Bli-passief in het Noors

Kort gezegd

Het Noorse bli-passief bestaat uit een vorm van bli plus een voltooid deelwoord: Boka ble lest (‘Het boek werd gelezen’). Deze vorm stelt meestal de gebeurtenis of verandering centraal. Dat lijkt sterk op het Nederlandse passief met worden, maar vooral in de voltooide tijden kiest het Noors anders: har blitt valgt betekent ‘is gekozen’, terwijl er valgt eerder een toestand of resultaat beschrijft.

Overzicht

In een actieve zin voert het onderwerp de handeling uit: Alle leste boka (‘Iedereen las het boek’). In een passieve zin wordt juist datgene wat de handeling ondergaat het onderwerp: Boka ble lest av alle (‘Het boek werd door iedereen gelezen’). De uitvoerder kan worden genoemd met av, maar blijft vaak weg omdat die onbekend, vanzelfsprekend of niet belangrijk is.

Het bli-passief is een van de drie belangrijke manieren om in het Noors een passieve betekenis uit te drukken. Bij deze constructie staat een vervoegde vorm van bli samen met een voltooid deelwoord (de werkwoordsvorm die in het Nederlands vaak met ge- begint, zoals ‘gelezen’ of ‘gekozen’). Het bli-passief legt doorgaans de nadruk op een gebeurtenis: er gebeurt iets met iemand of iets. Daarom komt het bijzonder vaak voor wanneer een concrete gebeurtenis in het verleden wordt verteld.

Dit onderwerp hoort bij B2, omdat je niet alleen de vorm moet kennen, maar ook moet kiezen tussen het bli-passief, het s-passief en het være-passief. Voor Nederlandstaligen is de basis gelukkig herkenbaar: Noors bli komt in deze constructie vaak overeen met Nederlands worden. Die overeenkomst helpt, maar is niet in elke tijd één op één te gebruiken.

Zo werkt het

Van een actieve naar een passieve zin

Neem de actieve zin:

Alle leste boka. — ‘Iedereen las het boek.’

Daarin is alle het onderwerp (wie de handeling uitvoert) en boka het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). In de passieve zin gebeurt het volgende:

1. Het lijdend voorwerp boka wordt het nieuwe onderwerp.
2. Het hoofdwerkwoord leste wordt het voltooid deelwoord lest.
3. Een passende vorm van bli wordt het vervoegde werkwoord.
4. De oorspronkelijke uitvoerder kan met av worden toegevoegd.

Het resultaat is:

Boka ble lest (av alle). — ‘Het boek werd (door iedereen) gelezen.’

De basisbouw is dus:

nieuw onderwerp + vorm van bli + voltooid deelwoord + eventueel av + uitvoerder

Niet iedere actieve zin kan natuurlijk en zonder betekenisverschil passief worden gemaakt. Het werkt vooral bij werkwoorden met een lijdend voorwerp, zoals lese boka (‘het boek lezen’), knuse vinduet (‘het raam breken’) en velge en leder (‘een leider kiezen’).

De vormen van bli

Bli is onregelmatig. Alleen bli draagt tijd en persoonsvorm; het voltooid deelwoord blijft deel van de passieve constructie.

Tijd of constructie	Vorm	Voorbeeld	Betekenis
infinitief	bli	å bli valgt	gekozen worden
tegenwoordige tijd	blir	Hun blir valgt.	Zij wordt gekozen.
verleden tijd	ble	Hun ble valgt.	Zij werd gekozen.
voltooid tegenwoordige tijd	har blitt	Hun har blitt valgt.	Zij is gekozen.
voltooid verleden tijd	hadde blitt	Hun hadde blitt valgt.	Zij was gekozen.
toekomst	vil bli	Hun vil bli valgt.	Zij zal worden gekozen.
met modaal werkwoord	må/kan bli	Hun må bli valgt.	Zij moet gekozen worden.

Na een modaal werkwoord (een werkwoord als ‘moeten’, ‘kunnen’ of ‘zullen’) staat bli in de infinitief zonder å: Søknaden må bli godkjent (‘De aanvraag moet worden goedgekeurd’).

Het voltooid deelwoord

Het voltooid deelwoord moet je bij onregelmatige werkwoorden vaak apart leren. Enkele veelvoorkomende vormen zijn:

Infinitief	Voltooid deelwoord	Bli-passief	Nederlands
lese	lest	ble lest	werd gelezen
skrive	skrevet	ble skrevet	werd geschreven
velge	valgt	ble valgt	werd gekozen
knuse	knust	ble knust	werd gebroken/verbrijzeld
stenge	stengt	ble stengt	werd gesloten
invitere	invitert	ble invitert	werd uitgenodigd

In een gewoon verbaal bli-passief in het Bokmål blijft het deelwoord normaal in de gebruikte vaste vorm, ook als het onderwerp meervoud is: Vinduene ble knust (‘De ramen werden ingeslagen’) en Brevene ble skrevet i går (‘De brieven werden gisteren geschreven’). Probeer dus niet automatisch een Nederlandse of bijvoeglijke meervoudsuitgang toe te voegen.

Woordvolgorde

In een gewone hoofdzin staat de vervoegde vorm van bli op de tweede zinsplaats, volgens de Noorse hoofdzinregel:

• Boka ble lest i går. — Het boek werd gisteren gelezen.
• I går ble boka lest. — Gisteren werd het boek gelezen.

Een zinsbijwoord zoals ikke (‘niet’) staat normaal na de vervoegde vorm en vóór het deelwoord:

• Boka ble ikke lest. — Het boek werd niet gelezen.

In een bijzin staat ikke juist vóór de vervoegde vorm:

• Jeg vet at boka ikke ble lest. — Ik weet dat het boek niet werd gelezen.

In een ja-neevraag komt de vervoegde vorm vóór het onderwerp:

• Ble boka lest? — Werd het boek gelezen?

De uitvoerder met av

Als het belangrijk is wie de handeling verricht, gebruik je meestal av (‘door’):

• Hun ble valgt av medlemmene. — Zij werd door de leden gekozen.
• Romanen ble skrevet av Sigrid Undset. — De roman werd door Sigrid Undset geschreven.

Laat de uitvoerder weg als die niet bekend of niet relevant is: Sykkelen min ble stjålet (‘Mijn fiets werd gestolen’). Dat klinkt natuurlijker dan een lege aanduiding zoals ‘door iemand’ toe te voegen.

Het verschil met andere passieve vormen

De drie vormen overlappen soms, maar ze geven een ander perspectief.

Vorm	Typisch perspectief	Voorbeeld	Natuurlijke Nederlandse weergave
bli + deelwoord	gebeurtenis, handeling of verandering	Døra ble stengt klokka ti.	De deur werd om tien uur gesloten.
være + deelwoord	toestand of bestaand resultaat	Døra var stengt.	De deur was gesloten/dicht.
werkwoord + -s	procedure, algemene regel, instructie of formele mededeling	Døra stenges klokka ti.	De deur wordt om tien uur gesloten.

Het verschil tussen ble stengt en var stengt is bijzonder belangrijk. Døra ble stengt vertelt dat iemand de deur sloot of dat het sluiten plaatsvond. Døra var stengt beschrijft hoe de toestand van de deur was. Vergelijk:

• Da vi kom, ble døra stengt. — Toen wij kwamen, werd de deur gesloten.
• Da vi kom, var døra stengt. — Toen wij kwamen, was de deur gesloten.

Ook het s-passief en het bli-passief kunnen dezelfde situatie vanuit een ander gezichtspunt tonen. Maten serveres klokka seks klinkt als een rooster, regel of neutrale mededeling: ‘Het eten wordt om zes uur geserveerd.’ Maten blir servert klokka seks legt meer nadruk op wat er zal gebeuren. In alledaagse gesproken taal is de bli-vorm vaak een veilige keuze voor een concrete gebeurtenis; het s-passief is veel te zien in aanwijzingen, officiële teksten, recepten en algemene beschrijvingen.

Voorbeelden in context

Noors	Nederlands	Toelichting
Han ble overrasket.	Hij werd verrast.	Een verandering of reactie bij een persoon.
Boka ble lest av alle.	Het boek werd door iedereen gelezen.	De uitvoerder staat na av.
Vinduet ble knust.	Het raam werd ingeslagen.	De uitvoerder is onbekend of niet belangrijk.
Hun ble valgt til leder.	Zij werd tot leider gekozen.	Bij een functie staat vaak til.
Søknaden blir behandlet neste uke.	De aanvraag wordt volgende week behandeld.	Een toekomstige gebeurtenis met blir.
To personer har blitt skadet i ulykken.	Bij het ongeluk zijn twee personen gewond geraakt.	Voltooide gebeurtenis: har blitt.
Møtet ble ikke avlyst.	De vergadering werd niet afgelast.	Ikke staat tussen ble en het deelwoord.
I fjor ble huset solgt.	Vorig jaar werd het huis verkocht.	Het tijdselement staat vooraan; ble blijft tweede.
Vet du hvorfor veien ble stengt?	Weet je waarom de weg werd afgesloten?	Bli-passief in een indirecte vraag.
Alle dokumentene må bli signert før fredag.	Alle documenten moeten vóór vrijdag worden ondertekend.	Na må staat bli zonder å.
Hun håper å bli invitert til intervju.	Ze hoopt voor een gesprek te worden uitgenodigd.	Infinitiefconstructie met å bli.
Da vi kom fram, hadde konserten blitt avlyst.	Toen we aankwamen, was het concert afgelast.	De afgelasting vond al eerder plaats.
Resultatet vil bli kunngjort i morgen.	De uitslag zal morgen bekendgemaakt worden.	Formele toekomstige mededeling.
Ble pakken levert til riktig adresse?	Werd het pakket op het juiste adres bezorgd?	Ja-neevraag met ble voor het onderwerp.

Veelgemaakte fouten

Være gebruiken voor iedere Nederlandse voltooide passiefzin

• Onjuist voor een gebeurtenis: Hun er valgt i går.
• Juist: Hun ble valgt i går.
• Waarom: Een afgeronde gebeurtenis op een bepaald moment in het verleden krijgt de verleden tijd ble. Nederlands gebruikt in ‘Zij is gisteren gekozen’ een vorm van zijn en laat ‘geworden’ weg, maar dat patroon kun je niet letterlijk overnemen.

Wil je zonder afgesloten tijdstip zeggen dat de gebeurtenis inmiddels heeft plaatsgevonden, dan kan Hun har blitt valgt (‘Zij is gekozen’). Hun er valgt beschrijft vooral het resultaat: zij is de gekozen persoon of bekleedt die positie.

Blir en ble door elkaar halen

• Onjuist: I går blir vinduet knust.
• Juist: I går ble vinduet knust.
• Waarom: Blir is tegenwoordige tijd; ble is verleden tijd. Het tijdwoord i går (‘gisteren’) vraagt hier om ble.

Het deelwoord verkeerd vormen

• Onjuist: Boka ble lese.
• Juist: Boka ble lest.
• Waarom: Na bli staat niet de infinitief lese, maar het voltooid deelwoord lest. Leer bij onregelmatige werkwoorden de infinitief, verleden tijd en het deelwoord samen: lese – leste – lest.

Nederlandse woordvolgorde kopiëren

• Onjuist: I går boka ble lest.
• Juist: I går ble boka lest.
• Waarom: Als een tijdsbepaling vooraan staat, komt in een Noorse hoofdzin de persoonsvorm direct daarna. Het onderwerp schuift achter ble.

Ikke op de verkeerde plaats zetten

• Onjuist: Boka ikke ble lest. (als zelfstandige hoofdzin)
• Juist: Boka ble ikke lest.
• Waarom: In de hoofdzin staat ikke na de vervoegde vorm. Alleen in een bijzin krijg je bijvoorbeeld fordi boka ikke ble lest (‘omdat het boek niet werd gelezen’).

Zowel -s als bli gebruiken

• Onjuist: Søknaden blir behandles i morgen.
• Juist: Søknaden blir behandlet i morgen.
• Waarom: Je kiest hier één passieve constructie. Na blir heb je het deelwoord behandlet nodig, niet de s-vorm behandles.

Gebruiksnotities

Gesproken en geschreven taal

Het bli-passief komt zowel in gesproken als geschreven Noors voor. Het is bijzonder natuurlijk bij concrete gebeurtenissen: iemand wordt gekozen, iets wordt gestolen of een weg wordt afgesloten. In zakelijke en journalistieke teksten kan het ook helpen om de gebeurtenis centraal te zetten zonder een uitvoerder te noemen.

Het s-passief is compacter en komt vaak voor op borden, in instructies en in formele formuleringen: Dørene stenges kl. 22 (‘De deuren worden om 22.00 uur gesloten’). In een verhaal over wat er gisteren gebeurde ligt Dørene ble stengt kl. 22 meer voor de hand. Dit is geen absolute scheiding: context, stijl en het gekozen werkwoord spelen ook mee.

Een passief zonder uitvoerder

Een Noorse passieve zin hoeft geen av-groep te bevatten. Juist wanneer het resultaat of de getroffen persoon belangrijker is, blijft de handelende persoon meestal ongenoemd:

Jeg ble stoppet på vei hjem. — ‘Ik werd op weg naar huis tegengehouden.’

Wie dat deed kan uit de context blijken, maar hoeft niet te worden vermeld. Voeg av politiet (‘door de politie’) alleen toe als die informatie relevant is.

Bli betekent niet altijd ‘worden’ in een passief

Bli kan zelfstandig ‘worden’, ‘blijven’ of ‘raken’ betekenen. Niet elke combinatie met bli is daarom automatisch een passieve zin:

• Hun ble lege. — Zij werd arts.
• Bli her! — Blijf hier!
• Han ble syk. — Hij werd ziek.

In deze voorbeelden staat na bli geen voltooid deelwoord dat een handeling uitdrukt. Bij vormen als overrasket (‘verrast’) kan er wel enige dubbelzinnigheid zijn tussen een gebeurtenis en een eigenschap. De context bepaalt dan of de nadruk ligt op wat iemand overkwam of op de toestand waarin die persoon terechtkwam.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De valkuil van het voltooide passief

Het grootste verschil met het Nederlands verschijnt in voltooide tijden. Nederlands laat in een zin als ‘De kandidaat is gekozen’ het woord geworden meestal weg. Noors laat blitt juist staan wanneer de zin de gebeurtenis als voltooid passief presenteert:

• Kandidaten har blitt valgt. — De kandidaat is gekozen. (de verkiezing heeft plaatsgevonden)
• Kandidaten er valgt. — De kandidaat is gekozen. (hij of zij is nu de gekozen kandidaat)

Het Nederlandse verschil is in vertaling niet altijd zichtbaar. Stel jezelf daarom de vraag: vertel ik wat er is gebeurd, of beschrijf ik de huidige toestand? Voor de gebeurtenis kies je har blitt; voor de toestand vaak er.

Hetzelfde contrast bestaat in het verleden:

• Da vi kom, hadde døra blitt stengt. — Toen we kwamen, was de deur inmiddels gesloten. (iemand had haar gesloten)
• Da vi kom, var døra stengt. — Toen we kwamen, was de deur dicht. (toestand)

Gebeurtenis en resultaat kunnen in elkaar overlopen

Het onderscheid tussen bli en være is niet altijd volledig scherp. Sommige deelwoorden gedragen zich gemakkelijk als bijvoeglijk naamwoord, bijvoorbeeld interessert (‘geïnteresseerd’) of bekymret (‘bezorgd’). Vergelijk:

• Hun ble bekymret da han ikke svarte. — Ze werd bezorgd toen hij niet antwoordde.
• Hun var bekymret hele kvelden. — Ze was de hele avond bezorgd.

De eerste zin markeert het begin van een nieuwe toestand; de tweede beschrijft de toestand zelf. Dit gebeurtenis-tegen-toestandcontrast is bruikbaarder dan simpelweg ieder Nederlands worden of zijn woord voor woord te vervangen.

Stijl: actief kan duidelijker zijn

Een grammaticaal correct passief is niet automatisch de beste formulering. Als de uitvoerder belangrijk en bekend is, klinkt een actieve zin vaak directer:

• Passief: Rapporten ble skrevet av prosjektlederen.
• Actief: Prosjektlederen skrev rapporten.

Gebruik het passief bewust: wanneer het ondergane object al het gespreksonderwerp is, wanneer de uitvoerder onbekend is, of wanneer de gebeurtenis belangrijker is dan degene die haar uitvoert.

Oefentips

1. Maak drietallen. Neem één situatie en schrijf drie zinnen: Noen stengte døra (actief), Døra ble stengt (gebeurtenis) en Døra var stengt (toestand). Zo oefen je betekenis in plaats van alleen vormen.
2. Oefen tijd en woordvolgorde tegelijk. Zet dezelfde zin in het heden, verleden en de voltooide tijd: blir lest – ble lest – har blitt lest. Voeg daarna ikke of een tijdsbepaling vooraan toe.
3. Markeer echte voorbeelden. Let in Noorse nieuwsberichten op blir, ble en har blitt gevolgd door een deelwoord. Vraag telkens: wordt hier een gebeurtenis, een procedure of een toestand beschreven?

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: S-passief — de passieve vorm op -s, veel gebruikt voor regels, procedures en formele mededelingen.
• Volgende stap: Være-passief — beschrijft met være plus een voltooid deelwoord vooral een toestand of resultaat.