Romencede Aile Üyeleri

Kısaca

Romencede mamă “anne”, tată “baba”, frate “erkek kardeş”, soră “kız kardeş”, bunic “dede”, bunică “büyükanne” demektir. “Annem” derken mama mea, “babam” derken tatăl meu kullanılır: aile adının biçimi değişir, ardından kime ait olduğunu belirten sözcük gelir. Türkçedeki “kardeş” ve “eş” gibi cinsiyet belirtmeyen sözcüklerin karşılığında Romence çoğu zaman kadın ve erkek için ayrı sözcükler kullanır.

Genel bakış

Aileden söz etmek, A1 düzeyinde tanışma konuşmalarının temel parçalarından biridir. Bir fotoğraftaki kişileri tanıtmak, kardeşiniz olup olmadığını söylemek veya anne babanızın nerede yaşadığını anlatmak için yalnızca bir sözcük listesi yetmez. “Bir kız kardeşim var” ile “Kız kardeşim burada” cümlelerinde aynı aile adının farklı biçimlerini kullanırsınız.

Türkçe konuşanlar için iki fark özellikle önemlidir. Türkçede “annem” tek sözcükken Romencede genellikle mama mea biçiminde iki sözcük vardır. Ayrıca Türkçe “o” sözcüğü kişinin cinsiyetini belirtmez; Romence lui ve ei ile “onun” derken kişinin erkek mi kadın mı olduğunu ayırt edebilir.

Önce yakın aile adlarını, ardından “bir … var” ve “benim …” kalıplarını öğrenmek yeterlidir. İleride daha uzak akrabalar, “annemin evi” gibi bağlantılar ve aile içi seslenişler de bu temel üzerine kurulur. Bu ayrıntıları son bölümde ayrı ele alacağız; ilk okumada hepsini ezberlemeniz gerekmez.

Nasıl kullanılır?

Yakın aile üyeleri

İsim, bir kişiyi, varlığı veya kavramı adlandıran sözcüktür. Romencedeki aile isimleri çoğunlukla eril ya da dişildir; yani dilbilgisi bakımından erkek veya kadın grubuna girer. Buradaki sözcüklerde bu ayrım genellikle kişinin cinsiyetiyle de örtüşür. Sözcükleri yalnızca Türkçe karşılıklarıyla değil, “bir” anlamındaki un veya o ile öğrenmek yararlıdır.

Romence	Türkçe	Öğrenirken dikkat
o mamă	bir anne	Dişil
un tată	bir baba	Sonunda ă olmasına rağmen eril
un frate	bir erkek kardeş	Yaşça büyük veya küçük olabilir
o soră	bir kız kardeş	Yaşça büyük veya küçük olabilir
un bunic	bir dede	Anne ya da baba tarafından
o bunică	bir büyükanne	Anne ya da baba tarafından
un soț	bir koca, bir erkek eş	Evlilik ilişkisi
o soție	bir kadın eş	Evlilik ilişkisi
un fiu	bir oğul	Kendi çocuğuyla ilişkiyi belirtir
o fiică	bir kız evlat	Kendi çocuğuyla ilişkiyi belirtir
un copil	bir çocuk	Cinsiyeti ayrıca belirtmek gerekmez
o familie	bir aile	Ailenin bütünü

Türkçedeki “abi” ve “abla” ayrımı, frate ve soră sözcüklerinin içinde bulunmaz. Fratele meu mai mare “ağabeyim”, sora mea mai mare “ablam” demektir. Daha küçük kardeş için fratele meu mai mic “küçük erkek kardeşim”, sora mea mai mică “küçük kız kardeşim” denir. Burada mare “büyük”, mic/mică “küçük” anlamındadır; mai bu bağlamda yaş karşılaştırmasını kurar.

Bunică da Türkçedeki “anneanne” ve “babaanne” ayrımını tek başına yapmaz. İlk aşamada “büyükanne” karşılığıyla öğrenin. Hangi taraftan olduğu gerektiğinde ayrıca açıklanabilir.

“Bir kardeşim var” demek

Türkçede sahipliği “var” ile anlatırız: “Bir kardeşim var.” Romencede bunun için a avea, yani “sahip olmak” fiili kullanılır. Fiil, bir işi, oluşu veya durumu anlatan sözcüktür. En sık gereken biçimler şunlardır:

Romence	Türkçe
eu am	benim var
tu ai	senin var
el / ea are	onun var
noi avem	bizim var
voi aveți	sizin var
ei / ele au	onların var

Bu karşılıklar, aileden söz edilen cümleler içindir; Türkçede doğal ifade “sahibim” değil, “var”dır. Am un frate și o soră. “Bir erkek kardeşim ve bir kız kardeşim var” demektir. Și burada “ve” anlamındadır.

Özne, cümlede kimden veya neden söz edildiğini gösteren ögedir. Romencede fiilin biçimi kişiyi belli ettiğinde özne olan eu “ben”, tu “sen” gibi sözcükler çoğu zaman söylenmez. Bu, Türkçedeki “Geliyorum” derken “ben” demek zorunda olmamamıza benzer. Ai frați? “Kardeşin var mı?” sorusunda da ayrıca tu gerekmez.

Olumsuzluk için fiilin önüne nu gelir: Nu am copii. “Çocuğum yok.” Buradaki çoğul biçim, belirli sayıda çocuğu değil, genel olarak çocuk sahibi olmayı anlatır.

“Annem” ve “babam” biçimleri

Romencede belirli tanımlık, hangi kişiden söz edildiğinin belli olduğunu gösteren ve çoğu zaman ismin sonuna eklenen parçadır. Türkçede bunun bire bir karşılığı yoktur. Bu konuda özellikle mamă → mama, tată → tatăl, frate → fratele değişimlerini tanımak gerekir.

İyelik, bir kişinin kiminle ilişkili olduğunu veya bir şeyin kime ait olduğunu belirtir. Mea ve meu “benim” anlamındadır. Ancak aralarındaki seçim, konuşanın kadın veya erkek olmasına değil, aile adının dilbilgisel cinsiyetine bağlıdır.

Temel biçim	“Benim” ile kullanılan biçim	Türkçe
mamă	mama mea	annem
tată	tatăl meu	babam
frate	fratele meu	erkek kardeşim
soră	sora mea	kız kardeşim
bunic	bunicul meu	dedem
bunică	bunica mea	büyükannem
soț	soțul meu	kocam
soție	soția mea	eşim, karım
fiu	fiul meu	oğlum
fiică	fiica mea	kızım

Erkek bir konuşan da kadın bir konuşan da annesinden söz ederken mama mea der. Aynı şekilde ikisi de babası için tatăl meu kullanır. Başlangıçta ekleri tek tek hesaplamaya çalışmak yerine bu ifadeleri bir bütün olarak öğrenmek daha kolaydır.

Türkçede “benim annem” diyerek “benim”i öne getiririz. Burada öğretilen olağan Romence düzende sahiplik sözcüğü isimden sonra gelir. Mama mea este acasă. “Annem evde.” Türkçe cümlede ayrı bir “olmak” sözcüğü görünmese de Romencede este “-dır / olmak” biçimi kullanılır; onu atlamayın.

“Senin” ve “onun” ayrımı

Anne ile	Türkçe	Baba ile	Türkçe
mama mea	annem	tatăl meu	babam
mama ta	annen	tatăl tău	baban
mama lui	onun annesi; erkek bir kişinin	tatăl lui	onun babası; erkek bir kişinin
mama ei	onun annesi; kadın bir kişinin	tatăl ei	onun babası; kadın bir kişinin
mama noastră	annemiz	tatăl nostru	babamız
mama voastră	anneniz	tatăl vostru	babanız
mama lor	onların annesi	tatăl lor	onların babası

Lui ile ei, bu kullanımda aile adının değil, ilişki kurulan kişinin cinsiyetini gösterir. Örneğin soția lui “onun eşi” derken eş kadın, kendisinden söz edilen kişi erkektir. Soțul ei ifadesinde ise koca erkek, kendisinden söz edilen kişi kadındır.

Bu ayrım Türkçede bulunmadığından her “onun”u aynı sözcükle karşılamaya çalışmak hata doğurur. Kısa bir kontrol sorusu işe yarar: “Kimin annesi, kimin eşi?” Cevap erkek bir kişiyse lui, kadın bir kişiyse ei kullanın.

Çoğullar ve toplu aile adları

Çoğul, birden çok kişiyi veya şeyi gösteren biçimdir. Aile adlarının hepsi aynı biçimde çoğul olmaz; sık kullanılanları ayrı öğrenmek gerekir.

Tekil	Çoğul	“Benim” ile çoğul	Türkçe
frate	frați	frații mei	erkek kardeşlerim; bağlama göre kardeşlerim
soră	surori	surorile mele	kız kardeşlerim
bunic	bunici	bunicii mei	dedelerim veya büyükanne ve büyükbabalarım
bunică	bunici	bunicile mele	büyükannelerim
părinte	părinți	părinții mei	anne babam, ebeveynlerim
copil	copii	copiii mei	çocuklarım

Eril çoğul isimlerle mei, dişil çoğul isimlerle mele kullanılır. Surorile mele ifadesindeki mele, konuşanın cinsiyetini değil, surori sözcüğünün dişil çoğul oluşunu izler.

Părinți günlük dilde anne babayı birlikte anlatır. Bunicii mei ise yalnızca erkek dedeleri değil, büyükannelerle büyükbabaları birlikte de anlatabilir. Frați da bağlama göre erkek ve kız kardeşleri topluca kapsayabilir. Dolayısıyla Ai frați? sorusu çoğu zaman genel olarak “Kardeşin var mı?” anlamındadır; yalnızca erkek kardeşleri sormak zorunda değildir.

Yazımda özellikle copii “çocuklar” ile copiii “belirli çocuklar” ayrımına dikkat edin. Am copii. “Çocuğum var”; Copiii mei sunt acasă. “Çocuklarım evde” demektir. İkinci örnekte art arda gelen üç i yazım hatası değildir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleler aileyi tanıtma, bir fotoğrafı açıklama veya günlük sohbet sırasında kullanılabilir. İlk dört cümle temel sözcükleri farklı yapılar içinde gösterir.

Romence	Türkçe	Açıklama
Mama mea este profesoară.	Annem öğretmen.	Meslek adı kadın için kullanılan biçimdedir.
Am un frate și o soră.	Bir erkek kardeşim ve bir kız kardeşim var.	İki aile adı da “bir” ile kullanılır.
Bunicii mei locuiesc la țară.	Büyükannem ve büyükbabam kırsalda yaşıyor.	Ailenin yaşlı kuşağı birlikte anlatılır.
Soția lui este doctoriță.	Onun eşi doktor.	Eş kadın, eşi olduğu kişi erkektir.
Tatăl meu lucrează în București.	Babam Bükreş'te çalışıyor.	Baba adının belirli biçimi kullanılır.
Sora mea mai mare locuiește în Ankara.	Ablam Ankara'da yaşıyor.	Büyük kız kardeş ayrıca belirtilir.
Fratele meu mai mic are zece ani.	Küçük erkek kardeşim on yaşında.	Yaş, Romencede “sahip olmak” fiiliyle söylenir.
Ai frați?	Kardeşin var mı?	Kardeşler genel olarak sorulabilir.
Părinții mei sunt acasă.	Annemle babam evde.	İki kişi için çoğul fiil kullanılır.
Bunica mea vorbește turcă.	Büyükannem Türkçe konuşuyor.	Hangi taraftan olduğu belirtilmez.
Soțul ei este din România.	Onun kocası Romanyalı.	Kendisinden söz edilen kişi kadındır.
Fiica noastră merge la școală.	Kızımız okula gidiyor.	Birden çok kişi ortak çocuklarından söz eder.
Nu am copii.	Çocuğum yok.	Genel olumsuz ifade, çoğul isimle kurulur.
Aceasta este familia mea.	Bu benim ailem.	Ailenin bütünü tanıtılır.

Sık yapılan hatalar

1. Temel biçimi hiç değiştirmeden kullanmak

• Yanlış: Mamă mea este acasă.
• Doğru: Mama mea este acasă. — Annem evde.
• Neden? Bu olağan iyelik yapısında mamă değil, belirli biçim olan mama gerekir. Benzer şekilde “babam” için tată meu değil, tatăl meu kullanılır. Son harfteki işaret küçük görünse de biçimi değiştirir.

2. “Benim” biçimini konuşanın cinsiyetine göre seçmek

• Yanlış: Fratele mea este aici.
• Doğru: Fratele meu este aici. — Erkek kardeşim burada.
• Neden? Sözcükler arasında uyum, yani biçimlerin birbirine uygun seçilmesi gerekir. Frate eril olduğu için meu kullanılır. Kız kardeş içinse sora mea denir.

3. Türkçedeki “o” alışkanlığıyla ilişkiyi ters kurmak

• Yanlış: Soția ei este doctoriță. — Andrei'nin eşini anlatmak isterken.
• Doğru: Soția lui este doctoriță. — Onun eşi doktor.
• Neden? Burada lui, kadın olan eşi değil, Andrei'yi gösterir. Soția ei kendi başına dilbilgisel olarak doğrudur; ancak kadın bir kişinin eşinden söz eder ve amaçlanan anlamı değiştirir.

4. Sonu ă ile biten her adı dişil sanmak

• Yanlış: Am o tată.
• Doğru: Am un tată. — Bir babam var.
• Neden? Tată erildir; yalnızca son harfe bakarak karar verilemez. Öğrenirken un tată ve tatăl meu biçimlerini birlikte kaydedin.

5. Tekil fiili çoğul aile adıyla kullanmak

• Yanlış: Părinții mei este acasă.
• Doğru: Părinții mei sunt acasă. — Annemle babam evde.
• Neden? Este tek kişi, sunt burada birden çok kişi içindir. Türkçede “Anne babam evde” derken fiil görünmediği için Romencedeki bu ayrımı unutmak kolaydır.

Kullanım notları

Mamă ve tată temel aile adlarıdır. Günlük aile konuşmalarında mami “anneciğim” ve tati “babacığım” gibi yakınlık bildiren seslenişler de duyulur. Bunlar özellikle çocukların konuşmasında ve aile içi samimi dilde yaygındır; herkese uygun tarafsız adlandırmalar gibi kullanılmaz. Bir form doldururken veya ailenizi yeni birine tanıtırken temel sözcükleri seçmek daha güvenlidir.

Soț ve soție evli eşleri belirtir. Türkçede “eşim” cinsiyet belirtmeden kullanılabilir; Romencede bu iki sözcük arasında seçim yapılır. Evlilik durumunu belirtmeden bir ilişkiden söz etmek için partener “erkek partner” ve parteneră “kadın partner” sözcükleri de vardır. Prieten ve prietenă ise bağlama göre arkadaş veya sevgili anlamına gelebileceği için her zaman doğrudan eş karşılığı değildir.

Yakın akrabalar dışına çıkıldığında Türkçedeki ayrımların hepsi Romencede tek sözcükle karşılanmaz. Unchi hem “amca” hem “dayı”, mătușă hem “hala” hem “teyze” için kullanılabilir. Gerektiğinde fratele mamei “annemin erkek kardeşi”, sora tatălui “babamın kız kardeşi” gibi açıklamalarla ilişki netleştirilir. Her Türkçe akrabalık adının bire bir Romence karşılığı olduğunu varsaymayın.

Bir adım ötesi: Daha ayrıntılı aile ilişkileri

Bu bölümdeki yapıları ilk gün üretmeniz gerekmez. Ama gerçek aile konuşmalarında neden farklı biçimler gördüğünüzü anlamanıza yardımcı olurlar.

“Annemin” ve “anneme” biçimleri

Hâl, bir ismin cümledeki görevine göre aldığı biçimdir; Türkçedeki “anne, annemin, anneme” farkını düşünebilirsiniz. Romencede de isimlerin biçimleri değişir, fakat değişimin biçimi ve dağılımı Türkçeyle aynı değildir.

Romence	Türkçe	Açıklama
Casa mamei este aproape.	Annemin evi yakında.	“Annenin” anlamındaki biçim, sahiplik ilişkisi kurar.
Îi scriu mamei.	Anneme yazıyorum.	Aynı isim biçimi bu kez yönelinen kişiyi gösterir.
Numele tatălui meu este Ion.	Babamın adı Ion.	“Babamın” derken isim biçimi değişir.
Fratele Mariei locuiește aici.	Maria'nın erkek kardeşi burada yaşıyor.	Kadın kişi adının biçimi değişir.
Sora lui Andrei este studentă.	Andrei'nin kız kardeşi üniversite öğrencisi.	Erkek kişi adı önünde lui kullanılır.

Mamei, bağlama göre “annenin” veya “anneye” anlamına gelebilir. Dolayısıyla tek bir Romence eki her zaman tek bir Türkçe eke eşitlemeyin; bütün cümleyi okuyun. Îi scriu mamei örneğindeki îi, yazılan kişiye işaret eden kısa bir sözcüktür; ayrıntısı daha sonra öğrenilebilir.

Aile adlarında kısa sahiplik yapıları

Günlük konuşmalarda maică-mea “annem” ve taică-meu “babam” gibi yerleşmiş ifadelerle karşılaşabilirsiniz. Bunlar konuşma diline özgüdür. Bunları başlangıçta kullanmak zorunda değilsiniz; tarafsız anlatım için mama mea ve tatăl meu biçimlerini koruyun. Bu kısa yapıları bütün aile adlarına rastgele uygulamayın.

Seslenirken farklı biçimler

Birine doğrudan seslenmek için kullanılan biçime seslenme hâli denir. Mamă! “Anne!”, Tată! “Baba!” gibi çağrılarda, aile üyesinden söz ederken kullandığınız biçimi aynen görmeyebilirsiniz. Mamă, unde ești? “Anne, neredesin?” ile Mama este aici. “Annem burada” cümlelerini karşılaştırın. İlkinde birine seslenilir; ikincisinde o kişi hakkında bilgi verilir.

Frate! de sözcük anlamıyla “erkek kardeş” olsa da samimi konuşmada akraba olmayan birine “kardeşim” gibi hitap etmek için kullanılabilir. Söyleyişe göre yakınlık, şaşkınlık veya sabırsızlık taşıyabilir. Bu yüzden her duyduğunuz frate gerçek bir aile bağını anlatmaz; yeni tanışılan kişilere otomatik olarak böyle seslenmek uygun olmayabilir.

Anne ve baba tarafını açıkça belirtmek

Bunica din partea mamei “anne tarafından büyükannem”, yani “anneannem”; bunica din partea tatălui ise “baba tarafından büyükannem”, yani “babaannem” anlamındadır. Benzer şekilde bunicul din partea mamei “anne tarafından dedem” denebilir. Türkçedeki tek sözcüklük ayrımın Romencede daha uzun bir ifadeyle verilmesi doğaldır; her konuşmada bu ayrıntıyı eklemek gerekmez.

Çalışma önerileri

1. Küçük bir aile şeması çizin. Gerçek veya hayalî altı kişinin yanına önce mamă, tată, soră gibi temel adları, sonra mama mea, tatăl meu, sora mea biçimlerini yazın. Her kişi için tek bir kısa cümle kurun: nerede yaşıyor, ne iş yapıyor veya nerede bulunuyor? Böylece yalnızca sözcüğü değil, cümledeki biçimini öğrenirsiniz.

2. Bakış açısını değiştirin. Önce “annem”, sonra “annen”, ardından Andrei'nin ve Maria'nın annesini anlatın: mama mea, mama ta, mama lui, mama ei. Kiminle ilişki kurulduğunu sesli olarak Türkçe söyleyin. Aynı çalışmayı tatăl “baba” ve soțul “koca” ile yaparak iki ayrı cinsiyet ayrımını birbirinden ayırın.

3. Soru ve cevapları birlikte çalışın. Ai frați? “Kardeşin var mı?” sorusuna Am o soră “Bir kız kardeşim var” veya Nu am frați “Kardeşim yok” diye cevap verin. Ardından varlık bildiren cümleyi tanıtmaya dönüştürün: Am o soră → Sora mea locuiește în Ankara “Kız kardeşim Ankara'da yaşıyor.” Bu geçiş, o soră ile sora mea farkını kalıcılaştırır.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı: Özne zamirleri — eu “ben”, tu “sen”, el “o, erkek” ve ea “o, kadın” biçimlerini tanımak; aileden söz ederken kimin anlatıldığını ve öznenin ne zaman söylenmeyebileceğini anlamayı kolaylaştırır.