Hollandacada işaret sözcükleri: deze, dit, die, dat

Kısaca

Hollandacada bir adı gösterirken de alan tekil sözcüklerle deze/die, het alan tekil sözcüklerle dit/dat kullanılır; çoğulda her zaman deze/die seçilir. Deze/dit genellikle “bu”, die/dat ise “şu/o” anlamı verir: deze man — “bu adam”, dit kind — “bu çocuk”, die vrouw — “şu kadın”, dat huis — “şu ev”. Birini tanıtırken veya bütün bir durumu gösterirken dit/dat tek başına da kullanılır: Dat is mijn broer. — “O benim erkek kardeşim.”

Genel bakış

Türkçede “bu çanta”, “şu kitap”, “o ev” derken gösterdiğimiz şeyin türüne göre “bu” sözcüğünü değiştirmeyiz. Hollandacada ise önce adın hangi gruba girdiğini bilmek gerekir. Ad veya isim, bir kişiyi, nesneyi ya da kavramı adlandıran sözcüktür. Hollandaca adlar sözlükte çoğunlukla de veya het ile öğrenilir. Bunlar artikel denen, adın önünde kullanılan tanımlıklardır; Türkçede birebir karşılıkları yoktur. İşaret sözcüğünün biçimini bu ayrım belirler.

İşaret sözcükleri, konuşurken hangi kişi veya nesneden söz ettiğimizi belirginleştirir. Bir dükkânda belirli bir ürünü seçmek, masadaki iki kitabı karşılaştırmak, fotoğraftaki birini tanıtmak veya söylenen bir düşünceye karşılık vermek için kullanılırlar. Bir adın önünde yer alabilirler: dit boek — “bu kitap”. Adın yerine tek başlarına geçtiklerinde zamir olurlar; yani adı tekrar etmeden ona gönderme yaparlar: Dit is mooi. — “Bu güzel.” Hollandacadaki konu adı aanwijzende voornaamwoorden, işaret zamirleri demektir.

Bu dört biçim A1 düzeyinde öğrenilir ve günlük dilde çok sık karşınıza çıkar. Başlangıçta iki soruya odaklanmanız yeterlidir: “Ad tekil mi, çoğul mu?” ve “Yakındaki mi, öteki mi?” Tekilse üçüncü soru devreye girer: “Bu ad de mi, het mi alıyor?” Tek başına kullanımın bazı ayrıntıları ve daha ileri yapılar aşağıda ayrı olarak ele alınıyor.

Nasıl kullanılır?

1. Temel seçim tablosu

Tekil, bir kişi veya şeyden; çoğul, birden fazla kişi veya şeyden söz etmek demektir. Adın hemen önünde kullanıldığında seçim şöyledir:

Adın türü	Yakındaki veya öne çıkarılan	Uzaktaki veya öteki
Tekil, de alan ad	deze	die
Tekil, het alan ad	dit	dat
Çoğul, bütün adlar	deze	die

Deze ile die aynı ad grubuna, dit ile dat da aynı ad grubuna aittir. Bir şeyi yakın yerine uzak göstermek, adın grubunu değiştirmez:

• de tas → deze tas → die tas — “çanta → bu çanta → şu/o çanta”.
• het boek → dit boek → dat boek — “kitap → bu kitap → şu/o kitap”.
• de boeken → deze boeken → die boeken — “kitaplar → bu kitaplar → şu/o kitaplar”.

Sözcüğün anlattığı nesnenin büyüklüğüne, canlı olmasına veya Türkçedeki karşılığına bakarak seçim yapmayın. Het kind “çocuk” demektir, fakat bir kişiyi anlattığı için deze kind olmaz; doğru biçim dit kind olur. Buradaki ayrım gerçek hayattaki cinsiyetle değil, adın dildeki grubuyla ilgilidir.

2. Çoğulda het ayrımı ortadan kalkar

Het alan bir ad çoğula geçtiğinde de deze/die kullanılır. Bu, sık hata yapılan ama kuralı oldukça basit bir noktadır:

• dit huis — “bu ev”; deze huizen — “bu evler”.
• dat kind — “şu çocuk”; die kinderen — “şu çocuklar”.
• dit boek — “bu kitap”; deze boeken — “bu kitaplar”.

Türkçede “bunlar” ile “bu kitaplar” arasında bir ayrım yaparız: “bunlar” tek başına kullanılır, “bu” ise adın önünde değişmeden kalır. Hollandacada bu Türkçe ayrımına bakıp ayrı bir çoğul işaret sözcüğü aramayın. Deze boeken, bir bütün olarak “bu kitaplar” anlamındadır.

3. İşaret sözcüğü artikelin yerini alır

Bir adın önüne deze, dit, die, dat geldiğinde ayrıca de/het koymayız. İşaret sözcüğü zaten hangi şeyi kastettiğimizi belirginleştirir:

• de fiets — “bisiklet”; deze fiets — “bu bisiklet”.
• het huis — “ev”; dat huis — “şu ev”.

Dolayısıyla deze de fiets veya dat het huis denmez. Benzer şekilde “bu benim kitabım” demek için işaret sözcüğüyle mijn — “benim” sözcüğünü adın önünde üst üste koymak yerine şu yapıyı kullanabilirsiniz: Dit is mijn boek. — “Bu benim kitabım.”

Adın önünde bir sıfat (adın özelliğini bildiren sözcük) bulunabilir. İşaret sözcüğü bu durumda da aynı kurala göre seçilir:

• deze rode tas — “bu kırmızı çanta”.
• dit mooie huis — “bu güzel ev”.
• die oude boeken — “şu eski kitaplar”.

Sıfat araya girse de esas aldığınız sözcük tas, huis, boeken olur. “Güzel” veya “eski” gibi özellikler deze/dit seçimini etkilemez. Ayrıca het alan tekil bir adın önünde bu işaret sözcükleri bulunduğunda sıfatın olağan biçimi -e alır: dit mooie huis. Bu nedenle dit mooi huis yazmak, işaret sözcüğü doğru olsa bile sıfat açısından hatalıdır.

4. Yakınlık her zaman metreyle ölçülmez

Deze/dit çoğunlukla konuşanın yakınındaki, elindeki veya şu anda dikkat çektiği şeyi gösterir. Die/dat ise daha uzaktaki, başka taraftaki veya daha önce sözü geçen şeyi gösterebilir:

• Dit boek hier is goedkoop. — “Buradaki bu kitap ucuz.”
• Dat boek daar is duur. — “Oradaki şu kitap pahalı.”

Türkçede “bu, şu, o” diye üç temel biçim vardır. Hollandacadaki iki yakınlık grubunu bunlarla birebir eşleştirmek mümkün değildir. Die/dat bağlama göre hem “şu” hem “o” olabilir; Türkçede karşıdakinin dikkatini bir şeye çekmek için kullandığımız “şu”nun her zaman ayrı bir Hollandaca karşılığı yoktur. Önce iki nesne arasındaki karşıtlığı düşünün, sonra Türkçe çeviriyi bağlama göre seçin.

5. Adı tekrar etmeden kullanmak

Hangi nesneden söz edildiği zaten biliniyorsa adı söylemeyebilirsiniz. Önceden bilinen belirli bir adı kastettiğinizde de/het ve tekil/çoğul ayrımı korunur:

• Çantalar arasından seçim: Ik neem deze. — “Ben bunu alıyorum.” Burada kastedilen ad de tas — “çanta”dır.
• Kitaplar arasından tek bir kitap seçimi: Ik neem dit. — “Ben bunu alıyorum.” Burada kastedilen ad het boek — “kitap”tır.
• Birkaç kitap için: Die zijn duur. — “Onlar pahalı.” Burada çoğul boeken — “kitaplar” kastedilir.

Türkçedeki “bunu” biçimini gördüğünüzde Hollandacada mutlaka bir ek aramayın. Bu işaret sözcükleri cümledeki görevlerine göre Türkçedeki gibi “-u, -a, -dan” ekleri almaz. İlişkiyi gerektiğinde başka sözcükler kurar; bu konuya ileri kullanım bölümünde döneceğiz.

6. Tanıtma ve değerlendirme cümlelerinde dit/dat

Bir kişiyi tanıtırken, bir şeyi ilk kez gösterirken veya bütün bir duruma yorum yaparken dit/dat kullanılır. Ardından gelen adın de alması bunu değiştirmez:

• Dit is mijn moeder. — “Bu benim annem.”
• Dat is mijn broer. — “O benim erkek kardeşim.”
• Dit is mooi. — “Bu güzel.”
• Dat klopt. — “Bu doğru.”

Dit is mijn moeder cümlesindeki dit, moeder adının doğrudan önünde değildir. Cümlede “bu” diye gösterdiğiniz kişiyi tanıtır. Bu yüzden “Anne de alır, öyleyse deze kullanmalıyım” diye düşünmeyin. Karşılaştırın: deze vrouw — “bu kadın”; Dit is mijn moeder. — “Bu benim annem.”

Birden fazla kişiyi veya nesneyi tanıtırken de dit/dat kalabilir, fakat fiil (cümlede oluşu veya eylemi bildiren sözcük) çoğul olur:

• Dit zijn mijn kinderen. — “Bunlar benim çocuklarım.”
• Dat zijn mijn boeken. — “Onlar benim kitaplarım.”

Burada dit/dat sözcüklerini görünce otomatik olarak is seçmeyin. “Bunlar …” anlamındaki tanıtma cümlelerinde zijn gerekir. Buna karşılık Deze boeken zijn duur. — “Bu kitaplar pahalı” cümlesinde deze, çoğul adın doğrudan önündedir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde çeviriler, Türkçede o durumda doğal söylenecek biçimde verilmiştir. Die/dat için bazen “şu”, bazen “o” kullanılması kuralın değiştiği anlamına gelmez.

Hollandaca	Türkçe	Açıklama
Deze man werkt hier.	Bu adam burada çalışıyor.	Tekil de alan ad: de man.
Dit kind is moe.	Bu çocuk yorgun.	Bir kişi olsa da ad het alır: het kind.
Die vrouw is onze buurvrouw.	Şu kadın bizim komşumuz.	Tekil de alan ad: de vrouw.
Dat huis staat te koop.	Şu ev satılık.	Tekil het alan ad: het huis.
Deze boeken zijn duur.	Bu kitaplar pahalı.	Tekilde het boek olsa da çoğulda deze kullanılır.
Die schoenen zijn te klein.	O ayakkabılar çok küçük.	Çoğul adın önünde die kullanılır.
Mag ik deze stoel gebruiken?	Bu sandalyeyi kullanabilir miyim?	İzin isterken belirli bir sandalye gösteriliyor.
Ik wil graag dat brood.	Şu ekmeği istiyorum, lütfen.	Fırında belirli bir ekmek seçiliyor; het brood.
Deze week werk ik thuis.	Bu hafta evden çalışıyorum.	de week; yakınlık burada zamanla ilgilidir.
Op die dag was ik ziek.	O gün hastaydım.	Daha önce sözü geçen belirli bir gün.
Welke jas wil je? — Die.	Hangi montu istiyorsun? — Şunu.	de jas bilindiği için ad tekrar edilmiyor.
Dit is mijn collega.	Bu benim iş arkadaşım.	Kişi tanıtılırken dit kullanılıyor.
Dat is mijn broer.	O benim erkek kardeşim.	Tanıtma cümlesi; broer adının grubu dat seçimini değiştirmez.
Dit zijn mijn sleutels.	Bunlar benim anahtarlarım.	Çoğul tanıtmada dit + zijn.
Dat klopt.	Bu doğru.	Dat, söylenen bilginin tamamına gönderme yapıyor.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki değişmeyen “bu”ya bakarak hep deze kullanmak

• Yanlış: deze huis
• Doğru: dit huis — “bu ev”.
• Neden? Sözcük het huistır. Tekil het alan adların önünde yakınlık için dit, uzaklık için dat kullanılır. Türkçede “bu”nun değişmemesi Hollandacadaki seçimi ortadan kaldırmaz.

2. Tekildeki dit/dat biçimini çoğula taşımak

• Yanlış: Dat boeken zijn duur.
• Doğru: Die boeken zijn duur. — “O kitaplar pahalı.”
• Neden? Boeken çoğuldur. Tekilde dat boek olsa da çoğulda die boeken gerekir. Önce sayıyı kontrol edin; adın tekildeki artikelini ancak tekil biçim için kullanın.

3. İşaret sözcüğüyle artikeli yan yana koymak

• Yanlış: deze de stoel
• Doğru: deze stoel — “bu sandalye”.
• Neden? İşaret sözcüğü de/het yerine geçer. De stoel biçimini öğrenmeniz, deze kullandıktan sonra de sözcüğünü korumanız gerektiği anlamına gelmez.

4. Dit/dat kullanılan her cümleyi tekil sanmak

• Yanlış: Dit is mijn sleutels.
• Doğru: Dit zijn mijn sleutels. — “Bunlar benim anahtarlarım.”
• Neden? Burada birden fazla anahtar tanıtılıyor. Dit kullanılabilir, ancak çoğul anlam nedeniyle zijn gerekir. Tek bir anahtar için Dit is mijn sleutel. — “Bu benim anahtarım” denir.

5. “O”yu her zaman die/dat ile çevirmek

• Yanlış: Die huis is mooi.
• Doğru: Dat huis is mooi. — “O ev güzel.”
• Neden? Türkçedeki “o” hem bir adın önünde işaret sözcüğü hem de tek başına kişi zamiri olabilir. Burada adın önünde ve huis tekil het alan bir ad olduğu için dat gerekir. “O burada çalışıyor” gibi yalnızca bir kişiyi anlatan cümlelerde ise çoğu zaman başka zamirler kullanılır: Hij werkt hier. — “O burada çalışıyor” veya Zij werkt hier. — “O burada çalışıyor”. İlki erkek, ikincisi kadın için kullanılır. İşaret etme veya karşılaştırma vurgusu yoksa her “o”yu die yapmak doğal olmaz.

Kullanım notları

Zamanı ve konuşmadaki yakınlığı göstermek

Yakınlık yalnızca mekânla ilgili değildir. Deze week — “bu hafta”, dit jaar — “bu yıl” gibi ifadelerde şu anda içinde bulunduğumuz dönem gösterilir. Die dag — “o gün”, dat jaar — “o yıl” ise konuşmada belirlenmiş başka bir döneme gönderme yapar. Bu ifadelerde de normal ad kuralı geçerlidir: de week, het jaar.

Deze/dit bazen okuyucunun şu anda baktığı metni veya konuyu öne çıkarır: In dit artikel bespreken we vier woorden. — “Bu yazıda dört sözcüğü ele alıyoruz.” Die/dat daha önce söylenmiş bir noktayı yeniden ele alabilir: Dat probleem ken ik. — “O sorunu biliyorum.” Bunları katı bir “yakın = fiziksel olarak yakın” kuralına sıkıştırmak yerine konuşmadaki odağı izleyin.

İnsanlardan söz ederken ton

Die bir kişi için tek başına kullanılabilir: Wie is die? — “Şu kim?” Ancak bağlama ve söyleyişe göre mesafeli veya kaba duyulabilir. Her kullanım kaba değildir; yine de tanımadığınız biri için daha açık bir ifade güvenli olabilir: Wie is die man? — “Şu adam kim?” Yeni tanıştığınız birini başkasına tanıtmak için Dit is mijn collega. — “Bu benim iş arkadaşım” doğal bir seçenektir.

Bir konuşmada iki kişiyi karşılaştırırken işaret biçimleri özellikle işe yarar: Deze man woont hier, die man niet. — “Bu adam burada yaşıyor, öteki adam yaşamıyor.” Burada amaç yalnızca kimden söz edildiğini bildirmek değil, iki kişiyi birbirinden ayırmaktır.

Sözcükleri değiştirmeden vurguyu güçlendirmek

Konuşmada deze veya dat sözcüğünü vurgulayarak “tam bunu, ötekini değil” anlamı verebilirsiniz: Ik wil deze jas, niet die. — “Ben bu montu istiyorum, ötekini değil.” Yazıda çoğu zaman özel bir işaret gerekmez; karşılaştırmanın kendisi yeterlidir. Hier — “burada” ve daar — “orada” da seçimi belirginleştirebilir: dit boek hier — “buradaki bu kitap”; dat boek daar — “oradaki şu kitap”. Bunlar açıklama ekler, fakat de/het seçimini değiştirmez.

Temelin ötesinde: daha ileri kullanımlar

Aşağıdaki ayrıntıları başlangıçta üretmek zorunda değilsiniz. Temel dört biçimi öğrendikten sonra bunları okumada ve dinlemede tanımak, aynı sözcüklerin neden farklı yapılarda göründüğünü anlamanızı sağlar.

1. Adı temsil etmek ile bütünü göstermek arasındaki fark

Dit is mooi. — “Bu güzel” cümlesi bir manzarayı, bir tasarımı veya yaşanan bir durumu değerlendirebilir. Böyle bir genel gösterimde mutlaka önceden bilinen het alan bir ad aramak gerekmez. Buna karşılık belirli bir ad konuşmada zaten kurulmuşsa o adın grubu önem kazanır:

• Welke fiets wil je? — Deze is mooi. — “Hangi bisikleti istiyorsun? — Bu güzel.” Burada deze, de fiets adını temsil eder.
• Welk boek wil je? — Dit is mooi. — “Hangi kitabı istiyorsun? — Bu güzel.” Burada dit, het boek adını temsil eder.

Demek ki “tek başına olunca hep dit/dat” da doğru bir kural değildir. Genel olarak gösterme ve tanıtma ile belirli bir adı tekrar etmeden ona gönderme yapma arasında ayrım vardır. Aynı şekilde Deze is mijn broer. — “Bu kişi benim erkek kardeşim” tamamen olanaksız değildir; örneğin fotoğraftaki birkaç erkek arasından birini seçerken kullanılabilir. Ancak doğrudan tanıtmanın olağan kalıbı Dit is mijn broer. biçimidir.

2. Edatlarla birleşen hier-/daar- yapıları

Edat, sözcükler arasında yer, yön, araç gibi ilişkileri kuran sözcüktür; Hollandacada met — “ile”, voor — “için” buna örnektir. Bir nesneye, düşünceye veya duruma işaret ederken edatla birlikte çoğu zaman hier- veya daar- içeren biçimler kullanılır:

• Hiermee kun je betalen. — “Bununla ödeme yapabilirsin.”
• Daarmee ben ik het eens. — “Buna katılıyorum.”
• Daarvoor heb ik geen tijd. — “Bunun için zamanım yok.”

Hiermee “bu şeyle”, daarmee “o şeyle” ilişkisini kurar. “İle” anlamında met bulunmasına rağmen bu birleşimlerde mee biçimi görülür. Sözcükler ayrılarak da kullanılabilir: Daar ben ik het mee eens. — “Buna katılıyorum.”

Türkçedeki “buna, bununla, bunun için” ifadeleri bazen bu yapılarla karşılanır; ancak Türkçe eki doğrudan Hollandaca sözcüğe eklemek mümkün değildir. Kişilerden söz ederken aynı dönüşümü otomatik olarak yapmayın: Met die vrouw werk ik samen. — “O kadınla birlikte çalışıyorum.” İnsanlar ile nesnelerin edatlı göndermeleri arasındaki ayrım daha sonraki bir öğrenme konusudur.

3. Görünüşü aynı, görevi farklı die/dat

Die/dat bir ada gönderme yapan ilgi zamiri olarak da karşınıza çıkar. İlgi zamiri, bir ad hakkında ek bilgi veren yan cümleyi bağlayan sözcüktür. Yan cümle, daha büyük bir cümlenin içinde ek bilgi veren cümle parçasıdır:

• De vrouw die daar staat, is mijn buurvrouw. — “Orada duran kadın benim komşum.”
• Het boek dat ik lees, is interessant. — “Okuduğum kitap ilginç.”

Bu kullanımda die/dat, “şu/o” demek değildir. “Orada duran” veya “okuduğum” bölümünü ada bağlar. De alan adlarla ve çoğullarla die, het alan tekil adlarla dat kullanılması, işaret sözcüklerindeki ayrımı hatırlatır; ancak cümledeki görev farklıdır.

Bir de dat, iki cümleyi bağlayan bağlaç olabilir; bağlaç, sözcükleri veya cümleleri birbirine bağlar: Ik weet dat je moe bent. — “Yorgun olduğunu biliyorum.” Burada dat ne bir evi ne de bir kitabı gösterir. Okurken bu sözcüğü her gördüğünüzde “o” diye çevirmemek önemlidir.

4. Daha resmî ve seyrek biçimler

Belgelerde deze bazen önce sözü geçen bir kişi veya şeyi belirtmek için tek başına kullanılır: De klant moet tekenen. Deze ontvangt daarna een kopie. — “Müşteri imza atmalıdır. Ardından kendisine bir kopya verilir.” Bu, gündelik konuşmadaki yakınlık anlamından çok metin içi gönderme işlevi görür. Yazarken hangi ada gönderme yapıldığı belirsizse adı tekrar etmek daha açık olabilir.

Eski veya resmî metinlerde zulks — “bu/öyle bir şey” gibi biçimler de görülebilir. Bunları günlük dit/dat seçiminize eklemeniz gerekmez. Dergelijk — “bu tür” veya zo'n — “böyle bir” ise belirli bir nesneyi işaret etmekten çok onun türünü ya da niteliğini belirtir: zo'n huis — “böyle bir ev”. Dat huis — “o ev” ile aynı anlamda değillerdir.

Çalışma önerileri

1. Adları dört biçimle birlikte çalışın. Beş günlük nesne seçin ve her birini artikeliyle yazın. Örneğin het boek için dit boek, dat boek, deze boeken, die boeken — “bu kitap, o kitap, bu kitaplar, o kitaplar” dizisini kurun. Böylece hem tekil grubu hem çoğul kuralını aynı anda pekiştirirsiniz. Nesneyi yakınınızda tutup sonra uzağa koyarak yakınlık karşıtlığını da somutlaştırabilirsiniz.

2. İki ayrı cümle türünü yan yana yazın. Deze vrouw is mijn moeder. — “Bu kadın benim annem” ve Dit is mijn moeder. — “Bu benim annem” örneklerini karşılaştırın. Aynı çalışmayı de man — “adam” ve het kind — “çocuk” ile yapın. Her cümlede işaret sözcüğünün bir adın doğrudan önünde mi bulunduğunu, yoksa tek başına mı kullanıldığını işaretleyin. Böylece tanıtma cümlesine yanlışlıkla adın artikel kuralını uygulamazsınız.

3. Kısa seçim sorularıyla kendinizi sınayın. “Bu kitap”, “o kitaplar”, “bu kadın”, “bunlar benim anahtarlarım” ifadelerini Hollandaca yazın, ardından kontrol edin: dit boek; die boeken; deze vrouw; Dit zijn mijn sleutels. Her yanlışta önce tekil/çoğulu, sonra adın de/het grubunu, son olarak cümledeki kullanımını kontrol edin. Yalnızca doğru cevabı ezberlemek yerine seçimin nedenini bir cümleyle açıklayın.

İlgili konular

• Önce öğrenin: De ve het alan adlar — Tekil adların hangi grupta olduğunu bilmek, deze/dit ve die/dat seçiminin temelidir. Yeni bir adı öğrenirken artikelini de birlikte kaydedin.