Fransızcada işaret sıfatları

Kısaca

Fransızcada ce, cet, cette, ces, bir adın önünde kullanılarak Türkçedeki bu, şu, o; bunlar, şunlar, onlar anlamlarını verir: ce livre “bu kitap”, ces livres “bu kitaplar”. Seçim, uzaklığa değil adın dilbilgisel cinsiyetine, tekil ya da çoğul oluşuna ve bazı durumlarda ardından gelen sese bağlıdır. Yakınlık veya karşıtlık özellikle belirtilmek istenirse adın sonuna -ci ya da -là eklenir: ce livre-ci “bu kitap”, ce livre-là “şu/o kitap”.

Genel bakış

Bir dükkânda “Şu çantaya bakabilir miyim?”, evde “Bu anahtarlar senin mi?” ya da bir konuşmada “O günü hatırlıyorum” demek için işaret bildiren sözlere ihtiyaç duyarız. Fransızcadaki adjectifs démonstratifs, yani işaret sıfatları, bu görevi üstlenir. Buradaki sıfat, bir adı niteleyen veya belirleyen sözdür; ad ise kişi, nesne, yer ya da düşünce bildiren kelimedir. Cette maison “bu ev” sözünde cette, hangi evden söz edildiğini gösterir.

Bu konu A1 düzeyinde öğrenilir, fakat Türkçe bilenler için iki önemli yenilik içerir. Birincisi, Fransızcada adların dilbilgisel cinsiyeti, yani eril veya dişil olarak sınıflandırılması vardır. Bu sınıflandırma nesnenin gerçek hayattaki cinsiyetiyle ilgili olmak zorunda değildir: livre “kitap” erildir, table “masa” dişildir. İkincisi, Türkçede “bu kitap” ve “bu kitaplar” derken “bu” değişmez; Fransızcada ce livre ve ces livres denir.

Türkçedeki “bu–şu–o” ayrımını da Fransızcaya kelime kelime aktarmamak gerekir. Ce yalnızca “bu”, cette yalnızca “şu” demek değildir. Dört biçim de duruma göre yakın veya uzak bir şeyi gösterebilir. Önce doğru biçimi seçmeyi, ardından gerekirse yakınlık ve karşıtlık eklemeyi öğrenmek en sağlam yoldur.

Nasıl kullanılır?

Dört temel biçim

Tekil, bir varlıktan; çoğul, birden fazla varlıktan söz edilmesidir. İşaret sıfatı, önüne geldiği adın cinsiyetine ve sayısına uyar. Uyum denilen bu ilişkiyi aşağıdaki tabloyla düşünebilirsiniz.

Kullanıldığı yer	Fransızca biçim ve örnek	Türkçesi
Eril tekil, ünsüz sesin önünde	ce livre	bu/şu/o kitap
Eril tekil, ünlü sesin veya sessiz h'nin önünde	cet arbre	bu/şu/o ağaç
Dişil tekil	cette table	bu/şu/o masa
Eril veya dişil çoğul	ces livres, ces tables	bu/şu/o kitaplar, masalar

Gündelik kullanımda şu sırayla karar verin:

1. Ad çoğul mu? Öyleyse ces kullanın.
2. Tekil ve dişil mi? Öyleyse cette kullanın.
3. Tekil ve eril mi? Hemen ardından gelen ses ünlüyse veya sessiz h ile başlayan bir kelime varsa cet; diğer durumlarda ce kullanın.

Adları tek başına değil, tanımlıklarıyla öğrenmek bu seçimi kolaylaştırır. Tanımlık, Fransızcada adın önüne gelen un, une, le, la gibi küçük sözcüklerdir. Örneğin un livre “bir kitap” ile eril cinsiyeti, une table “bir masa” ile dişil cinsiyeti birlikte öğrenirsiniz. Un livre → ce livre, une table → cette table dönüşümü daha sonra kendiliğinden yerleşir.

Cet neden kullanılır?

Cet, eril tekilde ce biçiminin ses akışını kolaylaştıran karşılığıdır. Cet ami “bu arkadaş” ve cet hôtel “bu otel” deriz. Bu örneklerde cet kullanılması adın dişil olduğu anlamına gelmez.

Dişil adlarda ise ünlüyle başlasa bile biçim cette olarak kalır:

• cet ami — bu erkek arkadaş / bu arkadaş
• cette amie — bu kız arkadaş / bu arkadaş
• cette école — bu okul
• cette histoire — bu hikâye

Buradaki “erkek arkadaş” ve “kız arkadaş” ifadeleri yalnızca kişinin cinsiyetini açıklıyor; Fransızcadaki ami/amie bu örneklerde mutlaka sevgili anlamına gelmez. Cet ile cette aynı şekilde okunur; yazım farkını belirleyen adın cinsiyetidir.

Fransızcada h harfinin iki tür davranışı vardır. Sessiz h (h muet), ünlüyle başlayan kelimeler gibi bağlantıya izin verir: cet homme “bu adam”, cet hiver “bu kış”. Bağlantıyı engelleyen h (h aspiré) ise ünsüz gibi davranır: ce héros “bu kahraman”. Bu ikinci adlandırma, mutlaka Türkçedeki gibi bir “h” sesi çıkarılacağı anlamına gelmez. Hangi gruba girdiği kelimeyle birlikte öğrenilir; sözlüklerde genellikle özel bir işaretle belirtilir.

Araya başka bir sıfat girerse

İşaret sıfatı her zaman adın hemen yanında olmak zorunda değildir. Önüne başka bir sıfat gelen adlarda ce/cet seçimini, işaret sıfatından hemen sonra duyulan ses belirler; cinsiyet ve sayı ise yine ada bağlıdır.

Fransızca	Türkçesi	Açıklama
ce grand arbre	bu büyük ağaç	Ağaç eril; araya giren kelime ünsüzle başlıyor.
cet ancien bâtiment	bu eski bina	Bina eril; araya giren kelime ünlüyle başlıyor.
cette ancienne école	bu eski okul	Okul dişil; biçim değişmiyor.
ce bel hôtel	bu güzel otel	Otel eril; hemen sonraki kelime ünsüzle başlıyor.

Son örnekte bel, “güzel” anlamındaki beau sıfatının ünlü veya sessiz h önünde kullanılan eril tekil biçimidir. Burada iki ayrı ses kuralı birlikte çalışır; hôtel kelimesine bakıp doğrudan cet seçmek doğru olmaz.

Tanımlıkla üst üste kullanılmaz

Ce, cet, cette, ces, adın önündeki tanımlığın yerini alır. Bu nedenle le livre “kitap/belirli kitap” ile ce livre “bu kitap” ayrı yapılardır; ce le livre denmez.

Aynı şekilde “bu benim kitabım” düşüncesi, iki belirleyiciyi yan yana koyarak kurulmaz. Mon “benim” ile ce aynı adın önünde doğrudan birleşmez:

• Ce livre est à moi. — Bu kitap benim.
• C'est mon livre. — Bu benim kitabım.

Türkçede “bu kitabım” gibi bir yapı mümkün olsa da Fransızca için cümleyi yeniden kurmak gerekir.

-ci ve -là nasıl eklenir?

Temel biçimler uzaklık belirtmediğinden, iki nesneyi karşılaştırırken adın arkasına kısa çizgiyle -ci veya -là getirebilirsiniz:

• ce sac-ci — bu çanta
• ce sac-là — şu/o çanta
• ces chaussures-ci — bu ayakkabılar
• ces chaussures-là — şu/o ayakkabılar

Genel eğilim, -ci ile daha yakındakini, -là ile daha uzaktakini göstermektir. Fakat gündelik konuşmada -là, yalnızca dikkat çekmek için de kullanılabilir. Elinizde tuttuğunuz çanta için ce sac-là denmesi bu yüzden mümkündür. Türkçedeki “bu–şu–o” ayrımıyla kesin bir uzaklık tablosu kurmayın.

Bu parçalar tek başına işaret sıfatının yerini almaz: “şu kitap” için ce livre-là gerekir. Çoğulda da değişmezler: ces livres-là “şu kitaplar”.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı biçimin Türkçeye farklı işaret sözleriyle çevrilebildiğine dikkat edin. Seçimi yalnızca nesnenin yeri değil, konuşmada daha önce anılmış olması da etkiler.

Fransızca	Türkçesi	Açıklama
Ce livre est intéressant.	Bu kitap ilginç.	Eril tekil için temel biçim.
Cet homme est gentil.	Bu adam nazik.	Sessiz h önünde eril tekil.
Cette fille est ma sœur.	Bu kız benim kız kardeşim.	Dişil tekil.
Je préfère ce livre-là.	Şu kitabı tercih ediyorum.	Seçilen kitabı özellikle gösterme.
Tu connais cet acteur ?	Bu oyuncuyu tanıyor musun?	Ünlüyle başlayan eril ad.
Cette adresse est correcte.	Bu adres doğru.	Ünlüyle başlasa da ad dişil.
Ces clés sont à toi ?	Bu anahtarlar senin mi?	Dişil çoğul için de ces.
Ces pantalons sont trop longs.	Bu pantolonlar fazla uzun.	Eril çoğul için de ces.
Vous avez cette veste en bleu ?	Bu ceketin mavisi var mı?	Mağazada doğal bir soru.
Ce matin, le bus était plein.	Bu sabah otobüs doluydu.	Zaman bildiren bir adla kullanım.
Je n'oublierai jamais ce jour-là.	O günü asla unutmayacağım.	Geçmişteki belirli bir güne gönderme.
Je prends ce sac-ci, pas ce sac-là.	Bu çantayı alıyorum, şunu değil.	İki çantayı açıkça karşılaştırma.
On peut se retrouver devant cet hôtel.	Bu otelin önünde buluşabiliriz.	Yer tarifinde sessiz h önünde cet.
Cette idée me plaît.	Bu fikir hoşuma gidiyor.	Elle gösterilemeyen bir düşünceyi belirtme.

Cette fille est ma sœur cümlesindeki sœur, tek başına kişinin abla mı yoksa küçük kız kardeş mi olduğunu söylemez. Türkçeye çevirirken böyle ayrıntıları bağlamdan çıkarmak gerekir; işaret sıfatı bu bilgiyi taşımaz.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki gibi tek biçimi her yerde kullanmak

• Yanlış: Ce voiture est chère.
• Doğru: Cette voiture est chère. — Bu araba pahalı.
• Neden? Voiture dişildir. “Bu”nun Türkçede değişmemesi, Fransızcada da tek biçim kullanılacağı anlamına gelmez. Yeni bir ad öğrendiğinizde işaret sıfatıyla da bir örnek kurun.

2. Her ünlüden önce cet kullanmak

• Yanlış: Cet école est fermée.
• Doğru: Cette école est fermée. — Bu okul kapalı.
• Neden? Ünlü kuralı yalnızca eril tekilde ce ile cet arasında seçim yaparken geçerlidir. Dişil tekilde cette değişmez.

3. H harfinin her zaman aynı davrandığını sanmak

• Yanlış: Cet héros est courageux.
• Doğru: Ce héros est courageux. — Bu kahraman cesur.
• Neden? Héros bağlantıyı engelleyen h grubundadır. Buna karşılık cet homme “bu adam” doğrudur. Kuralı yazıdaki harfe bakarak değil, kelimenin ses özelliğiyle birlikte öğrenin.

4. Çoğulda tekil biçimi korumak

• Yanlış: Cette chaussures sont confortables.
• Doğru: Ces chaussures sont confortables. — Bu ayakkabılar rahat.
• Neden? Çoğulda hem eril hem dişil adlar ces alır. Türkçedeki “bu ayakkabılar” yapısını kelime kelime kopyalamayın.

5. İşaret sıfatının yanına tanımlık eklemek

• Yanlış: Je cherche ce le magasin.
• Doğru: Je cherche ce magasin. — Bu mağazayı arıyorum.
• Neden? Ce, tanımlığın yerini zaten doldurur. Ayrıca Türkçedeki “mağazayı” kelimesinin sonundaki ek için işaret sıfatında ayrı bir biçim aranmaz; Fransızca cümledeki görev farklı yollarla kurulur.

6. Ces ile ses biçimlerini karıştırmak

• Yanlış: Ces enfants jouent dehors. — “Onun çocukları dışarıda oynuyor” demek isterken.
• Doğru: Ses enfants jouent dehors. — Onun çocukları dışarıda oynuyor.
• Neden? Ces enfants, “bu/şu/o çocuklar” demektir. Ses enfants ise “onun çocukları” anlamındadır. Ces ile ses aynı şekilde okunur, ancak biri işaret eder, diğeri birine ait olmayı bildirir. Kararı duyduğunuz sese değil, anlatmak istediğiniz anlama göre verin.

Kullanım notları

İşaret etmek için parmakla göstermek gerekmez

İşaret sıfatları yalnızca göz önündeki nesnelerle kullanılmaz. Daha önce konuşulan bir kişi, yer veya düşünceyi de yeniden gündeme getirebilir:

J'ai visité un village près de Lyon. Ce village est magnifique. — Lyon yakınlarında bir köy gezdim. O köy çok güzel.

Burada köy uzakta olduğu için değil, artık hangi köyden söz edildiği bilindiği için ce village kullanılır. Türkçede bu bağlamda “o köy” veya “bu köy” denebilir. Fransızcadaki biçim ise değişmez.

Konuşma dili ve yazı dili

Dört temel biçim hem günlük konuşmada hem resmî yazıda kullanılır. -ci/-là da başlı başına resmî veya gayriresmî değildir. Bununla birlikte konuşmada -là çok yaygındır; -ci ise özellikle bir karşıtlığı açık tutmak için yararlıdır. Her “bu” çevirisine mutlaka -ci eklemek cümleyi gereksiz yere vurgulu hâle getirebilir.

Söylerken bağlantıya dikkat edin

Ces amis “bu arkadaşlar” söylenirken ces sonundaki normalde duyulmayan harf, ardından ünlü geldiği için z sesiyle bağlanır. Buna ulama, yani kelimeler arasında ses bağlantısı denir. Ces livres “bu kitaplar” ifadesinde böyle bir z sesi yoktur. Bağlantıyı engelleyen h önünde de bu ulama yapılmaz: ces héros “bu kahramanlar”.

Cet ve cette arasındaki farkı ise yalnızca işiterek çözmeye çalışmayın. Yazarken adın cinsiyetini bilmek gerekir; ses kaydında benzer duyulmaları dilbilgisel olarak birbirlerinin yerine geçebilecekleri anlamına gelmez.

Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız kullanımlar

Başlangıçta dört biçimi doğru seçmek ve basit -ci/-là karşıtlığını kurmak yeterlidir. Aşağıdaki ayrıntılar, okurken veya dinlerken karşınıza çıktığında yapıyı tanımanız içindir.

Zaman ifadelerinde ce ve cette

Ce matin “bu sabah”, ce soir “bu akşam”, cette semaine “bu hafta” ve cette année “bu yıl” günlük dilin sık kullanılan ifadeleridir. Cinsiyet kuralı burada da aynıdır: matin ve soir eril, semaine ve année dişildir.

İşaret sıfatı tek başına geçmiş veya gelecek zaman bildirmez:

• Ce matin, j'ai travaillé. — Bu sabah çalıştım.
• Ce soir, je vais travailler. — Bu akşam çalışacağım.

Zamanı cümlenin geri kalanı ve konuşma anı belirler. Ce lundi ifadesini de her koşulda “önümüzdeki pazartesi” diye ezberlemeyin; bağlama göre bu haftaki, yakın geçmişteki veya yaklaşan pazartesiden söz edilebilir.

Ce jour-là “o gün”, cette nuit-là “o gece” gibi ifadeler, anlatı içinde belirli bir zamana geri dönmeyi sağlar. Ces jours-ci ise “şu günlerde/bugünlerde” anlamında yaygın bir kalıptır. Buradaki -ci, fiziksel olarak yakındaki nesneyi değil, içinde bulunulan dönemi gösterir.

Bir açıklamanın ardından gelen işaret sıfatı

Bir adın hangi kişi veya nesneyi belirttiği, ardından gelen açıklamayla da netleştirilebilir:

Tu te souviens de ce café où nous avons déjeuné ? — Öğle yemeği yediğimiz o kafeyi hatırlıyor musun?

Cette femme qui attend devant la porte est notre voisine. — Kapının önünde bekleyen şu kadın bizim komşumuz.

Burada où ile başlayan “yemek yediğimiz”, qui ile başlayan “bekleyen” parçaları adı açıklıyor. Bunlara ilgi cümleciği, yani bir kişi veya şey hakkında ek bilgi veren küçük cümle denir. Böyle bir açıklama kullanıldığında -là eklemek zorunlu değildir; hangi kafeden veya kadından söz edildiği zaten anlaşılabilir.

İşaret sıfatı ile işaret zamiri aynı şey değildir

Zamir, adın yerini tutan sözdür. Türkçede “Bu kitap güzel, ama şu daha ucuz” derken “şu”dan sonra “kitap” demeyebiliriz. Fransızcada ce/cet/cette/ces biçimlerini aynı şekilde tek başına bırakmayız:

Ce livre est intéressant, mais celui-là est moins cher. — Bu kitap ilginç, ama şu daha ucuz.

Buradaki celui-là, “şu kitap/şu olan” anlamıyla adın yerini tutar. Diğer biçimler celle-là, ceux-là ve celles-là olarak karşınıza çıkar; bunların seçimi de yerini tuttukları adın cinsiyetine ve sayısına bağlıdır. Bu ayrı bir konudur, fakat temel ayrım önemlidir: ce livre-là adla birlikte, celui-là adın yerine kullanılır.

Ayrıca C'est intéressant “Bu ilginç” cümlesindeki ce, bu yazıda öğrendiğiniz ad önündeki işaret sıfatı değildir. C'est “bu/şu/o …dır” türü tanıtmalarda kullanılan ayrı bir yapıdır. “Bu kitap ilginç” için Ce livre est intéressant denir; ce livre c'est intéressant başlangıç düzeyinde örnek alınacak tarafsız yazı dili yapısı değildir.

Duygu veya tutum bildiren kullanımlar

İşaret sıfatı bazen yalnızca “hangisi?” sorusuna yanıt vermez; konuşanın tutumunu da hissettirir:

Ah, ces voisins ! — Ah, şu komşular!

Bu söz, bağlama ve ses tonuna göre yakınma, bıkkınlık veya sıcak bir takılma taşıyabilir. Ces kendi başına olumsuz değildir. Benzer şekilde cette histoire “bu hikâye/bu mesele” ifadesinin küçümseyici olup olmadığını yalnızca dilbilgisel biçimden anlayamazsınız. Önce temel anlamı öğrenin; duygusal tonu gerçek konuşma bağlamıyla değerlendirin.

Çalışma önerileri

1. Eşyaları cinsiyet ve sayıyla birlikte adlandırın. Çevrenizden altı ad seçin: örneğin kitap, masa, çanta, anahtar, ağaç, okul. Önce Fransızca tanımlıklarıyla yazın, sonra işaret sıfatına geçin: un sac → ce sac, “bir çanta → bu çanta”; une clé → cette clé → ces clés, “bir anahtar → bu anahtar → bu anahtarlar”. Böylece yalnızca dört biçimi değil, onları seçme nedenini çalışırsınız.

2. Aynı adı değiştirerek ses kuralını sınayın. Cet arbre → ce grand arbre “bu ağaç → bu büyük ağaç” ve ce bâtiment → cet ancien bâtiment “bu bina → bu eski bina” çiftlerini söyleyin. Ardından cette école → cette ancienne école “bu okul → bu eski okul” örneğiyle karşılaştırın. Her seferinde “Adın cinsiyeti ne, hemen sonraki ses ne?” diye sorun.

3. Kısa seçim konuşmaları kurun. İki çanta veya iki kitap düşünün. Je préfère ce livre-ci “Bu kitabı tercih ediyorum” ve Je prends ce sac-là “Şu çantayı alıyorum” gibi cümleler kurun. Ardından Türkçe “bu” dediğiniz her yerde -ci kullanmadan aynı anlamın bağlamla anlaşılabildiğini kontrol edin.

İlgili konular

• Önce gözden geçirin: Düzenli sıfatlar — Adların eril, dişil, tekil ve çoğul özelliklerine göre sıfatların nasıl değiştiğini kavramak, işaret sıfatlarını doğru seçmeyi kolaylaştırır.