Det er in het Noors

Kort gezegd

Met det er zeg je in het Noors zowel ‘er is’ als ‘er zijn’: Det er en butikk her en Det er to butikker her. Er verandert dus niet bij een meervoud. Voor het verleden gebruik je det var, voor een ontkenning det er ikke en in een ja-neevraag er det …?

Overzicht

De constructie det er gebruik je om te vertellen dat iets of iemand bestaat, aanwezig is of op een bepaalde plek te vinden is. In Det er en katt i hagen introduceer je bijvoorbeeld een kat die nog niet eerder ter sprake kwam. In het Nederlands doen we hetzelfde met ‘er is’ of ‘er zijn’.

Dit is basisgrammatica op A1-niveau en je komt de constructie overal tegen: als je vraagt of er een apotheek in de buurt is, vertelt hoeveel mensen er op een feest zijn of zegt dat er gisteren een probleem was. De vorm is eenvoudig, omdat het Noorse werkwoord være (‘zijn’) niet naar persoon of getal verandert: er is zowel enkelvoud als meervoud en var is altijd de verleden tijd.

Het woord det betekent vaak ‘het’ of ‘dat’, maar in deze constructie verwijst het niet naar een concreet ding. Het is een formeel onderwerp: een woord dat de normale onderwerpsplaats in de zin vult. De persoon of zaak die je introduceert, komt meestal na er. Vergelijk Det er en buss utenfor (‘Er staat een bus buiten’) met Bussen er utenfor (‘De bus staat buiten’). In de eerste zin is de bus nieuwe informatie; in de tweede weten spreker en luisteraar al over welke bus het gaat.

Hoe het werkt

De basisbouw

De eenvoudigste volgorde is:

det + er + persoon of zaak + plaats/tijd

• Det er en kafé på hjørnet. — Er is een café op de hoek.
• Det er mange studenter her. — Er zijn hier veel studenten.
• Det er et møte klokka ni. — Er is om negen uur een vergadering.

De woordgroep na er is vaak onbepaald: en/ei/et + zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, ding of begrip), een meervoud zonder bepaald lidwoord, of een hoeveelheid zoals mange, noen of tre. Dat is logisch: met det er breng je meestal iets nieuws in het gesprek.

Betekenis	Tegenwoordige tijd	Verleden tijd
enkelvoud	Det er en stol her.	Det var en stol her.
meervoud	Det er to stoler her.	Det var to stoler her.

Let vooral op het meervoud. Het Nederlands wisselt tussen ‘er is’ en ‘er zijn’, maar het Noors gebruikt altijd er in de tegenwoordige tijd: Det er én gjest én Det er ti gjester.

Ontkenning

Zet ikke direct na er of var:

• Det er ikke melk i kjøleskapet. — Er is geen melk in de koelkast.
• Det er ikke noen ledige bord. — Er zijn geen vrije tafels.
• Det var ikke et problem. — Er was geen probleem.

Bij een zelfstandig naamwoord zonder lidwoord vertaalt Nederlands ikke vaak natuurlijk met ‘geen’. Je hoeft daarvoor in het Noors geen apart woord te zoeken. Det er ikke kaffe betekent letterlijk ongeveer ‘er is niet koffie’, maar idiomatisch: ‘er is geen koffie’.

Je ziet ook ingen (‘geen/niemand’) en ingenting (‘niets’):

• Det er ingen hjemme. — Er is niemand thuis.
• Det er ingenting i boksen. — Er zit niets in de doos.

Ja-neevragen

Voor een vraag waarop het antwoord ja of nee kan zijn, komen werkwoord en det in omgekeerde volgorde:

er/var + det + persoon of zaak + plaats/tijd?

• Er det en bank i nærheten? — Is er een bank in de buurt?
• Er det ledige plasser? — Zijn er vrije plaatsen?
• Var det mange folk på konserten? — Waren er veel mensen bij het concert?

Een kort antwoord luidt meestal Ja, det er det (‘Ja, dat is zo’) of Nei, det er det ikke (‘Nee, dat is niet zo’). In eenvoudige gesprekken hoor je natuurlijk ook gewoon ja of nei.

Vragen met een vraagwoord

Een vraagwoord komt vooraan. Daarna volgt het werkwoord, omdat een Noorse hoofdzin het vervoegde werkwoord doorgaans op de tweede zinsplaats heeft. Dat heet de V2-regel: het werkwoord staat als tweede zinsdeel, niet noodzakelijk als tweede los woord.

• Hvor mange rom er det? — Hoeveel kamers zijn er?
• Hvorfor er det så mange biler her? — Waarom zijn er hier zoveel auto’s?
• Hvorfor var det ingen på kontoret? — Waarom was er niemand op kantoor?

In Hvor mange rom er det? staat de gevraagde hoeveelheid vooraan en staat det na het werkwoord. Kopieer dus niet letterlijk de Nederlandse volgorde ‘hoeveel kamers zijn er?’ als losse woord-voor-woordformule; leer het Noorse patroon als geheel.

Een ander zinsdeel vooraan

Ook een plaats- of tijdsbepaling kan vooraan staan. Door de V2-regel volgt dan er det of var det:

• I hagen er det et epletre. — In de tuin staat een appelboom.
• På mandager er det mye trafikk. — Op maandag is er veel verkeer.
• I går var det en ulykke her. — Gisteren was hier een ongeluk.

Dit is een belangrijk verschil met de neutrale basiszin Det er …. Na een vooropgeplaatste bepaling schrijf je niet I hagen det er …, maar I hagen er det ….

In een bijzin (een zinsdeel dat niet zelfstandig als volledige mededeling fungeert) staat det juist vóór er:

• Jeg vet at det er en butikk her. — Ik weet dat hier een winkel is.
• Vi blir hjemme fordi det er dårlig vær. — We blijven thuis omdat het slecht weer is.

Voorbeelden in context

Noors	Nederlands	Toelichting
Det er en katt i hagen.	Er is een kat in de tuin.	Een nieuw, onbepaald dier wordt geïntroduceerd.
Det er mange mennesker her.	Er zijn hier veel mensen.	Er blijft gelijk bij meervoud.
Det er et apotek ved stasjonen.	Er is een apotheek bij het station.	Handig om een voorziening aan te wijzen.
Det er ikke sukker i kaffen.	Er zit geen suiker in de koffie.	Nederlands gebruikt hier natuurlijk ‘zitten’.
Det er ingen på kontoret.	Er is niemand op kantoor.	Ingen betekent hier ‘niemand’.
Er det en bank i nærheten?	Is er een bank in de buurt?	Ja-neevraag met er det.
Hvor mange stoler er det i rommet?	Hoeveel stoelen staan er in de kamer?	De gevraagde hoeveelheid staat vooraan.
I dag er det et marked på torget.	Vandaag is er een markt op het plein.	Na i dag volgt door de V2-regel er det.
Det var en gang en prinsesse.	Er was eens een prinses.	Vaste opening van een sprookje.
Det var mye snø i fjor.	Er lag vorig jaar veel sneeuw.	Var is de verleden tijd voor elke hoeveelheid.
Jeg tror det er en feil i teksten.	Ik denk dat er een fout in de tekst staat.	In de bijzin staat det vóór er.
Det har vært flere endringer.	Er zijn verschillende veranderingen geweest.	Voltooide tijd; nuttig op een hoger niveau.

De Nederlandse vertaling hoeft niet altijd letterlijk ‘er is’ of ‘er zijn’ te bevatten. Afhankelijk van de plek en het soort zaak zeggen we ook ‘er staat’, ‘er ligt’ of ‘er zit’. De Noorse basisconstructie kan in zulke gevallen nog steeds det er gebruiken.

Veelgemaakte fouten

Er aanpassen aan het meervoud

• Fout: Det erer mange mennesker her.
• Goed: Det er mange mennesker her.
• Waarom: Noors er heeft geen aparte meervoudsvorm. De Nederlandse keuze tussen ‘is’ en ‘zijn’ mag je niet op het Noors overzetten.

Der gebruiken omdat Nederlands ‘er’ gebruikt

• Fout: Der er en butikk her.
• Goed: Det er en butikk her.
• Waarom: In standaard Bokmål begint deze constructie met det. Noors der is vooral een plaatswoord: ‘daar’. Je kunt beide woorden in één zin hebben: Det er en butikk der — ‘Er is daar een winkel’.

De vraagvolgorde vergeten

• Fout: Det er en bank i nærheten?
• Goed: Er det en bank i nærheten?
• Waarom: In een neutrale ja-neevraag staat het vervoegde werkwoord vóór det. De foutieve versie kan met vragende intonatie soms als verbaasde controlevraag klinken, maar is niet het basispatroon dat je als beginner nodig hebt.

Na een tijd- of plaatsbepaling det er laten staan

• Fout: I sentrum det er mange restauranter.
• Goed: I sentrum er det mange restauranter.
• Waarom: In een Noorse hoofdzin staat het vervoegde werkwoord op de tweede zinsplaats. Omdat i sentrum de eerste plaats inneemt, volgt er en daarna pas det.

Det er gebruiken voor al bekende zaken

• Minder passend: Det er bilen i garasjen. als je alleen wilt zeggen waar de bekende auto staat.
• Goed: Bilen er i garasjen. — De auto staat in de garage.
• Waarom: Det er introduceert meestal nieuwe of onbepaalde informatie. Is het onderwerp al bekend en bepaald, dan zet je dat onderwerp gewoon vooraan.

Elke combinatie van det + er als ‘er is’ vertalen

• Verkeerd begrepen: Det er kaldt = ‘Er is koud.’
• Goed vertaald: Det er kaldt = ‘Het is koud.’
• Waarom: Det er kan ook ‘het is’ betekenen bij weer, tijd, beoordeling of identificatie. Kijk daarom altijd naar wat er na er komt en naar de context.

Gebruiksnotities

Det er is neutraal en komt zowel in gesprekken als in geschreven Noors voor. Bij het noemen van beschikbare plaatsen, winkels, gebeurtenissen, mensen en voorwerpen is het vaak de meest gewone keuze. Det er toaletter i første etasje klinkt bijvoorbeeld als een normale praktische mededeling.

Het Nederlands gebruikt één woord er voor meerdere functies: bestaan (er is een probleem), plaats (ik woon er) en soms als onderdeel van andere zinsbouw. Het Noors verdeelt die functies over verschillende woorden. In de bestaansconstructie gebruik je det; voor een concrete plaats ‘daar’ gebruik je der: Jeg bor der (‘Ik woon daar’). Het Nederlandse woord zelf vertelt je dus niet automatisch welk Noors woord nodig is.

Soms kiest het Noors een preciezer plaatsingswerkwoord waar Nederlands dat ook doet:

• Det står en bil utenfor. — Er staat een auto buiten.
• Det ligger en bok på bordet. — Er ligt een boek op tafel.
• Det sitter en mann ved vinduet. — Er zit een man bij het raam.

Deze zinnen hebben hetzelfde presenterende effect, maar står, ligger en sitter vertellen tegelijk iets over de positie. Met Det er en bil utenfor is de positie minder specifiek; de zin meldt vooral dat de auto er is.

Verder dan de basis

De volgende vormen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar ze maken de constructie later completer.

Andere tijden en toekomst

Omdat det onderwerp blijft, kun je ook andere werkwoordsvormen van være gebruiken:

Tijd of betekenis	Noors	Nederlands
voltooide tijd	Det har vært et problem.	Er is een probleem geweest.
verleden vóór een ander verleden moment	Det hadde vært flere problemer før.	Er waren eerder verschillende problemen geweest.
verwachte situatie	Det kommer til å være mange folk der.	Er zullen daar veel mensen zijn.
toekomstige gebeurtenis	Det blir et møte i morgen.	Morgen is er een vergadering.

Det blir kan een toekomstige situatie of verandering aanduiden. Het is vaak idiomatischer dan een letterlijke poging om Nederlands ‘zal zijn’ woord voor woord na te bouwen.

Det finnes: bestaan of te vinden zijn

Det finnes betekent ‘er bestaat’, ‘er bestaan’ of ‘er is/zijn te vinden’. Het legt meer nadruk op het bestaan of de beschikbaarheid dan het algemene det er:

• Det finnes mange løsninger. — Er bestaan veel oplossingen.
• Det finnes ingen enkel forklaring. — Er bestaat geen eenvoudige verklaring.

Voor een alledaagse mededeling over wat zich op een plek bevindt, is det er meestal de veiligste basiskeuze. Det finnes past goed bij algemene feiten, mogelijkheden en het idee dat iets verkrijgbaar of vindbaar is.

Presentatie tegenover identificatie

Niet elke zin van het type det er + naamwoord is een bestaanszin. Vergelijk:

• Det er en lege på hotellet. — Er is een arts in het hotel. (aanwezigheid)
• Det er legen. — Dat is de arts. (identificatie)

Bij identificatie wijs je iemand of iets aan en verwijst det wel naar de situatie of persoon die je waarneemt. De bepaaldheid helpt vaak: en lege introduceert een arts; legen (‘de arts’) identificeert een bekende persoon.

Op een hoger niveau kom je ook de gespleten zin tegen, een constructie die één onderdeel extra nadruk geeft: Det er Anna som leder møtet — ‘Het is Anna die de vergadering leidt.’ De vorm begint eveneens met det er, maar dient niet in de eerste plaats om te melden dat Anna bestaat. Hij benadrukt dat juist Anna de leiding heeft.

Oefentips

1. Maak drietallen. Neem vijf situaties en schrijf telkens een mededeling, ontkenning en vraag: Det er en kafé her. Det er ikke en kafé her. Er det en kafé her? Zo automatiseer je meteen de plaats van ikke en de vraagvolgorde.
2. Wissel enkelvoud en meervoud af. Zeg bijvoorbeeld Det er en stol en daarna Det er fire stoler. Markeer dat er niet verandert, juist omdat het Nederlands je tot ‘is/zijn’ verleidt.
3. Zet tijd en plaats vooraan. Bouw een basiszin als Det er et møte på tirsdag om tot På tirsdag er det et møte. Controleer steeds of het werkwoord op de tweede zinsplaats staat.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Het werkwoord være — leer de vormen er en var en het gewone gebruik van ‘zijn’ voordat je de presenterende constructie uitbreidt.