Włoski czasownik *dare*: odmiana i użycie

W skrócie

Dare znaczy przede wszystkim „dawać”, ale występuje też w wielu codziennych zwrotach. W czasie teraźniejszym ma formy do, dai, dà, diamo, date, danno. Szczególnie warto zapamiętać akcent w dà („daje”), który odróżnia tę formę od przyimka da.

Przegląd

Dare należy do najważniejszych włoskich czasowników poznawanych na poziomie A1. Jest zakończony na -are, lecz jego czas teraźniejszy nie powstaje całkiem według regularnego wzoru. Formy są krótkie i bardzo częste, dlatego najlepiej nauczyć się ich jako jednego zestawu, zamiast próbować za każdym razem odtwarzać je od bezokolicznika.

Podstawowa konstrukcja przypomina polskie „dać komuś coś”: Do il libro a Marta — „Daję książkę Marcie”. Osoba otrzymująca jest dopełnieniem pośrednim (osobą, której coś dajemy), a przekazywana rzecz — dopełnieniem bliższym (tym, co dajemy). Po włosku odbiorcę często wprowadza przyimek a, ale równie często zastępuje go krótki zaimek, na przykład mi, ti lub Le: Ti do il libro — „Daję ci książkę”.

Znaczenie czasownika wykracza daleko poza fizyczne wręczanie przedmiotu. Włoskie dare pojawia się między innymi w wyrażeniach dotyczących pomocy, egzaminów, rad, przeszkadzania i sposobu zwracania się do rozmówcy. Polski odpowiednik zależy więc od całego zwrotu: dare un esame to „zdawać egzamin”, a dare fastidio — „przeszkadzać” lub „drażnić”.

Jak to działa

Odmiana w czasie teraźniejszym

Czas teraźniejszy, czyli włoskie presente, służy zarówno do opisywania tego, co dzieje się teraz, jak i czynności zwyczajowych. W języku włoskim zaimek osobowy zwykle się pomija, ponieważ końcówka czasownika wskazuje wykonawcę czynności.

Osoba	Forma	Znaczenie podstawowe	Przykład
(io)	do	daję	Do una risposta.
(tu)	dai	dajesz	Dai il pane a Luca.
(lui / lei / Lei)	dà	daje / daje pan, pani	Mi dà un consiglio.
(noi)	diamo	dajemy	Diamo una mano.
(voi)	date	dajecie	Date il benvenuto agli ospiti.
(loro)	danno	dają	Danno lezioni di italiano.

Najbardziej nieregularne są formy do, dai, dà i danno. Formy diamo oraz date łatwiej skojarzyć z czasownikami na -are, choć temat czasownika również nie wygląda tu jak zwykłe d- plus regularna końcówka.

Ważny akcent: dà i da

W trzeciej osobie liczby pojedynczej piszemy dà z akcentem: Marco dà il libro ad Anna — „Marco daje książkę Annie”. Bez akcentu da jest najczęściej przyimkiem o znaczeniu „od”, „z”, „u” albo „przez”, zależnie od zdania: Vengo da Roma — „Przyjeżdżam z Rzymu”.

Wymowa obu słów jest taka sama. Akcent graficzny służy w tym przypadku wyłącznie rozróżnieniu ich w piśmie:

• Giulia dà un regalo a Paolo. — Giulia daje Paolowi prezent.
• Il regalo è da Giulia. — Prezent jest od Giulii.

Schemat „dać komuś coś”

Pełna konstrukcja może zawierać dwa uzupełnienia czasownika:

dare + coś + a qualcuno

• Do le chiavi a Paolo. — Daję klucze Paolowi.
• Diamo il documento alla segretaria. — Dajemy dokument sekretarce.

Po włosku odbiorca wyrażony rzeczownikiem (wyrazem nazywającym osobę, rzecz lub miejsce) wymaga zwykle a. W polszczyźnie tę samą rolę pokazuje najczęściej celownik: „Paolowi”, „sekretarce”. To ważna różnica — nie należy usuwać włoskiego a tylko dlatego, że w polskim nie ma osobnego przyimka.

Gdy odbiorca jest już znany z kontekstu, często stosuje się zaimek dopełnienia pośredniego, czyli krótki wyraz oznaczający „mi”, „ci”, „mu”, „jej” i podobne. Stoi on przed odmienionym czasownikiem:

Zaimek	Znaczenie	Przykład
mi	mi	Mi dai il menù? — Dasz mi kartę?
ti	ci	Ti do il mio numero. — Daję ci mój numer.
gli	mu	Gli diamo una risposta. — Dajemy mu odpowiedź.
le	jej	Le do le chiavi. — Daję jej klucze.
Le	panu / pani, grzecznościowo	Le do il mio documento. — Daję panu/pani mój dokument.
ci	nam	Ci date cinque minuti? — Dacie nam pięć minut?
vi	wam	Vi do un consiglio. — Daję wam radę.

Na poziomie A1 wystarczy sprawnie rozpoznawać najczęstsze formy mi, ti i Le. Zauważ też, że włoskie zaimki stoją przed czasownikiem, podczas gdy po polsku naturalnie mówimy zarówno „daję ci”, jak i „ci daję”.

Najczęstsze połączenia z dare

Znaczenia całych zwrotów warto zapamiętywać razem z rodzajnikiem i przyimkiem:

Zwrot	Naturalny odpowiednik po polsku	Przykład
dare qualcosa a qualcuno	dawać coś komuś	Do un fiore a mia madre.
dare una mano (a qualcuno)	pomagać (komuś)	Mi dai una mano?
dare un consiglio	udzielać rady	Ti do un consiglio.
dare una risposta	udzielać odpowiedzi	Dà una risposta chiara.
dare fastidio (a qualcuno)	przeszkadzać, drażnić	Il rumore mi dà fastidio.
dare ragione a qualcuno	przyznawać komuś rację	Questa volta ti do ragione.
dare il benvenuto	witać, serdecznie przyjmować	Diamo il benvenuto agli ospiti.
dare un esame	zdawać / podchodzić do egzaminu	Dà un esame domani.
dare del tu / del Lei	mówić komuś na „ty” / zwracać się formalnie	Le diamo del Lei.

W tych połączeniach tłumaczenie słowo w słowo często brzmi po polsku nienaturalnie. Dare una mano nie opisuje dosłownego podawania ręki, lecz pomoc, a dare fastidio nie oznacza „dawać przeszkodę”.

Przykłady w kontekście

Włoski	Polski	Uwaga
Ti do il libro dopo cena.	Dam ci książkę po kolacji.	Osoba otrzymująca jest wyrażona przez ti.
Mi dai una mano con queste valigie?	Pomożesz mi z tymi walizkami?	Codzienna prośba o pomoc.
Sara dà le chiavi a suo fratello.	Sara daje klucze swojemu bratu.	Przed osobą występuje a.
Diamo un regalo alla maestra.	Dajemy nauczycielce prezent.	Alla to połączenie a + la.
Date un po’ d’acqua al cane?	Dacie psu trochę wody?	Pytanie skierowane do kilku osób.
I nonni danno sempre buoni consigli.	Dziadkowie zawsze udzielają dobrych rad.	Liczba mnoga: danno.
Il fumo mi dà fastidio.	Dym mi przeszkadza.	To, co przeszkadza, jest podmiotem zdania.
Per una volta ti do ragione.	Tym razem przyznaję ci rację.	Stałe połączenie dare ragione.
Domani Luca dà un esame di storia.	Jutro Luca zdaje egzamin z historii.	We Włoszech częsty zwrot akademicki.
Possiamo darci del tu?	Możemy mówić sobie po imieniu / na „ty”?	Wzajemność wyraża darci.
Al direttore diamo del Lei.	Do dyrektora zwracamy się per „pan”.	Formalny sposób zwracania się.
Le do subito il suo documento, signora.	Zaraz oddam pani dokument.	Grzecznościowe Le; sens „oddać” wynika z sytuacji.
Questo balcone dà sul cortile.	Ten balkon wychodzi na dziedziniec.	Inne znaczenie: okno lub balkon jest skierowany na coś.
Non dare tutto per scontato.	Nie traktuj wszystkiego jako oczywistości.	Częsty zwrot o znaczeniu przenośnym.

Najczęstsze błędy

1. Regularna forma zamiast nieregularnej

• Niepoprawnie: Io dao una mano a Marco.
• Poprawnie: Io do una mano a Marco.
• Dlaczego: Dare nie odmienia się w czasie teraźniejszym jak regularne parlare. Formę pierwszej osoby trzeba zapamiętać jako do.

2. Brak akcentu w formie dà

• Niepoprawnie: Anna da un consiglio a Luca.
• Poprawnie: Anna dà un consiglio a Luca.
• Dlaczego: Dà to forma czasownika „daje”, natomiast da bez akcentu jest przyimkiem. Akcentu nie przenosimy na pozostałe formy: piszemy do, dai, diamo, date, danno.

3. Pomijanie a przed odbiorcą

• Niepoprawnie: Do il libro Maria.
• Poprawnie: Do il libro a Maria.
• Dlaczego: Gdy osobę nazywamy rzeczownikiem lub imieniem, włoska konstrukcja wymaga zwykle przyimka a. Polski celownik „Marii” nie ma tu bezpośredniego odpowiednika w postaci końcówki.

4. Powtarzanie pełnego odbiorcy po zaimku bez potrzeby

• Niezręcznie w neutralnym zdaniu: Le do il libro a Maria.
• Naturalnie: Do il libro a Maria. albo Le do il libro.
• Dlaczego: Jeśli le jasno zastępuje Marię, nie trzeba jej od razu ponownie nazywać. Powtórzenie może być możliwe dla podkreślenia lub w mowie potocznej, ale nie jest najlepszym podstawowym wzorem dla początkujących.

5. Dosłowne tłumaczenie utartych zwrotów

• Niepoprawne rozumienie: Mi dai una mano? = „Dajesz mi rękę?”
• Poprawne znaczenie: „Pomożesz mi?”
• Dlaczego: W połączeniach takich jak dare una mano, dare fastidio czy dare un esame znaczenie tworzy cały zwrot. Uczenie się pojedynczego słowa dare nie wystarcza.

6. Mylenie danno z dano

• Niepoprawnie: Loro dano lezioni private.
• Poprawnie: Loro danno lezioni private.
• Dlaczego: Trzecia osoba liczby mnogiej ma podwójne n: danno. Słowo danno może też być rzeczownikiem oznaczającym „szkodę”; znaczenie rozpoznaje się z kontekstu.

Uwagi o użyciu

Dare un esame

We włoskim środowisku szkolnym i akademickim dare un esame oznacza podejść do egzaminu lub zdawać go w określonym terminie. Sam zwrot nie przesądza, czy wynik będzie pozytywny. Gdy ważne jest zaliczenie, używa się między innymi superare un esame — „zdać egzamin z powodzeniem”. Spotyka się również bardziej formalne sostenere un esame.

Dare del tu i dare del Lei

Zwroty te opisują sposób zwracania się do drugiej osoby:

• dare del tu a qualcuno — mówić komuś na „ty”,
• dare del Lei a qualcuno — zwracać się do kogoś formalnie.

Polskie „pan/pani” nie działa gramatycznie dokładnie tak samo jak włoskie Lei, ale wybór rejestru jest podobnie ważny. W sklepie, urzędzie lub pierwszej rozmowie zawodowej bezpieczniej zacząć od Lei. Przejście na tu można zaproponować pytaniem Possiamo darci del tu?.

W grzecznościowym znaczeniu Le często zapisuje się wielką literą, aby odróżnić „panu/pani” od le — „jej”. We współczesnych tekstach można też spotkać małą literę; o znaczeniu decyduje kontekst.

Ta sama forma, różne polskie czasowniki

Nie należy zakładać, że dare zawsze odpowiada polskiemu „dawać”. Zależnie od sytuacji może znaczyć także „podać”, „oddać”, „udzielić”, „przyznać”, „wywołać” lub „wychodzić na”:

• Mi dà il sale? — „Poda mi pan/pani sól?”
• Ti do ragione. — „Przyznaję ci rację”.
• La finestra dà sulla piazza. — „Okno wychodzi na plac”.

Najlepszą wskazówką jest rzeczownik lub przyimek występujący obok czasownika, nie samo dare.

Dalej niż podstawy

Poniższych konstrukcji nie trzeba jeszcze aktywnie opanować na poziomie A1, ale warto je rozpoznawać.

Bezokolicznik z zaimkiem

Przy odmienionej formie zaimek stoi przed czasownikiem: Ti do una mano. Gdy dare pozostaje bezokolicznikiem (formą słownikową), zaimek łączy się z jego końcem, a końcowe -e znika:

• dare + mi → darmi: Puoi darmi una mano? — „Możesz mi pomóc?”
• dare + ti → darti: Voglio darti un consiglio. — „Chcę dać ci radę”.
• dare + ci → darci: Può darci una risposta? — „Może nam pan/pani odpowiedzieć?”

Ta sama zasada wyjaśnia formę darci w pytaniu Possiamo darci del tu?.

Tryb rozkazujący

Tryb rozkazujący (forma służąca do poleceń, próśb i zachęt) ma kilka osobnych form. Najczęściej spotkasz:

Adresat	Forma	Przykład
tu	da’ lub dai	Dai, dammi una mano! — No, pomóż mi!
Lei	dia	Mi dia un momento, per favore. — Proszę dać mi chwilę.
noi	diamo	Diamo il benvenuto a tutti. — Powitajmy wszystkich.
voi	date	Date il documento alla segretaria. — Dajcie dokument sekretarce.

W bardzo częstym dammi („daj mi”) podwojenie m wynika z połączenia krótkiej formy rozkazującej da’ z mi. Podobnie powstają dacci („daj nam”) i dalle („daj jej”). Tych form najlepiej uczyć się jako gotowych całości.

Czasy złożone i imiesłów dato

Imiesłów czasu przeszłego (forma używana do budowania czasów złożonych) brzmi dato. W czasie passato prossimo czasownik łączy się z avere:

• Ti ho dato il mio numero. — Dałem / dałam ci mój numer.
• Ci hanno dato una buona notizia. — Przekazali nam dobrą wiadomość.

Dato występuje także jako przymiotnik w bardziej zaawansowanych konstrukcjach, ale dla początkującego najważniejszy jest wzór avere + dato.

Zwroty przenośne

W bardziej rozbudowanych tekstach często pojawiają się:

• dare per scontato — uważać coś za oczywiste, zakładać coś z góry,
• dare l’impressione di — sprawiać wrażenie,
• dare importanza a — przywiązywać wagę do,
• darsi da fare — brać się do pracy, starać się,
• dare su — wychodzić na coś, na przykład o oknie lub balkonie.

Warto zapisywać je jako całe wyrażenia, ponieważ polskie odpowiedniki używają zupełnie innych czasowników.

Wskazówki do nauki

1. Ćwicz sześć form w krótkich zdaniach. Zamiast recytować samo do, dai, dà..., dodaj stałe połączenie: do un consiglio, dai un consiglio, dà un consiglio. Dzięki temu jednocześnie utrwalasz odmianę i słownictwo.
2. Rysuj dwa miejsca po czasowniku. W schemacie dare qualcosa a qualcuno wpisuj osobno rzecz i odbiorcę. Następnie zastępuj odbiorcę zaimkiem: Do il libro a Marta → Le do il libro.
3. Zbieraj całe zwroty. Na jednej stronie notatek pogrupuj dare una mano, dare fastidio, dare ragione i dare un esame. Dopisz naturalny polski odpowiednik, a nie tłumaczenie każdego słowa.
4. Sprawdzaj akcent podczas pisania. Po napisaniu zdania z trzecią osobą zadaj sobie pytanie: „Czy to znaczy «daje»?”. Jeśli tak, potrzebne jest dà.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Regularne czasowniki na -ARE — pomagają zobaczyć, pod jakimi względami odmiana dare odbiega od zwykłego wzoru.