Dancada işaret zamirleri

Kısaca

Dancada “bu” için denne veya dette, “bunlar” için disse kullanılır: denne bog “bu kitap”, dette hus “bu ev”. Seçim, tekil ismin en mi et mi aldığına bağlıdır; çoğulda bu ayrım kalkar. Den, det, de de vurgulu söylendiklerinde “şu/o, şunlar/onlar” anlamında işaret edebilir; günlük konuşmada yakınlığı veya uzaklığı açıkça belirtmek için bunlara sıkça her “burada” ya da der “orada” eklenir.

Genel bakış

Bir kafede hangi pastayı istediğinizi söylerken, mağazada iki gömlek arasında seçim yaparken veya bir metinde önceki cümleye dönerken işaret sözcüklerine ihtiyaç duyarsınız. Dancada bu konu A1 düzeyinde karşınıza çıkar. İlk hedef, altı temel biçimi tanımak ve hangi isimle hangisinin kullanıldığını öğrenmektir.

Türkçedeki “bu kitap” ile “Bunu istiyorum” arasındaki fark burada da işe yarar. Bir sözcük ismin önünde onu belirtebilir; isim söylenmeden onun yerini de tutabilir. İşaret zamiri, bir şeyi göstererek ismin yerini tutan sözcüktür. İsmin önünde kullanıldığında aynı biçim bir belirleyici, yani hangi şeyden söz edildiğini gösteren sözcük olarak görev yapar. Bu yazıda iki kullanım birlikte ele alınır; biçimler çoğunlukla aynıdır.

Türkçe bilen biri için asıl yeni nokta uzaklık değil, isimle uyumdur. Türkçede “bu kitap” ve “bu ev” deriz; “bu” değişmez. Dancada ise “kitap” en bog, “ev” et hus olduğundan “bu” karşılığı da değişir. Bu yüzden yeni bir ismi yalnız başına değil, en veya et ile birlikte öğrenmek doğrudan bu konuyu kolaylaştırır.

Nasıl kullanılır?

1. Önce ismin türünü ve sayısını belirleyin

Dancada dilbilgisel cinsiyet, isimlerin iki gruba ayrılmasıdır; insanların kadın veya erkek olmasıyla aynı şey değildir. Ortak cinsiyet grubundaki isimler en, nötr cinsiyet grubundakiler et alır. Bir tek varlıktan söz ediyorsanız tekil, birden fazlasından söz ediyorsanız çoğul biçimi seçersiniz.

İsim grubu	Temel isim	Yakını gösteren biçim	Türkçesi
Ortak cinsiyet, tekil	en bog	denne bog	bu kitap
Nötr cinsiyet, tekil	et hus	dette hus	bu ev
Çoğul	bøger	disse bøger	bu kitaplar
Çoğul	huse	disse huse	bu evler

Başlangıç kuralı şudur: en → denne, et → dette, çoğul → disse. Çoğulda kelimenin başlangıçta hangi gruptan geldiğini ayrıca göstermeniz gerekmez. Ancak ismin doğru çoğulunu yine bilmelisiniz: bog → bøger, hus → huse.

Türkçede isimden önce “bu” kullandığımızda, çoğul anlamını isimde gösteririz: “bu kitaplar”. Dancada hem işaret sözcüğü hem isim çoğul biçime geçer: disse bøger. Dolayısıyla “bu”yu her yerde tek bir Danca sözcükle karşılamak doğru bir yöntem değildir.

2. Uzağı veya seçilen şeyi göstermek için den, det, de

Den, det, de biçimlerinde de aynı dağılım vardır:

İsim grubu	İşaret ederek kullanım	Türkçesi
Ortak cinsiyet, tekil	den bog	şu/o kitap
Nötr cinsiyet, tekil	det hus	şu/o ev
Çoğul	de biler	şu/o arabalar

Bu biçimler tek başlarına mutlaka “uzakta” demek değildir. Bir şeye işaret ederken veya seçeneklerden birini ayırırken vurgu önem kazanır. Den bog vil jeg læse cümlesi, bağlama ve vurguya göre “Ben şu kitabı okumak istiyorum” anlamını taşır. Den, det, de başka görevlerde de kullanıldığı için onları her gördüğünüzde otomatik olarak “şu/o” diye çevirmeyin.

Uzaklık veya yer açıkça belirtilmek istenirse her ve der çok kullanışlıdır:

Danca	Türkçe	Açıklama
den her bog	bu kitap	Yakında veya şu anda gösterilen kitap.
det her hus	bu ev	Nötr tekil isimle yakınlık.
de her bøger	bu kitaplar	Çoğulda yakınlık.
den der bog	şu/oradaki kitap	Daha uzakta veya ayrı tutulan kitap.
det der hus	şu/oradaki ev	Nötr tekil isimle uzaklık.
de der biler	şu/oradaki arabalar	Çoğulda uzaklık.

Burada her ve der değişmez; değişen bölüm den/det/de olur. Türkçedeki “bu–şu–o” üçlüsünü Dancada bire bir üç ayrı diziyle karşılamaya çalışmayın. Nesnenin nerede olduğu, konuşanların neye baktığı ve vurgu birlikte anlamı belirler.

3. İşaret sözcüğünden sonra isme belirlilik eki getirmeyin

Belirlilik, hangi varlıktan söz edildiğinin belli olmasıdır. Dancada yalın bir ismin sonuna eklenebilir: bogen “kitap, söz konusu kitap”, huset “ev, söz konusu ev”. Ancak standart yazı dilinde denne/dette/disse ile kullanılan isim bu eki almaz:

• denne bog — bu kitap
• dette hus — bu ev
• disse bøger — bu kitaplar

Aynı temel kalıbı den her bog ve det der hus gibi yapılarda da kullanın. Denne bogen veya det her huset biçimlerini standart Danca örneği olarak öğrenmeyin. İşaret sözcüğü hangi nesneden söz edildiğini zaten gösterir.

4. İsim söylenmeden de kullanılabilirler

Ne hakkında konuşulduğu belliyse ismi tekrar etmek gerekmez. Ortak cinsiyet, nötr ve çoğul ayrımı bu kez daha önce sözü geçen şeye göre yapılır:

• Jeg tager denne. — Bunu alıyorum. Bir kitap gibi ortak cinsiyetli bir şey seçiliyor.
• Jeg tager dette. — Bunu alıyorum. Bir ev gibi nötr bir şey seçiliyor.
• Jeg tager disse. — Bunları alıyorum. Birden fazla şey seçiliyor.

Günlük konuşmada aynı seçim Jeg tager den her “Bunu alıyorum” veya Jeg tager dem her “Bunları alıyorum” diye de ifade edilebilir. Çoğuldaki de/dem ayrımının ayrıntısı ilerideki bölümde açıklanıyor.

Türkçede “bunu, bunun, buna” gibi ekler cümledeki görevi gösterir. Denne, dette, disse bu Türkçe eklerin her biri için ayrı bir biçime girmez. Örneğin med denne “bununla” ifadesinde ilişkiyi med “ile” sözcüğü kurar; denne değişmeden kalır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca nesnenin uzaklığına değil, ismin en/et grubuna ve tekil mi çoğul mu olduğuna da bakın. Türkçe çeviriler sözcük sırasını değil, doğal anlamı gösterir.

Danca	Türkçe	Açıklama
Denne bog er let at læse.	Bu kitabı okumak kolay.	Kitap, ortak cinsiyet grubundadır.
Dette hus har en lille have.	Bu evin küçük bir bahçesi var.	Ev, nötr cinsiyet grubundadır.
Disse sko er for små.	Bu ayakkabılar çok küçük.	Çoğul biçim kullanılır.
De biler er meget dyre.	Şu arabalar çok pahalı.	Arabaları işaret ederek ayırır.
Hvad er dette?	Bu nedir?	Henüz adı konmamış bir şey soruluyor.
Kan jeg prøve den her jakke?	Bu ceketi deneyebilir miyim?	Mağazada doğal bir konuşma kalıbı.
Det der bord er ledigt.	Şu masa boş.	Daha uzaktaki masa gösteriliyor.
Er de her nøgler dine?	Bu anahtarlar senin mi?	Yakındaki çoğul nesneler.
Jeg vil gerne have den der.	Şunu istiyorum.	İsmi tekrar etmeden seçim yapılır.
Disse er billigere.	Bunlar daha ucuz.	Çoğul isim söylenmemiştir.
Denne uge arbejder jeg hjemme.	Bu hafta evden çalışıyorum.	İşaret sözcüğü zamanı da belirtebilir.
Det her forstår jeg ikke.	Bunu anlamıyorum.	Bir söz veya durumun tamamına gönderme yapılabilir.
Jeg foretrækker denne frem for den der.	Bunu şuna tercih ediyorum.	Ortak cinsiyetli iki seçenek karşılaştırılır.
Disse gamle billeder tilhører min mor.	Bu eski fotoğraflar anneme ait.	İşaret sözcüğüyle isim arasına sıfat girer.

Hvad er dette? dilbilgisel olarak doğrudur; gündelik konuşmada Hvad er det her? “Bu ne?” çok doğal bir karşılıktır. İki cümleyi rakip kurallar gibi değil, farklı anlatım seçenekleri gibi düşünün.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki gibi tek bir “bu” biçimi kullanmak

• Yanlış: Denne hus er stort.
• Doğru: Dette hus er stort. — Bu ev büyük.
• Neden? Hus, et grubundadır. Dolayısıyla dette gerekir. İsmin canlı veya cansız olması seçim ölçütü değildir.

2. Çoğul isimden önce tekil biçimi bırakmak

• Yanlış: Dette biler er dyre.
• Doğru: Disse biler er dyre. — Bu arabalar pahalı.
• Neden? Biler birden fazla arabayı gösterir. Çoğulda disse kullanılır; dette yalnızca nötr tekildir.

3. İsme gereksiz bir belirlilik eki eklemek

• Yanlış: Jeg læser denne bogen.
• Doğru: Jeg læser denne bog. — Bu kitabı okuyorum.
• Neden? Standart Dancada denne sonrasında bog kullanılır, bogen değil. Türkçedeki “kitabı” biçimindeki -ı ekini Dancada -en ile karşılamaya çalışmayın; görevleri farklıdır.

4. İsimsiz çoğul nesnede de kullanmak

• Yanlış: Jeg køber de her.
• Doğru: Jeg køber dem her. — Bunları satın alıyorum.
• Neden? Burada “bunlar” satın alınan şeylerdir ve isim söylenmemiştir. Standart dilde bu görevde dem gerekir. İsim varsa de doğrudur: Jeg køber de her sko — Bu ayakkabıları satın alıyorum.

5. Cümledeki her det biçimini uzaklık göstergesi sanmak

• Hatalı yorum: Det er en bog cümlesindeki det sözcüğünün mutlaka “uzaktaki o” olduğunu düşünmek.
• Doğru yorum: Det er en bog. — Bu/O bir kitap.
• Neden? Bu, bir şeyi tanıtırken kullanılan yaygın bir kalıptır. Det burada tek başına uzaklığı kesinleştirmez. Yakındaki bir kitabı elinize alıp aynı cümleyi söyleyebilirsiniz.

Kullanım notları

Konuşma ve yazı dili

Denne, dette, disse yalnızca resmî dile ait değildir. Yine de günlük konuşmada, özellikle eldeki bir eşyayı gösterirken, den her, det her, de her çok yaygındır. Yazılı açıklamalarda ve düzenli bir anlatımda denne/dette/disse sıkça karşınıza çıkar. Yakındaki bir kitaptan söz ederken hem denne bog hem den her bog mümkündür; ikincisi konuşma ortamına daha kolay yerleşir.

Başlangıçta iki diziyi de tanımak yeterlidir. Yazarken kısa ve açık bir cümle için denne/dette/disse kullanabilir, konuşurken çevrenizde duyduğunuz den her/det her/de her kalıplarını deneyebilirsiniz. Birini “doğru”, ötekini “bozuk” saymayın.

İşaret etmek her zaman fiziksel uzaklık değildir

Denne uge “bu hafta” ve denne gang “bu kez” ifadelerinde parmakla gösterilen bir nesne yoktur. İşaret sözcüğü, içinde bulunulan zamanı veya konuşmanın o anki bölümünü ayırır. Benzer biçimde Det her er vigtigt “Bu önemli” derken bir konuya, habere veya yapılacak işe gönderme yapılabilir.

Türkçede de “Bu meseleyi sonra konuşalım” derken fiziksel yakınlık anlatmayız. Dancada da aynı esneklik vardır. Ancak belirli bir zaman ifadesinin doğal karşılığını bütün olarak öğrenmek daha güvenlidir; Türkçede “o” bulunan her zaman ifadesini otomatik olarak den der ile kurmayın.

İnsanlardan söz ederken bağlamı gözetin

Denne kvinde “bu kadın” ve disse mennesker “bu insanlar” dilbilgisel olarak mümkündür. Buna karşılık bir insanı yalnızca işaret ederek den der “şu” diye anmak, Türkçedeki benzer kullanım gibi, mesafeli veya kaba duyulabilir. Özellikle kişi yanınızdaysa adını ya da uygun bir isim grubunu kullanmak daha özenlidir. Bu, biçimlerin dilbilgisel doğruluğundan ayrı bir nezaket meselesidir.

Temelin ötesinde: Daha ileri kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez. Önce denne bog, dette hus, disse bøger ayrımını oturtun; aşağıdaki noktalar okuma ve konuşma ilerledikçe anlam kazanır.

Sıfatlarla birlikte kullanım

Sıfat, bir ismin nasıl olduğunu anlatan sözcüktür: “eski”, “küçük”, “güzel” gibi. İşaret sözcüğü ile isim arasına bir sıfat girdiğinde sıfatın biçimi de önem kazanır. Bu yapılarda çoğu sıfat -e biçimindedir:

Danca	Türkçe	Açıklama
denne store taske	bu büyük çanta	Ortak cinsiyet, tekil.
dette store hus	bu büyük ev	Nötr tekilde de sıfat burada aynı biçimdedir.
disse store huse	bu büyük evler	Çoğul.
den her gamle bog	bu eski kitap	Günlük konuşma kalıbına sıfat eklenmiştir.

Bunu Et stort hus “büyük bir ev” ile karşılaştırın: stort yerine dette store hus yapısında store gelir. İşaret sözcüğünün seçimi ile sıfatın biçimi ayrı ayrı öğrenilir. Her sıfatın yalnızca sonuna -e getirerek kurulacağını varsaymayın; bazıları düzensizdir. Örneğin denne lille taske “bu küçük çanta”, ama disse små tasker “bu küçük çantalar” denir.

De ve dem ayrımı

İsim söylenmediğinde de ile dem arasındaki fark görünür hâle gelir. Özne, cümlenin hakkında bilgi verdiği veya işi yapan bölümdür. Nesne, burada eylemin doğrudan etkilediği şeydir. Standart Dancada temel ayrım şöyledir:

• De her er mine. — Bunlar benim. Burada “bunlar” öznedir.
• Jeg tager dem her. — Bunları alıyorum. Burada “bunlar” nesnedir.
• Jeg tager de her bøger. — Bu kitapları alıyorum. İsim bulunduğu için onun önündeki biçim de olarak kalır.

Denne/dette/disse dizisinde buna karşılık gelen ayrı nesne biçimleri yoktur: Disse er mine “Bunlar benim” ve Jeg tager disse “Bunları alıyorum” cümlelerinde disse değişmez. Konuşmada farklı kullanımlar duyabilirsiniz; kendi yazınız için yukarıdaki ayrım güvenli bir başlangıçtır.

Bilinmeyen şeyi tanıtmak ile bilinen isme dönmek

Det ve dette, henüz adı verilmemiş bir nesneyi veya bütün bir durumu gösterebilir. Bu yüzden Hvad er dette? “Bu nedir?” sorusunda göstermek istediğiniz şeyin en mi et mi aldığını önceden bilmeniz gerekmez.

Tanıtma kalıplarında da det yaygındır: Det er en stol “Bu bir sandalye”. Buradaki det ile stol sözcüğünün ortak cinsiyetli olması çelişmez. Fakat sandalyeden artık belirli bir eşya olarak söz ederken Den er behagelig “O rahat” dersiniz. Nötr bir ev içinse Det er stort “O büyük” olur. Kısacası, ismi henüz tanıtan kalıp ile daha önce bilinen ismin yerini tutan zamiri birbirinden ayırmak gerekir.

Vurgu, belirlilik ve metin içi gönderme

Den, det, de her zaman işaret zamiri değildir. Örneğin den gamle bog bağlama göre yalnızca “eski kitap, söz konusu eski kitap” anlamında belirli bir isim grubu kurabilir. Özellikle den üzerine vurgu yapıldığında “şu eski kitap” gibi ayırıcı bir anlam güçlenir. İşaret anlamını yazıda kesinleştirmek istiyorsanız uygun bağlamda den der gamle bog “şu/oradaki eski kitap” diyebilirsiniz.

Yazılı metinlerde denne/dette/disse, önceki bilgiye dönmek için de kullanılır. Denne beslutning er vigtig “Bu karar önemli” cümlesindeki karar, önceki cümlede açıklanmış olabilir. Burada denne, okurun dikkatini belli bir bilgiye yeniden çeker. Türkçedeki “bu karar”, “bu nedenle” gibi bağlantılara benzer bir işlev görür; ama her metin bağlantısı aynı sözcükle çevrilmez.

Çalışma önerileri

1. İsimleri üçlü olarak çalışın. Beş günlük eşya seçin ve her biri için temel isim, yakın tekil ve yakın çoğul biçimini yazın: en bog → denne bog → disse bøger; et hus → dette hus → disse huse. Böylece hem isim grubunu hem çoğulu hem de işaret sözcüğünü birlikte hatırlarsınız.

2. İki seçenekle kısa konuşmalar kurun. Masaya iki eşya koyun. Önce isimli söyleyin: Jeg tager den her bog “Bu kitabı alıyorum”. Ardından ismi kaldırın: Jeg tager den her “Bunu alıyorum”. İki veya daha fazla nesneyle çalışırken de her bøger → dem her değişimini ayrıca deneyin.

3. Bir metni veya konuşmayı iki soruyla inceleyin. Gördüğünüz den/det/de için önce “Hangi isme veya duruma dönüyor?” diye sorun; ardından “Gerçekten bir şey mi gösteriyor, yoksa yalnızca bilinen bir şeyden mi söz ediyor?” diye bakın. Her örneği “bu/şu/o” diye tek sözcükle çevirmek yerine bir tam cümleyle not edin. Bu, aynı biçimlerin farklı görevlerini ayırt etmeyi kolaylaştırır.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi gereken: İsimlerde ortak ve nötr cinsiyet — en ve et ayrımı, denne/dette ile den/det seçiminin temelidir.