Zaawansowane czasowniki frazowe w języku angielskim

W skrócie

Wieloczłonowe czasowniki frazowe, takie jak put up with, come up with czy get away with, tworzą jedną całość znaczeniową. Ich składników zwykle nie można rozdzielać: mówimy put up with it, a nie put it up with. Jeśli ostatnim elementem jest przyimek to, jak w look forward to, po nim występuje rzeczownik, zaimek albo forma -ing, nie bezokolicznik.

Omówienie

Na poziomie C1 nie wystarczy rozumieć osobno czasownika i następujących po nim krótkich słów. Trzeba rozpoznawać całe połączenie: come up with znaczy „wymyślić” albo „znaleźć”, make up for — „wynagrodzić” lub „zrekompensować”, a come up against — „napotkać opór albo trudność”. Dosłowne tłumaczenie poszczególnych części rzadko prowadzi do właściwego znaczenia.

W tym artykule określenie wieloczłonowy czasownik frazowy obejmuje praktyczną grupę konstrukcji z czasownikiem i dwiema następującymi po nim cząstkami. W dokładniejszym opisie gramatycznym wiele z nich nazywa się czasownikami frazowo-przyimkowymi: pierwsza cząstka działa jak partykuła (krótki element współtworzący znaczenie), a druga jak przyimek, który wprowadza dopełnienie (osobę lub rzecz objętą czynnością). Nazewnictwo bywa różne, lecz dla uczącej się osoby najważniejsze są znaczenie, szyk i typ wyrazu występującego po całym połączeniu.

Dla polskiego użytkownika trudność polega na tym, że jednemu angielskiemu połączeniu często odpowiada pojedynczy polski czasownik: tolerować, wymyślić, znieść, znieść w sensie uchylić albo uniknąć kary. Polski przypadek pomaga nam rozpoznać relację między wyrazami, natomiast w angielskim tę rolę często pełni niezmienny przyimek. Dlatego warto zapamiętywać nie sam czasownik, lecz cały wzorzec wraz z typowym dopełnieniem.

Jak to działa

Jedna jednostka znaczeniowa

Znaczenia całości nie należy obliczać słowo po słowie. Te same krótkie wyrazy mogą tworzyć zupełnie inne połączenia:

Połączenie	Najczęstsze znaczenie	Typowy wzorzec
come up with	wymyślić; zaproponować; zdobyć potrzebną sumę	come up with an idea/a solution/the money
put up with	znosić, tolerować	put up with somebody/something
look forward to	cieszyć się na coś, oczekiwać z przyjemnością	look forward to something/doing something
make up for	wynagradzać, rekompensować	make up for a loss/a mistake/lost time
get away with	uniknąć kary lub konsekwencji; ujść komuś na sucho	get away with a crime/cheating/doing little
do away with	znieść, usunąć, pozbyć się	do away with a rule/a system
come up against	napotkać trudność, sprzeciw lub przeciwnika	come up against resistance/a problem/an opponent

Dopełnienie stoi po całym połączeniu

W omawianych konstrukcjach dopełnienie umieszczamy po ostatniej cząstce:

• We can't put up with the noise.
• We can't put up with it.
• They came up against serious opposition.

Dotyczy to także zaimka, czyli słowa zastępującego rzeczownik, takiego jak it, them lub him. To ważna różnica względem rozdzielnych czasowników dwuczłonowych. Mówimy turn the offer down albo turn it down, ale put up with the offer i put up with it. Forma put it up with jest błędna.

Odmienia się czasownik, nie cząstki

Czas, osoba i aspekt są zaznaczane na pierwszym czasowniku. Pozostałe elementy nie zmieniają postaci:

• She comes up with useful suggestions.
• She came up with a useful suggestion.
• She has come up with a useful suggestion.
• She may come up with a useful suggestion.

Przy czasownikach nieregularnych trzeba znać ich formy: come–came–come, get–got–got/gotten, make–made–made, do–did–done. Wariant gotten występuje głównie w angielszczyźnie amerykańskiej, ale w utartym get away with forma imiesłowu zależy od odmiany języka i konstrukcji, np. He has got away with it w Wielkiej Brytanii oraz He has gotten away with it w Stanach Zjednoczonych.

To może być przyimkiem, a nie znakiem bezokolicznika

W look forward to wyraz to jest przyimkiem. Po przyimku można postawić rzeczownik, zaimek albo rzeczownik odczasownikowy, czyli formę -ing pełniącą w zdaniu rolę podobną do rzeczownika:

• I look forward to the conference.
• I look forward to it.
• I look forward to meeting you.

Nie mówimy look forward to meet you. Polskie „cieszę się, że się spotkamy” nie podpowiada angielskiej budowy, dlatego najlepiej utrwalić cały schemat look forward to + rzeczownik / -ing.

Przeczenie, pytanie i strona bierna

Pytania oraz przeczenia tworzymy zgodnie z czasem użytym w zdaniu: Did they come up with a solution?, I can't put up with this, She hasn't made up for the delay. Cząstki pozostają przy czasowniku znaczeniowym.

Niektóre połączenia występują również w stronie biernej (konstrukcji skupiającej uwagę na tym, co podlega czynności): The outdated rule was done away with albo The shortfall must be made up for. Takie zdania są poprawne, choć nagromadzenie krótkich wyrazów na końcu może brzmieć ciężko. W starannym tekście często lepszy będzie prostszy czasownik: The outdated rule was abolished.

Przykłady w kontekście

Angielski	Polski	Uwaga
I can't put up with this noise.	Nie mogę znieść tego hałasu.	Połączenie wyraża brak tolerancji.
She came up with a brilliant idea.	Wpadła na świetny pomysł.	Naturalne połączenie z idea.
We're looking forward to seeing you.	Cieszymy się na spotkanie z tobą.	Po to występuje forma seeing.
He got away with the crime.	Uszło mu to przestępstwo na sucho.	Nie poniósł oczekiwanej kary.
A sincere apology may make up for the inconvenience.	Szczere przeprosiny mogą wynagrodzić tę niedogodność.	Rekompensata za negatywną sytuację.
The committee decided to do away with the outdated rule.	Komisja postanowiła znieść przestarzałą zasadę.	Dość neutralne, częste przy zasadach i systemach.
The proposal came up against strong resistance from local residents.	Propozycja napotkała silny opór mieszkańców.	Typowe w wiadomościach i dyskusjach publicznych.
Can you come up with the deposit by Friday?	Czy zdołasz zdobyć pieniądze na kaucję do piątku?	Come up with może dotyczyć także pieniędzy.
Nobody should get away with treating staff like that.	Nikt nie powinien uniknąć konsekwencji za takie traktowanie personelu.	Po with może wystąpić forma -ing.
The excellent service made up for the rather small room.	Znakomita obsługa zrekompensowała dość mały pokój.	Plus równoważy wcześniejszy minus.
I won't put up with being spoken to like that.	Nie będę tolerować, by ktoś tak się do mnie odzywał.	Po with występuje bierna forma being spoken to.
We look forward to hearing from you.	Czekamy na Państwa odpowiedź.	Utarta, uprzejma formuła korespondencyjna.
The team came up against the defending champions in the semi-final.	Drużyna trafiła w półfinale na obrońców tytułu.	Against może wprowadzać przeciwnika.
New software cannot fully make up for poor planning.	Nowe oprogramowanie nie zrekompensuje w pełni złego planowania.	Częsty kontrast w argumentacji.
The reform would do away with several unnecessary procedures.	Reforma zniosłaby kilka zbędnych procedur.	Konstrukcja z trybem warunkowym.

Typowe błędy

Rozdzielanie nierozdzielnej konstrukcji

• Błędnie: I can't put this behaviour up with.
• Poprawnie: I can't put up with this behaviour.
• Dlaczego: dopełnienie występuje po całym put up with. Reguła znana z turn it off nie działa tutaj.

Bezokolicznik po look forward to

• Błędnie: I look forward to meet your team.
• Poprawnie: I look forward to meeting your team.
• Dlaczego: to jest tu przyimkiem, więc przed czasownikiem potrzebna jest forma -ing.

Pomijanie ostatniego przyimka

• Błędnie: We need to come up a better plan.
• Poprawnie: We need to come up with a better plan.
• Dlaczego: w znaczeniu „wymyślić” pełna konstrukcja brzmi come up with. Samo come up ma inne zastosowania, na przykład „pojawić się” w Something came up.

Dosłowne przenoszenie polskiej konstrukcji

• Błędnie: She escaped with cheating on the test.
• Poprawnie: She got away with cheating on the test.
• Dlaczego: polskie „uszło jej to na sucho” nie ma angielskiej kalki. Trzeba użyć ustalonego połączenia get away with.

Mylenie make up for z make up

• Błędnie: The bonus made up the extra hours.
• Poprawnie: The bonus made up for the extra hours.
• Dlaczego: make up for oznacza „zrekompensować”. Samo make up może znaczyć między innymi „zmyślić”, „pogodzić się” albo „stanowić część całości”.

Niewłaściwy wydźwięk get away with

• Niefortunnie: She got away with finishing the project early.
• Naturalniej: She managed to finish the project early.
• Dlaczego: get away with sugeruje naganne działanie albo brak zasłużonych konsekwencji. Nie jest neutralnym odpowiednikiem „udało się”.

Uwagi o użyciu

Wieloczłonowe czasowniki frazowe są bardzo częste zarówno w rozmowie, jak i w neutralnej angielszczyźnie pisanej. Nie należy automatycznie uważać ich za slang. Look forward to jest standardem w uprzejmej korespondencji, a come up against resistance regularnie pojawia się w prasie, raportach i analizach.

W tekście formalnym wybór między czasownikiem frazowym a jednowyrazowym odpowiednikiem zależy od tonu, nie od samej poprawności. Tolerate brzmi bardziej oficjalnie niż put up with; devise lub propose bywa precyzyjniejsze od come up with; abolish jest zwięźlejsze od do away with. Z kolei nadmiar książkowych odpowiedników może sprawić, że zwykła wiadomość zabrzmi sztywno.

Warto zwracać uwagę na łączliwość, czyli na to, jakie wyrazy naturalnie występują razem. Angielski użytkownik raczej comes up with a solution, puts up with disruption, makes up for lost time i comes up against resistance. Gramatycznie możliwe połączenie nie zawsze jest idiomatyczne.

Do away with najczęściej znaczy „znieść” lub „usunąć”. W opowieściach kryminalnych może też mieć starsze, eufemistyczne znaczenie „zabić”, zwłaszcza w konstrukcji do away with somebody. Kontekst zwykle jasno pokazuje, o które znaczenie chodzi, ale uczący się nie powinien używać tego wariantu przypadkowo.

Bardziej zaawansowane użycie

Swobodne rozwijanie dopełnienia

Choć sam rdzeń połączenia pozostaje nienaruszony, jego dopełnienie może być rozbudowane:

• They came up with what appeared to be a workable compromise.
• We look forward to working closely with everyone involved.
• He got away with claiming that he had never seen the document.

To właśnie takie dłuższe uzupełnienia często odróżniają użycie na poziomie zaawansowanym od prostych, wyuczonych zdań.

Znaczenie pragmatyczne

Czasownik frazowy przekazuje nie tylko fakt, lecz także ocenę mówiącego. She only just got away with it sugeruje, że groziły jej konsekwencje. I won't put up with it any longer komunikuje granicę cierpliwości i może zabrzmieć stanowczo lub konfrontacyjnie. We look forward to discussing this further jest uprzejme, ale w korespondencji służbowej bywa też gotową formułą zamykającą wiadomość.

Elipsa i odniesienie do wcześniejszego tekstu

Gdy dopełnienie jest oczywiste z kontekstu, niektóre konstrukcje nadal wymagają zaimka:

• How did he get away with it?
• I don't know how you put up with it.

Nie należy usuwać końcowego elementu tylko dlatego, że polski pozwala powiedzieć „Jak ty to znosisz?” albo nawet „Jak ty wytrzymujesz?”. Z drugiej strony Something came up jest osobną, kompletną konstrukcją i znaczy „coś wypadło”. Nie jest skrótem od come up with.

Przyimek na końcu zdania

W pytaniach i zdaniach względnych przyimek należący do konstrukcji może naturalnie znaleźć się na końcu:

• What kind of behaviour should employees have to put up with?
• That's not something you should be able to get away with.

Takie zakończenie jest w angielskim standardowe. Próba przeniesienia przyimka na początek daje często formę sztuczną albo niemożliwą, ponieważ rozbija utrwalone połączenie. Na przykład With what did she come up? nie jest zwykłym odpowiednikiem What did she come up with? i może zostać inaczej zrozumiane.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Ucz się całymi ramami. Zapisuj make up for + strata/błąd/opóźnienie albo look forward to + rzeczownik/-ing, a nie samo make czy look. Do każdego wzorca dopisz dwa własne zdania.
2. Ćwicz kontrasty z polskim. Weź polski czasownik, na przykład „znieść”, „wymyślić” lub „zrekompensować”, i odtwórz z pamięci pełne angielskie połączenie. Potem sprawdź szyk z zaimkiem it.
3. Zbieraj przykłady z kontekstu. Podczas czytania zaznacz całe wyrażenie wraz z dopełnieniem: nie tylko come up against, lecz come up against fierce opposition. Dzięki temu jednocześnie utrwalasz gramatykę, znaczenie i naturalną łączliwość.

Powiązane zagadnienia

• Wymagane wcześniej: Podstawowe czasowniki frazowe — wprowadzenie do cząstek, znaczeń idiomatycznych oraz czasowników rozdzielnych i nierozdzielnych.