Romencede kıyafet adları ve giymek fiili

Kısaca

Romencede “giymek” için a purta kullanılır: Port o cămașă albă. “Beyaz bir gömlek giyiyorum.” Kıyafet adlarının dilbilgisel cinsiyeti vardır; cămașă ve rochie dişil, pantofi ve pantaloni eril çoğuldur. Bu yüzden Türkçede değişmeyen renk sözcüğü Romencede değişebilir: o cămașă albă “beyaz bir gömlek”, pantofi albi “beyaz ayakkabılar”.

Genel bakış

Kıyafetlerden söz etmek, A1 düzeyinde hem günlük sözcükleri hem de cümle kurmayı birlikte öğrenmenin iyi bir yoludur. Ne giydiğinizi anlatırken, bir mağazada beden sorarken ya da dolaptaki bir şeyi ararken aynı küçük yapı grubunu kullanırsınız: kıyafetin adı, rengi ve “giymek”, “istemek” veya “olmak” gibi bir fiil (işi, oluşu ya da durumu bildiren sözcük).

Türkçe konuşan biri için önemli fark, Romencede isimlerin (bir varlığın ya da kavramın adını bildiren sözcüklerin) dilbilgisel cinsiyet taşımasıdır. “Eril” ve “dişil” burada kıyafeti kimin giydiğini göstermez. Bir erkek gömleği de cămașă olduğu için dişildir; bir kadının ayakkabıları da pantofi olduğu için eril çoğuldur. Sözcüğü anlamıyla birlikte bu özelliğiyle öğrenmek, sonraki hataları azaltır.

İkinci fark, tekil ve çoğul kullanımdır. Türkçede “Pantolonum yeni” ve “Ayakkabım yeni” diyebiliriz. Romencede günlük kıyafet anlatımında pantaloni “pantolon” çoğul biçimde kullanılır; iki ayakkabıdan oluşan bir çift için de pantofi denir. Çeviride Türkçe tekil doğal olsa bile Romence cümlede çoğul uyum gerekir. Bu yazının temel kısmında bu kuralları, ileri bölümünde ise giyinme, kıyafeti üstüne geçirme ve başkasına ait giysilerden söz etme gibi ayrımları bulacaksınız.

Yapı nasıl kurulur?

1. Kıyafet adını biçimleriyle öğrenin

Tek başına bir Türkçe karşılık ezberlemek yerine, Romence sözcüğü “bir” anlamındaki sözcükle ve çoğuluyla birlikte öğrenin. Un eril ve nötr tekillerle, o dişil tekillerle kullanılır. Bunlara belirsiz tanımlık denir: belirli bir nesneyi işaret etmeden “bir gömlek”, “bir ayakkabı” demeyi sağlarlar.

Nötr cinsiyet, Romencede tekilde eril, çoğulda dişil gibi davranan isim grubudur. Başlangıçta bütün sistemi çözmeniz gerekmez; un tricou “bir tişört” ile două tricouri “iki tişört” eşleşmesini öğrenmeniz yeterlidir.

Romence tekil → çoğul	Türkçe	Cinsiyet ve kullanım
o cămașă → cămăși	bir gömlek → gömlekler	Dişil; çoğulda kökteki ses de değişir.
o rochie → rochii	bir elbise → elbiseler	Dişil; çoğul sonunda iki i bulunur.
un pantof → pantofi	bir ayakkabı → ayakkabılar	Eril; tekil bir ayakkabıyı anlatır.
pantalon → pantaloni	pantolon	Eril; günlük kullanımda çoğul biçim esastır.
un tricou → tricouri	bir tişört → tişörtler	Nötr.
o fustă → fuste	bir etek → etekler	Dişil.
o geacă → geci	bir mont → montlar	Dişil; çoğul biçimini ayrıca öğrenin.
un pulover → pulovere	bir kazak → kazaklar	Nötr.
o haină → haine	bir giysi → giysiler	Dişil; çoğulu genel olarak kıyafetler için çok kullanılır.

Îmbrăcăminte, genel anlamda “giyim, giyecek” demektir. Günlük konuşmada birinin giysilerinden söz ederken haine “kıyafetler” sözcüğü de sık kullanılır. Tek tek nesneleri saymak için rochie, cămașă, tricou gibi somut adlar daha kullanışlıdır.

Çoğulun tek bir ekle yapılmadığını tablo gösteriyor. Türkçedeki “-lar/-ler” alışkanlığını Romenceye taşımayın. Cămașă → cămăși ve geacă → geci gibi çiftleri beraber sesli söylemek, biçim değişikliğini hatırlamayı kolaylaştırır.

2. Belli bir kıyafeti anlatırken sözcüğün sonu değişir

“Bir gömlek” ile “konuştuğumuz gömlek” aynı değildir. Romence bu farkı çoğunlukla ismin sonuna gelen belirli tanımlıkla gösterir; bu, hangi nesneden söz edildiğinin belli olduğunu bildiren parçadır. Türkçede bunun her yerde kullanılan ayrı bir karşılığı yoktur. Bağlama göre “gömlek”, “o gömlek” veya “sözünü ettiğimiz gömlek” diye anlayabilirsiniz.

Belirsiz → belirli biçim	Türkçe anlamı
cămașă → cămașa	gömlek → belli olan gömlek
rochie → rochia	elbise → belli olan elbise
pantof → pantoful	ayakkabı → belli olan tek ayakkabı
pantofi → pantofii	ayakkabılar → belli olan ayakkabılar
pantaloni → pantalonii	pantolon → belli olan pantolon
cămăși → cămășile	gömlekler → belli olan gömlekler
rochii → rochiile	elbiseler → belli olan elbiseler

Pantofi ile pantofii arasındaki yazım farkını önemseyin. İkinci biçimdeki son i, belirli tanımlığın bir parçasıdır. “Ayakkabılar yeni” derken bildiğimiz bir çifti gösteriyorsak Pantofii sunt noi. kullanabiliriz. Bu ek Türkçedeki belirtme eki “-ı/-i” ile aynı şey değildir: burada ayakkabılar cümlenin öznesidir, yani hakkında bilgi verilen varlıktır.

3. Renk ve özellik kıyafetle uyum sağlar

Sıfat, bir ismin rengini, boyutunu veya başka bir özelliğini bildiren sözcüktür. Türkçede “beyaz gömlek”, “beyaz gömlekler”, “beyaz ayakkabılar” derken “beyaz” değişmez. Romencede sıfatın biçimi ismin cinsiyetine ve sayısına göre değişir. Buna uyum denir. Kıyafet betimlemelerinde sıfat çoğunlukla isimden sonra gelir.

Romence	Türkçe	Uyum
un pantof alb	beyaz bir ayakkabı	Eril tekil.
o cămașă albă	beyaz bir gömlek	Dişil tekil.
pantofi albi	beyaz ayakkabılar	Eril çoğul.
cămăși albe	beyaz gömlekler	Dişil çoğul.
un tricou alb	beyaz bir tişört	Nötr tekil, eril biçimle.
tricouri albe	beyaz tişörtler	Nötr çoğul, dişil biçimle.
o rochie roșie	kırmızı bir elbise	Dişil tekil.
pantaloni roșii	kırmızı pantolon	Eril çoğul.

Sıfat isimden ayrı bir yerde olsa da uyum devam eder: Cămașa este albă. “Gömlek beyaz.”; Pantofii sunt albi. “Ayakkabılar beyaz.” Yalnızca bitişik duran sözcüklere bakmak yeterli değildir; hangi özelliğin hangi kıyafete ait olduğunu takip edin.

Sık kullanacağınız başka bir sıfat da “yeni”dir: un pantof nou “yeni bir ayakkabı”, o rochie nouă “yeni bir elbise”, pantofi noi “yeni ayakkabılar”, rochii noi “yeni elbiseler”. Burada noi hem eril hem dişil çoğulda aynıdır. Bütün sıfatların dört farklı biçimi olması gerektiğini düşünmeyin; her sıfatı kendi biçimleriyle öğrenin.

4. “Giymek” fiili: a purta

A purta, fiilin mastar biçimidir; mastar, Türkçedeki “giymek” gibi kişi belirtmeden eylemin adını verir. Günlük cümlede ise fiili kimin yaptığına göre değiştirirsiniz. Bu değişikliğe çekim denir.

Aşağıdaki biçimler şimdiki zamanda kullanılır; bağlama göre hem “giyiyorum” hem “giyerim” anlamı verebilir. Türkçedeki iki zaman ekini Romencede mutlaka iki ayrı biçimle karşılamanız gerekmez.

Kişi	Romence	Türkçe
Ben	eu port	giyiyorum / giyerim
Sen	tu porți	giyiyorsun / giyersin
O	el / ea poartă	giyiyor / giyer
Biz	noi purtăm	giyiyoruz / giyeriz
Siz	voi purtați	giyiyorsunuz / giyersiniz
Onlar	ei / ele poartă	giyiyorlar / giyerler

Fiil biçimi kişiyi gösterdiği için kişi zamiri, yani “ben, sen, o” gibi sözcükler çoğu zaman söylenmez. Port o cămașă. “Bir gömlek giyiyorum.” yeterlidir. Türkçedeki gibi, “ben” vurgusu gerekiyorsa Eu port o cămașă. diyebilirsiniz.

Olumsuzluk için fiilin önüne nu gelir: Nu port pălărie. “Şapka takmıyorum.” Soru cümlesinde aynı sözcük dizilişi kullanılabilir: Porți cămașă? “Gömlek giyiyor musun?” Konuşmada soru ezgisi, yazıda soru işareti bunu belirginleştirir. Kıyafetin cinsiyeti fiili değil, o kıyafeti anlatan sıfatı etkiler; port hem gömlek hem pantolon için aynıdır.

Günlük yaşamdan örnekler

Aşağıdaki cümlelerde Türkçe karşılıklar doğal konuşma diline göre verilmiştir. Özellikle pantolonun Romence çoğul olup Türkçede tekil çevrilmesine dikkat edin.

Romence	Türkçe	Açıklama
Port o cămașă albă.	Beyaz bir gömlek giyiyorum.	Dişil tekil isim ve sıfat.
Pantofii sunt noi.	Ayakkabılar yeni.	Belirli eril çoğul.
Vreau o rochie roșie.	Kırmızı bir elbise istiyorum.	İstek bildirirken de sıfat uyumu gerekir.
Pantalonii sunt în dulap.	Pantolon dolapta.	Türkçe tekil, Romence çoğul.
Azi port pantaloni negri.	Bugün siyah pantolon giyiyorum.	Renk sıfatı eril çoğuldur.
Ea poartă o fustă albastră.	O, mavi bir etek giyiyor.	Üçüncü tekil kişide fiil değişir.
Noi purtăm tricouri albe.	Biz beyaz tişörtler giyiyoruz.	Nötr çoğul, dişil çoğul sıfatla.
Nu port pantofi noi la plimbare.	Yürüyüşe çıkarken yeni ayakkabı giymiyorum.	Olumsuzluk fiilden önce gelir.
Ce porți la serviciu?	İşte ne giyiyorsun?	Günlük bir kıyafet sorusu.
Cămașa este prea mică.	Gömlek çok küçük.	Beden uygun olmadığında söylenir.
Aveți această rochie în mărimea M?	Bu elbisenin M bedeni var mı?	Mağazada kibarca beden sorma.
Pot să probez această geacă?	Bu montu deneyebilir miyim?	Deneme kabini için kullanışlı bir soru.
Caut o pereche de pantofi comozi.	Rahat bir çift ayakkabı arıyorum.	Bir çifti anlatırken ayakkabı adı çoğul kalır.
Rochia este frumoasă, dar este prea scumpă.	Elbise güzel ama çok pahalı.	İki sıfat da dişil tekil.

Sık yapılan hatalar

1. Kıyafetin cinsiyetini onu giyen kişiye göre seçmek

• Yanlış: El poartă un cămașă.
• Doğru: El poartă o cămașă. — “O, bir gömlek giyiyor.”
• Neden? Cămașă dişil bir isimdir. Gömleği giyen kişinin erkek olması o yerine un kullanmayı gerektirmez. Cinsiyet, kişinin değil sözcüğün özelliğidir.

2. Türkçedeki sıfat sırasını ve değişmezliğini taşımak

• Yanlış: Port o alb cămașă.
• Doğru: Port o cămașă albă. — “Beyaz bir gömlek giyiyorum.”
• Neden? Bu sıradan betimlemede renk isimden sonra gelir ve dişil tekil biçimde olur. Başlangıç için “kıyafet adı + uygun renk biçimi” kalıbını yerleştirin.

3. Pantolonu tekil fiille anlatmak

• Yanlış: Pantalonii este în dulap.
• Doğru: Pantalonii sunt în dulap. — “Pantolon dolapta.”
• Neden? Pantalonii çoğuldur; bu yüzden “olmak” fiilinin çoğul biçimi sunt gerekir. Türkçe çevirinin tekil olması Romence uyumu değiştirmez.

4. Kişiye göre fiili değiştirmemek

• Yanlış: Tu port o cămașă.
• Doğru: Tu porți o cămașă. — “Sen bir gömlek giyiyorsun.”
• Neden? Port “ben”, porți “sen” biçimidir. Özellikle port, porți, poartă üçlüsünü beraber çalışın; fark yalnızca sona eklenen bir parçadan ibaret değildir.

5. Bir çift için kıyafet adını tekilleştirmek

• Yanlış: Vreau o pereche de pantof.
• Doğru: Vreau o pereche de pantofi. — “Bir çift ayakkabı istiyorum.”
• Neden? Pereche “çift” tekildir ama çifti oluşturan ayakkabılar pantofi olarak çoğul söylenir. Türkçedeki “bir çift ayakkabı” yapısını sözcük sözcük aktarmayın.

6. Belirli biçimde son harfi eksik yazmak

• Yanlış: Pantofi sunt noi. — Kastedilen, önünüzde duran belli ayakkabılar olduğunda.
• Doğru: Pantofii sunt noi. — “Ayakkabılar yeni.”
• Neden? Pantofi yalnızca çoğul, pantofii ise belirli çoğuldur. “Ayakkabılar” sözcüğünün Türkçe yazılışı bu farkı göstermediği için Romence son eki ayrıca kontrol etmek gerekir.

Kullanım notları

Kıyafetin türü mü, belli bir parça mı?

Port cămașă la serviciu. “İşte gömlek giyerim.” cümlesi, giyim alışkanlığını veya tercih edilen kıyafet türünü anlatır. Port o cămașă albă. “Beyaz bir gömlek giyiyorum.” ise tek bir giysiyi tanıtır. Port cămașa albă. “Beyaz gömleği giyiyorum.” cümlesinde hangi gömlek olduğu bellidir.

Dolayısıyla a purta sonrasında her tekil kıyafet adına mutlaka un ya da o getirilmez. Başlangıçta belirli bir kıyafeti betimlerken tanımlıklı kalıbı kullanmak kolaydır; sık duyulan tür bildiren kullanımları da bütün olarak öğrenebilirsiniz. Aynı ayrım Türkçede bazen “bir” ile, bazen yalnızca bağlamla anlaşılır.

Türkçedeki “giymek” ve “takmak” ayrımı

Romencedeki a purta yalnızca giysilerle sınırlı değildir. Port o pălărie. “Bir şapka takıyorum.”; Port ochelari. “Gözlük takıyorum.” Türkçede “takmak” dediğimiz yerde Romence aynı fiili kullanabilir. Buna karşılık Port o cămașă için Türkçede “gömlek takıyorum” demeyiz. Çeviri yaparken fiilin sözlük karşılığından çok doğal Türkçe kullanımı düşünün.

Mağazada kibar hitap

Tanımadığınız bir satış görevlisine Aveți…? “Var mı?” ya da bağlama göre “Elinizde var mı?” sorusu uygundur. Bu, “sahip olmak” anlamındaki a avea fiilinin siz biçimidir. Romencede kibar “siz” için dumneavoastră kullanılır ve fiil çoğul siz biçiminde olur. Ce mărime purtați? “Hangi beden giyiyorsunuz?” sorusunu bu nedenle tek bir müşteriye yöneltilmiş olarak da duyabilirsiniz.

Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız ayrımlar

Bu bölümü ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez. Temel olarak kıyafet adı, sıfat uyumu ve a purta çekimini kullanabiliyorsanız, günlük cümleler kurmaya başlayabilirsiniz. Aşağıdaki ayrımlar daha ayrıntılı anlatımları anlamanıza yardımcı olur.

Üzerinde olmak, giyinmek ve üstüne geçirmek

Türkçede “giyiyorum” bazen kıyafeti şu anda üzerimize geçirmeyi, bazen zaten üzerimizde bulunmasını anlatır. Romencede bu anlamlar farklı fiillerle daha açık ayrılabilir.

Romence	Türkçe	Vurgu
Port o geacă.	Mont giyiyorum.	Montun üzerimde olması.
Mă îmbrac.	Giyiniyorum.	Genel olarak giyinme eylemi.
Îmi pun geaca.	Montumu giyiyorum.	Montu o anda üstüme geçirme.
Îmi dau jos geaca.	Montumu çıkarıyorum.	Giysiyi üzerinden çıkarma.

Mă îmbrac dönüşlü bir yapıdır: işi yapan kişi eylemi kendisi üzerinde gerçekleştirir. Buradaki mă, “kendimi” ile ilişkilidir; doğal Türkçesi “giyiniyorum” olur. Îmi pun geaca yapısındaki îmi de kişinin kendisiyle ilgili eylemini bildirir. Bunlar a purta fiilinin başka çekimleri değil, ayrı yapılardır; başlangıçta hazır ifadeler olarak tanıyın.

“Bir çift” ile cümlenin merkezi değişebilir

Pantofii sunt noi. “Ayakkabılar yeni.” cümlesinde bilgi verilen sözcük pantofii olduğundan fiil çoğuldur. Perechea de pantofi este nouă. “Ayakkabı çifti yeni.” cümlesinde ise merkezde perechea, yani “çift” vardır. Bu isim dişil tekil olduğu için hem este hem nouă tekil uyum gösterir.

Bu fark “çift” sözcüğünü ekleyince bütün kelimeleri tekilleştirmek demek değildir. De pantofi içindeki ayakkabı adı yine çoğuldur. Önce cümlede asıl hakkında konuştuğunuz şeyin “ayakkabılar” mı, “çift” mi olduğunu bulun; uyumu ona göre kurun.

Kime ait olduğunu belirtmek

Cămașa mea este albă. “Benim gömleğim beyaz.”; Pantofii mei sunt negri. “Benim ayakkabılarım siyah.” Bu örneklerde mea ve mei sahiplik bildirir. Türkçedeki “benim” değişmezken Romence sahiplik sözcüğü, sahibin cinsiyetine değil sahip olunan nesnenin cinsiyetine ve sayısına göre değişir.

Bu nedenle kadın ya da erkek olmanız fark etmez: kendi gömleğiniz için cămașa mea, kendi ayakkabılarınız için pantofii mei dersiniz. Aynı düşünce renk uyumunda da geçerliydi; dilbilgisel ilişkiyi kıyafet üzerinden izlemek birçok konuyu birbirine bağlar.

Her renk dört ayrı biçimde değildir

Alb gibi renk sıfatlarının değişmesini öğrenirken bütün renklerin aynı kalıba girdiğini varsaymayın. Roz “pembe” ve bej “bej” yaygın kullanımda değişmez: o rochie roz “pembe bir elbise”, pantofi roz “pembe ayakkabılar”. Bu, uyum kuralının olmadığı anlamına gelmez; bazı sıfatlar farklı cinsiyet ve sayılarda aynı biçimde görünür.

Sıfatın yeri de ileri kullanımda değişebilir. Ancak sıradan kıyafet betimlemelerinde, özellikle renk belirtirken, isimden sonraki sıra en güvenli başlangıçtır. Türkçe sözcük sırasını korumak için her sıfatı ismin önüne taşımayın.

Çalışma önerileri

1. Dolabınızdan beş parçayı seçip üçlü olarak adlandırın. Örneğin o cămașă “bir gömlek”, cămașa “belli gömlek”, cămăși “gömlekler”. Her parçaya bir renk ekleyin. Bu çalışma yalnızca sözcük ezberini değil, belirli biçimi ve sıfat uyumunu da pekiştirir.
2. Aynı kıyafeti farklı kişilerle anlatın. “Ben beyaz bir gömlek giyiyorum” cümlesinden başlayıp “sen”, “o” ve “biz” biçimlerine geçin: port, porți, poartă, purtăm. Ardından “biz” cümlesinde birden fazla gömlek anlatıyorsanız ismi ve sıfatı da çoğullaştırın. Böylece fiil uyumuyla kıyafet uyumunun iki ayrı iş olduğunu görürsünüz.
3. Kısa bir mağaza konuşması yazın. Bir elbise veya mont isteyin, bedenini sorun, denemek için izin isteyin ve sonunda “çok küçük” ya da “çok pahalı” deyin. Örnek tablosundaki cümleleri kullanarak başlayın; sonra kıyafeti değiştirip gerekli sıfat biçimlerini yeniden kontrol edin.

Kendinizi kontrol ederken şu sırayı izleyin: Kıyafetin adı doğru mu? Tekil mi, çoğul mu? Belli bir parça mı? Sıfatın sonu uygun mu? Fiil doğru kişide mi? Her seferinde tek bir soruya bakmak, bütün cümleyi aynı anda düzeltmeye çalışmaktan daha kolaydır.

İlgili konular

• Önce çalışılması yararlı konu: Temel sıfat uyumu — Kıyafetlerin renk ve özelliklerini anlatırken sıfatın neden değiştiğini ve uygun biçimi nasıl seçeceğinizi açıklar.