Meervoud van zelfstandige naamwoorden in het Russisch

Kort gezegd

Het Russische meervoud in de nominatief eindigt meestal op -ы of -и bij mannelijke en vrouwelijke woorden, en op -а of -я bij onzijdige woorden: стол → столы, книга → книги, окно → окна. Na г, к, х, ж, ш, щ en ч schrijf je geen ы, maar и. Een aantal veelgebruikte woorden heeft echter een bijzondere stam of een onverwachte uitgang, zoals друг → друзья en ребёнок → дети.

Overzicht

Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, dier, ding of begrip, zoals student, boek of stad. In het Russisch verandert zo'n woord wanneer er meer dan één van is. Op A2-niveau leer je eerst de nominatief meervoud: de vorm die je onder meer gebruikt wanneer het meervoudige woord het onderwerp is, dus wie of wat iets doet of ergens is. Zo wordt Студент читает ‘De student leest’ in het meervoud Студенты читают ‘De studenten lezen’.

Voor Nederlandstaligen voelt vooral de hoeveelheid uitgangen nieuw. In het Nederlands kies je meestal tussen -en en -s; in het Russisch hangen de mogelijkheden samen met de laatste letter, het woordgeslacht en soms met het woord zelf. Bovendien is één aangeleerde meervoudsvorm niet bruikbaar in elke zin. Russische naamvallen veranderen de uitgang naar gelang de zinsrol. Dit artikel behandelt eerst de gewone nominatiefvorm en laat later zien wat er bij telwoorden en andere naamvallen gebeurt.

Het geslacht van het zelfstandig naamwoord is nuttige voorkennis. Toch kun je veel vormen rechtstreeks vanuit de laatste letter afleiden. Begin met de vaste patronen en leer veelvoorkomende uitzonderingen als een paar: ребёнок — дети, niet als twee losse woorden.

Zo werkt het

De vier belangrijkste uitgangen

De beginnersregel kan in vier regels worden samengevat:

1. Een mannelijk woord op een harde medeklinker krijgt meestal -ы.
2. Na bepaalde medeklinkers en na -й of vaak -ь verschijnt -и.
3. Vrouwelijk -а/-я wordt meestal -ы/-и.
4. Onzijdig -о/-е wordt meestal -а/-я.

Enkelvoud	Gewone verandering	Meervoud	Betekenis
стол	harde medeklinker + -ы	столы	tafel — tafels
студент	harde medeklinker + -ы	студенты	student — studenten
музей	-й wordt -и	музеи	museum — musea
словарь	-ь wordt -и	словари	woordenboek — woordenboeken
книга	-а wordt -и na г	книги	boek — boeken
машина	-а wordt -ы	машины	auto — auto's
неделя	-я wordt -и	недели	week — weken
дверь	vrouwelijk -ь wordt -и	двери	deur — deuren
окно	-о wordt -а	окна	raam — ramen
море	-е wordt -я	моря	zee — zeeën
здание	-ие wordt -ия	здания	gebouw — gebouwen

Deze patronen volgen vooral de uitgang, niet altijd het natuurlijke geslacht van de persoon. Daarom krijgen mannelijke woorden op -а/-я dezelfde verandering als vrouwelijke woorden met die uitgang: папа → папы, мужчина → мужчины, дядя → дяди.

De spellingregel: geen ы na zeven letters

Na г, к, х, ж, ш, щ, ч schrijf je in deze uitgang и, nooit ы. Dit heet vaak de zevenletterregel.

Laatste medeklinker	Enkelvoud	Goed meervoud	Niet schrijven
г	книга	книги	книгы
к	ручка	ручки	ручкы
х	эпоха	эпохи	эпохы
ж	этаж	этажи	этажы
ш	карандаш	карандаши	карандашы
щ	овощ	овощи	овощы
ч	врач	врачи	врачы

Bij ж en ш kan de и voor een Nederlands oor eerder als een harde i-klank klinken. Laat je spelling daar niet door leiden: врачи en карандаши blijven met и.

De letter ц hoort niet bij deze regel voor deze meervoudsuitgang. Je schrijft bijvoorbeeld улица → улицы. Dat verschil moet je bewust onthouden.

Mannelijke woorden met -а of -я in het meervoud

Niet elk mannelijk woord krijgt -ы/-и. Een belangrijke groep heeft in het meervoud -а of -я, dikwijls met een verschuiving van de klemtoon:

Enkelvoud	Meervoud	Betekenis
город	города	stad — steden
дом	дома	huis — huizen
поезд	поезда	trein — treinen
адрес	адреса	adres — adressen
паспорт	паспорта	paspoort — paspoorten
учитель	учителя	leraar — leraren
край	края	streek/rand — streken/randen

Er bestaat geen korte regel waarmee je voor ieder mannelijk woord betrouwbaar kunt voorspellen of het -ы/-и dan wel -а/-я krijgt. Leer daarom bij een nieuw mannelijk woord liefst meteen het nominatief meervoud. Стол — столы, maar дом — дома; словарь — словари, maar учитель — учителя.

Veelvoorkomende bijzondere vormen

Sommige woorden veranderen hun stam, voegen -ь- of -овь- toe, of gebruiken een volledig andere stam. Deze vormen zijn zo gewoon dat je ze vroeg nodig hebt.

Enkelvoud	Meervoud	Betekenis
друг	друзья	vriend — vrienden
брат	братья	broer — broers
сын	сыновья	zoon — zonen
муж	мужья	echtgenoot — echtgenoten
стул	стулья	stoel — stoelen
дерево	деревья	boom — bomen
ребёнок	дети	kind — kinderen
человек	люди	mens/persoon — mensen
мать	матери	moeder — moeders
дочь	дочери	dochter — dochters
имя	имена	naam — namen
время	времена	tijd/periode — tijden/periodes

Vooral ребёнок → дети en человек → люди lijken op Nederlandse paren als kind → kinderen en persoon → mensen in die zin dat de meervoudsvorm niet eenvoudig uit het enkelvoud volgt. In het Russisch gaat de verandering alleen nog verder: later krijgen deze woorden ook naamvalsuitgangen.

Klemtoon hoort bij de vorm

De klemtoon is in het Russisch niet vast. Hij kan in het meervoud op een andere lettergreep vallen:

• стол → столы́
• го́род → города́
• по́езд → поезда́
• окно́ → о́кна
• мо́ре → моря́
• у́читель → учителя́

Een accentteken boven een klinker markeert hier de klemtoon. In gewone Russische teksten wordt dat teken meestal niet geschreven. Woordenboeken en leermiddelen gebruiken het wel. Leer de uitspraak daarom samen met de vorm; alleen de letters kennen is niet altijd genoeg.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
На столе лежат книги.	Er liggen boeken op tafel.	книга → книги door de spellingregel na г
В комнате стоят столы.	In de kamer staan tafels.	regelmatig mannelijk meervoud op -ы
Эти студенты изучают русский язык.	Deze studenten leren Russisch.	студент → студенты
Новые музеи открыты по понедельникам.	De nieuwe musea zijn op maandag open.	музей → музеи
Машины стоят перед домом.	De auto's staan voor het huis.	машина → машины
Все окна открыты.	Alle ramen staan open.	onzijdig окно → окна
На карте обозначены моря и острова.	Op de kaart zijn zeeën en eilanden aangegeven.	море → моря; in deze vorm valt de klemtoon op я
Учителя уже в классе.	De leraren zijn al in het lokaal.	mannelijk meervoud op -я: учителя́
Поезда отправляются каждый час.	De treinen vertrekken ieder uur.	поезд → поезда́
Мои друзья живут в Москве.	Mijn vrienden wonen in Moskou.	bijzondere vorm друг → друзья
Её братья работают вместе.	Haar broers werken samen.	bijzondere vorm брат → братья
Во дворе играют дети.	Op de binnenplaats spelen kinderen.	volledig andere stam: ребёнок → дети
Люди ждут автобус.	De mensen wachten op de bus.	volledig andere stam: человек → люди
На полке стоят новые словари.	Op de plank staan nieuwe woordenboeken.	словарь → словари

Let ook op de andere woorden in deze zinnen. In эти студенты, новые музеи en мои друзья staan het aanwijzend woord, het bijvoeglijk naamwoord of het bezittelijk woord eveneens in het meervoud. Het zelfstandig naamwoord staat dus niet op zichzelf: woorden die erbij horen, passen zich vaak aan.

Veelgemaakte fouten

Altijd -ы toevoegen

• Fout: книгы, ручкы, врачы
• Goed: книги, ручки, врачи
• Waarom: na г, к, х, ж, ш, щ, ч moet de meervoudsuitgang met и worden geschreven.

Van ieder onzijdig woord een vorm op -ы maken

• Fout: окны en моры
• Goed: окна en моря
• Waarom: onzijdig -о wordt normaal -а, en onzijdig -е wordt normaal -я.

Eén uitgang voor alle mannelijke woorden gebruiken

• Fout: домы of городы in de gewone moderne betekenis
• Goed: дома, города
• Waarom: een aantal zeer gebruikelijke mannelijke woorden heeft -а/-я, vaak met klemtoon op die uitgang. Deze keuze moet je per woord leren.

Een onregelmatig woord toch regelmatig maken

• Fout: други, браты, ребёнки, человеки
• Goed: друзья, братья, дети, люди
• Waarom: dit zijn vaste, veelvoorkomende vormen met een veranderde of geheel andere stam. Maak er woordparen van bij het leren.

De nominatief na elk getal zetten

• Fout: два столы, пять столы
• Goed: два стола, пять столов
• Waarom: het Russisch gebruikt na telwoorden speciale naamvalsvormen. Na два, три, четыре staat doorgaans de genitief enkelvoud; na пять en hogere getallen doorgaans de genitief meervoud. Het Nederlandse twee tafels verleidt je hier tot de verkeerde vorm.

Alleen de letters leren en de klemtoon vergeten

• Minder goed geleerd: города zonder te weten waar de nadruk ligt
• Goed geleerd: го́род → города́
• Waarom: een verkeerde klemtoon kan onnatuurlijk klinken en soms verwarring geven. Spreek enkelvoud en meervoud hardop als paar uit.

Gebruiksnotities

Wanneer gebruik je juist deze vorm?

De nominatief meervoud verschijnt vooral wanneer het zelfstandig naamwoord het onderwerp van de zin is:

• Студенты читают. — De studenten lezen.
• Окна открыты. — De ramen staan open.
• Дети дома. — De kinderen zijn thuis.

Je gebruikt hem ook na woorden als эти ‘deze’, wanneer de hele woordgroep de nominatief nodig heeft: эти книги, эти города, эти люди. Het werkwoord en beschrijvende woorden moeten dan eveneens bij het meervoud passen: Новая книга интересная wordt Новые книги интересные.

In het Nederlands verandert boeken niet doordat je zegt ik zie boeken in plaats van boeken liggen hier. In het Russisch kan dat wel gebeuren. Bij levenloze woorden is de accusatief meervoud vaak gelijk aan de nominatief: Я вижу столы ‘Ik zie tafels’. Bij personen en dieren is de accusatief meervoud gelijk aan de genitief meervoud: Я вижу студентов ‘Ik zie studenten’. Dat hoort bij het naamvallensysteem, niet bij de basisvorming van de nominatief.

Geen lidwoord als herkenningspunt

Het Russisch heeft geen woorden die rechtstreeks overeenkomen met de Nederlandse lidwoorden de, het en een. Книги лежат на столе kan afhankelijk van de context ‘De boeken liggen op tafel’ of gewoon ‘Boeken liggen op tafel’ betekenen. Je herkent het meervoud dus aan de Russische uitgangen en aan de rest van de zin, niet aan een lidwoord.

Klemtoontekens staan niet in gewone teksten

In een nieuwsbericht of roman zie je города, niet города́. Het accent in dit artikel is alleen leerhulp. De letter ё wordt bovendien vaak als е gedrukt, hoewel de uitspraak met ё behouden blijft. Een woordenboek met klemtooninformatie is daarom nuttiger dan alleen een woordenlijst.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende punten hoef je op A2 nog niet allemaal actief te beheersen, maar je komt ze later vaak tegen.

Het meervoud verandert verder door naamvallen

Книги is niet de enige meervoudsvorm van книга. Vergelijk:

Functie in de zin	Russische vorm	Voorbeeld	Nederlandse betekenis
nominatief	книги	Книги здесь.	De boeken zijn hier.
genitief	книг	Здесь нет книг.	Hier zijn geen boeken.
datief	книгам	Я рад книгам.	Ik ben blij met de boeken.
instrumentalis	книгами	Я пользуюсь книгами.	Ik gebruik de boeken.
prepositionele naamval	книгах	Мы говорим о книгах.	We praten over boeken.

Daarom is ‘het Russische meervoud’ eigenlijk een hele reeks vormen. De nominatief uit dit artikel is het startpunt; de naamvalsuitgangen in het meervoud bouwen daarop voort.

Telwoorden volgen een eigen patroon

Na один gebruik je een enkelvoudsvorm, na два/три/четыре meestal de genitief enkelvoud en na пять en hoger de genitief meervoud:

• один стол — één tafel
• два стола — twee tafels
• пять столов — vijf tafels

Bij человек zie je een bijzonder verschil: люди betekent ‘mensen’ als gewone nominatief meervoud, maar na een hoger telwoord is пять человек de normale vorm voor ‘vijf mensen’. Dit is precies waarom een Nederlandse vertaling niet vertelt welke Russische vorm je moet kiezen.

Sommige woorden bestaan vooral of alleen in het meervoud

Woorden als деньги ‘geld’, ножницы ‘schaar’, брюки ‘broek’ en часы ‘horloge/klok’ gedragen zich grammaticaal als meervoud. Nederlands gebruikt bij geld, schaar, broek en horloge juist enkelvoud. Zeg dus Эти ножницы новые ‘Deze schaar is nieuw’ met meervoudige Russische woorden eromheen.

Omgekeerd worden sommige stofnamen en abstracte woorden normaal vooral in het enkelvoud gebruikt, net als Nederlands melk of informatie. Een grammaticaal mogelijke meervoudsvorm kan dan een speciale betekenis krijgen, bijvoorbeeld verschillende soorten of afzonderlijke hoeveelheden.

Twee meervouden kunnen twee betekenissen hebben

Een klein aantal woorden heeft meer dan één meervoud, waarbij de betekenis verschilt:

• лист → листья voor bladeren aan bomen, maar лист → листы voor vellen papier of platen;
• зуб → зубы voor tanden van mensen en dieren, maar зуб → зубья voor tanden van een zaag of tandwiel;
• образ → образы voor beelden, voorstellingen of personages, maar образ → образа voor iconen in religieuze context.

Dit zijn geen vrije keuzes tussen twee uitgangen. De betekenis bepaalt de vorm. Leer zulke paren pas wanneer je het betreffende woord nodig hebt.

Meervoud maakt het geslacht minder zichtbaar

In het enkelvoud hebben bijvoeglijke naamwoorden verschillende vormen voor mannelijk, vrouwelijk en onzijdig: новый стол, новая книга, новое окно. In het nominatief meervoud worden ze allemaal новые: новые столы, новые книги, новые окна. Het woordgeslacht verdwijnt niet uit de grammatica, maar is in deze specifieke vorm niet meer aan het bijvoeglijk naamwoord te zien.

Oefentips

1. Leer woorden in paren. Noteer niet alleen город, maar го́род — города́. Zet bij voorspelbare woorden eveneens beide vormen; zo oefen je tegelijk de uitgang en de klemtoon.
2. Sorteer nieuwe woorden in vier groepen. Maak lijsten voor -ы, -и, -а/-я en bijzondere vormen. Spreek iedere lijst hardop uit en markeer de zeven letters van de spellingregel in een andere kleur.
3. Bouw korte contrastzinnen. Wissel enkelvoud en meervoud af: Студент читает — Студенты читают; Окно открыто — Окна открыты. Zo oefen je niet alleen het zelfstandig naamwoord, maar ook de aanpassing van werkwoorden en beschrijvende woorden.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — helpt je de enkelvoudsuitgang en de gewone meervoudspatronen te herkennen.
• Volgende stap: Naamvalsuitgangen in het meervoud — laat zien hoe meervoudige woorden veranderen buiten de nominatief.