözden kaçabilir.

Türetilmiş ad, ayrıca belirli bir okuma sürecini önceki bağlama bağlamayı kolaylaştırır. Mastarlı yapı ise yapılacak işi daha doğrudan adlandırabilir. İkisini yalnızca “biri doğru, öteki yanlış” diye değil, farklı kuruluşlar olarak değerlendirin.

Aynı adın sayılabilir ve genel kullanımları olabilir

Skönhet genel bir özellik olarak “güzellik”tir; bu kullanımda önüne zorunlu olarak en gelmez. Möjlighet ise belirli bir fırsatı veya seçeneği anlattığında rahatça sayılabilir: flera möjligheter “birkaç imkân”. Förbättring de hem bir gelişme sürecini hem tek tek değişiklikleri anlatabilir.

Bu yüzden “soyut adlar çoğul olmaz” kuralı İsveççe için güvenilir değildir. Çoğul, adın o bağlamda ayrı örnekler veya sonuçlar olarak düşünüldüğünü gösterebilir. Yeni sözcük öğrenirken yalnızca çoğul ekine değil, örnek cümlelerde neyin sayıldığına bakın.

Önceki bilgiyi bir adla toparlama

Adlaştırmanın önemli bir yazı işlevi de önceki cümleyi kısa bir ifadeyle yeniden ele almaktır:

Företaget har ändrat sina rutiner. Förändringen innebär att kunderna får svar snabbare.

“Şirket işleyişini değiştirdi. Bu değişiklik, müşterilerin daha hızlı yanıt alması anlamına geliyor.”

Burada förändringen “değişiklik”, bir önceki cümlede anlatılan olayı paketler. Bu, metnin cümlelerini birbirine bağlar. Ancak okuyucunun hangi değişiklikten söz edildiğini kolayca anlayabilmesi gerekir. Araya birkaç farklı olay girmişse yalnızca “bu değişiklik” demek yerine adı daha açık biçimde tanımlayın.

Çalışma önerileri

1. Sözcük ailesini küçük bir bütün olarak kaydedin. Yalnızca förbättring yazmak yerine förbättra — en förbättring — förbättringen — förbättringar dizisini ve bir örnek cümleyi not edin. Aynı yöntemle besluta — ett beslut — fatta ett beslut gibi düzensiz ilişkileri ve yerleşik birliktelikleri de çalışın.
2. İki yönde dönüştürme yapın. Önce Kommunen undersökte problemet “Belediye sorunu inceledi” cümlesinden Kommunens undersökning av problemet “Belediyenin sorunu incelemesi” öbeğini kurun. Sonra buna tog två veckor “iki hafta sürdü” ekleyerek cümleyi tamamlayın. Ters yönde çalışırken işi yapan kişi metinde yoksa onu tahmin ederek eklemeyin.
3. Gerçek bir metni açıklık açısından düzenleyin. Kısa bir belediye duyurusunda veya iş raporunda beş süreç adı bulun. Her biri için “Bu ad neyi öne çıkarıyor? Fiille yazsam ne değişir?” diye sorun. Birkaçını fiilli cümleye dönüştürün; metni daha anlaşılır yapanları seçin, bağlantı kurmaya yarayan adlaştırmaları koruyun.

İlgili konular

• Ön bilgi ve tamamlayıcı konu: Resmî yazı dili — Adlaştırmanın raporlarda, akademik anlatımda ve resmî yazışmalarda hangi amaçlarla seçildiğini daha geniş bir çerçevede ele alır.