Lehçede İsimlerin Çoğul Yapılması

Kısaca

Lehçede isimleri çoğul yapmak için Türkçedeki -lar/-ler gibi bütün isimlere uygulanabilen tek bir ek çifti yoktur: dom → domy (ev → evler), kobieta → kobiety (kadın → kadınlar). Ek seçimi ismin dil bilgisel cinsiyetine ve son seslerine bağlıdır; erkek kişileri belirten isimlerde student → studenci (öğrenci → öğrenciler) gibi ses değişimleri de görülür. Burada temel olarak yalın hâl çoğulunu, yani ismin “kim, ne?” sorularına cevap veren çoğul biçimini öğreneceğiz; dziecko → dzieci (çocuk → çocuklar) gibi sık kullanılan düzensiz biçimleri ayrıca ezberlemek gerekir.

Genel bakış

İsim, bir kişiyi, nesneyi, yeri ya da kavramı adlandıran sözcüktür: ev, kadın, çocuk gibi. Tekil bir varlığı, çoğul ise birden fazla varlığı anlatır. Lehçede bunların karşılığı liczba pojedyncza ve liczba mnoga ifadeleridir. A1 düzeyinde evinizden, ailenizden, alışverişten ve okuldan söz ederken çoğula hemen ihtiyaç duyarsınız: yalnızca bir kitap değil kitaplar, bir öğrenci değil öğrenciler hakkında konuşursunuz.

Türkçede “evler, kadınlar, öğrenciler” biçimleri aynı mantıkla kurulur. Lehçede önce dil bilgisel cinsiyeti, yani isimlerin eril, dişil veya nötr diye sınıflandırılmasını dikkate alırız. Bu sınıflandırma her zaman gerçek hayattaki cinsiyeti göstermez: dom (ev) erildir, książka (kitap) dişildir, okno (pencere) nötrdür. Çoğulda ayrıca erkek kişileri anlatan grup ile diğer isimler arasında önemli bir ayrım vardır.

Bu yazıdaki temel biçimler mianownik, yani yalın hâldedir. “Pencereler açık” cümlesindeki “pencereler” gibi, özellikle özne (cümlede kimden veya neden söz edildiğini, çoğu zaman işi yapanı gösteren bölüm) olarak kullanılan isimlerde bu biçimle karşılaşırsınız. Ancak Lehçede ismin cümledeki görevine göre sonu da değişir. Bir ismin yalın çoğulunu öğrenmek, onu her cümlede aynı biçimde kullanabileceğiniz anlamına gelmez; bu ayrımı ilerleyen bölümde somut örneklerle göreceğiz.

Çoğul nasıl oluşturulur?

Önce iki çoğul grubunu ayırt edin

Başlangıç için en yararlı ayrım şudur:

• Erkek kişi çoğulu: studenci (öğrenciler), nauczyciele (öğretmenler), lekarze (doktorlar). Lehçe adı rodzaj męskoosobowy olan bu grupta erkek kişileri belirten isimler bulunur.
• Erkek kişi dışındaki çoğul: domy (evler), koty (kediler), kobiety (kadınlar), dzieci (çocuklar). Rodzaj niemęskoosobowy denen bu grup nesneleri, hayvanları, dişil ve nötr isimleri kapsar.

Buradaki “kişi dışındaki” ifade bütün sözcüklerin insan olmayan varlıkları anlattığı anlamına gelmez. Kobiety insanları anlatsa da erkek kişi grubunda değildir. Dzieci de çocukların gerçek cinsiyetinden bağımsız olarak ikinci grubun dil bilgisel özelliklerini taşır. Dolayısıyla yalnızca “Bu bir insan mı?” diye düşünmek yeterli değildir.

Eril nesne ve hayvan isimleri

Ünsüzle biten pek çok eril nesne ve hayvan isminde sonuna -y getirilir. Ancak son ses ekin biçimini etkiler. Özellikle k ve g sonrasında bu örüntüde -i kullanılır; bazı başka son seslerden sonra ise -e görülür.

Tekil	Yalın çoğul	Türkçe anlamı	Açıklama
dom	domy	ev → evler	Sonuna -y gelir.
kot	koty	kedi → kediler	Hayvan adı; erkek kişi grubunda değildir.
stół	stoły	masa → masalar	Ek gelirken ó, o olur.
pies	psy	köpek → köpekler	Kelimenin içindeki e düşer.
ptak	ptaki	kuş → kuşlar	k sonrasında -i gelir.
rok	lata	yıl → yıllar	Sık kullanılan düzensiz biçimdir.
klucz	klucze	anahtar → anahtarlar	Bu sözcükte çoğul eki -e'dir.

Domy örneğini temel model olarak öğrenin; fakat “ünsüzle biten her kelimeye -y eklenir” sonucunu çıkarmayın. Klucz → klucze ve pies → psy örnekleri, çoğulun bazen kelimenin içini de değiştirdiğini gösterir. Gövde, eklerin eklendiği kelime bölümüdür; bu gövde Lehçede her zaman sabit kalmaz.

Dişil isimler

-a ile biten dişil isimlerde çoğunlukla -a kaldırılır, -y getirilir: kobieta → kobiety. Ancak k veya g sonrasında -i gerekir: książka → książki, droga → drogi. Türkçedeki büyük ünlü uyumunu burada kullanmayın; Lehçede -y ve -i seçimi kelimenin Türkçe karşılığına veya önceki ünlünün kalınlığına bağlı değildir.

Bazı son seslerden sonra -e görülür: ulica → ulice, róża → róże. Dişil isimlerin hepsi -a ile de bitmez; noc → noce ve rzecz → rzeczy gibi biçimler ayrı örüntüler oluşturur.

Tekil	Yalın çoğul	Türkçe anlamı	Açıklama
kobieta	kobiety	kadın → kadınlar	-a yerine -y gelir.
szkoła	szkoły	okul → okullar	Aynı temel örüntü.
książka	książki	kitap → kitaplar	k sonrasında -i gelir.
droga	drogi	yol → yollar	g sonrasında -i gelir.
ulica	ulice	sokak → sokaklar	-a yerine -e gelir.
róża	róże	gül → güller	Bu son sesle -e kullanılır.
noc	noce	gece → geceler	Ünsüzle biten dişil isim.
rzecz	rzeczy	şey → şeyler	Ünsüzle biten dişil isim; çoğulu -y alır.

Bu tabloyu kesin bir son harf algoritması olarak değil, sık rastlanan modeller olarak kullanın. Yalnızca yazıdaki son harfe bakmak her sözcükte yeterli olmaz. Yeni bir isim öğrenirken cinsiyetiyle birlikte çoğul biçimini de not etmek daha güvenlidir.

Nötr isimler

Nötr, Lehçede eril veya dişil olmayan üçüncü isim sınıfıdır. Türkçede bunun karşılığı olan bir isim cinsiyeti yoktur. -o veya -e ile biten birçok nötr isimde bu son ünlü -a olur.

Tekil	Yalın çoğul	Türkçe anlamı	Açıklama
okno	okna	pencere → pencereler	-o yerine -a gelir.
miasto	miasta	şehir → şehirler	-o yerine -a gelir.
mieszkanie	mieszkania	daire → daireler	Son -e yerine -a gelir.
morze	morza	deniz → denizler	Son -e yerine -a gelir.
dziecko	dzieci	çocuk → çocuklar	Düzenli -a modelini izlemez.

Okna sonundaki -a, bu sözcüğün dişil tekil olduğu anlamına gelmez. Aynı son harf farklı görevlerde kullanılabilir: kobieta dişil tekil, okna ise nötr bir ismin çoğuludur. Sözcüğü biçimiyle ve anlamıyla birlikte tanımak gerekir.

Erkek kişileri belirten isimler

Bu grupta -i, -y, -e ve -owie gibi farklı sonlar bulunur. Sıklıkla ekle birlikte bir ünsüz değişimi, yani kelimenin sonundaki sesin başka bir sese dönüşmesi de gerçekleşir. Bu yüzden student kelimesinin çoğulu studenci olur; yalnızca -i eklemek yeterli değildir.

Tekil	Yalın çoğul	Türkçe anlamı	Açıklama
student	studenci	öğrenci → öğrenciler	Son t, c olur; -i gelir.
Polak	Polacy	Polonyalı → Polonyalılar	Son k, c olur; -y gelir.
nauczyciel	nauczyciele	öğretmen → öğretmenler	-e gelir.
lekarz	lekarze	doktor → doktorlar	-e gelir.
kolega	koledzy	arkadaş → arkadaşlar	Son g, dz olur; -y gelir.
chłopiec	chłopcy	oğlan → oğlanlar	Gövdedeki e düşer.
mąż	mężowie	koca → kocalar	Gövde değişir; -owie gelir.
człowiek	ludzie	insan → insanlar	Farklı gövdeli düzensiz çoğul.

Student ve nauczyciel gibi isimler erkekleri veya bağlama göre karma grupları anlatabilir. Yalnızca kadınlardan oluşan gruplar için studentki (kadın öğrenciler), nauczycielki (kadın öğretmenler) gibi dişil isimlerin çoğulu kullanılabilir. Türkçedeki “öğrenciler” sözcüğü bu ayrımı belirtmediğinden, Lehçe biçimi seçerken kimi anlattığınız önem kazanır.

Kolega özellikle yararlı bir uyarıdır: -a ile biter ama erkek bir arkadaşı belirttiğinde erildir. Dişil koleżanka → koleżanki (kadın arkadaş → kadın arkadaşlar) ile aynı çoğul modelini izlemez. Son harf, cinsiyet hakkında iyi bir ipucu olabilir; kesin karar değildir.

İsimle birlikte kullanılan sözcükler

Sıfat, ismin nasıl olduğunu söyleyen sözcüktür: yeni, iyi, büyük gibi. Lehçede sıfat da isme göre biçim değiştirir; buna uyum, yani birbirine bağlı sözcüklerin aynı dil bilgisel özellikleri yansıtması denir.

Lehçe	Türkçe	Açıklama
nowe domy	yeni evler	Erkek kişi dışındaki çoğul.
nowe książki	yeni kitaplar	Dişil ismin çoğulu da aynı sıfat biçimini alır.
nowe okna	yeni pencereler	Nötr ismin çoğulu.
nowi studenci	yeni öğrenciler	Erkek kişi çoğulunda sıfat da değişir.
te dzieci	bu çocuklar	Çocuklar ikinci çoğul grubundadır.
ci studenci	bu öğrenciler	Erkek kişi grubunda farklı gösterme sözcüğü.

Başlangıçta te + erkek kişi dışındaki çoğul, ci + erkek kişi çoğulu karşıtlığına alışmak yeterlidir. Sıfatların bütün ses değişimlerini aynı gün öğrenmeniz gerekmez; nowe książki ve nowi studenci gibi küçük söz öbeklerini birlikte çalışın.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde kalın yazılan isimler yalın çoğuldadır. Türkçe karşılıklar doğal çevirilerdir; her Lehçe çoğulun Türkçede aynı yerde bir çoğul ekiyle görünmesi zorunlu değildir.

Lehçe	Türkçe	Açıklama
Te domy są stare.	Bu evler eski.	Eril nesne ismi -y alır.
Te kobiety pracują w szkole.	Bu kadınlar okulda çalışıyor.	-a ile biten dişil isim -y alır.
Studenci czekają na autobus.	Öğrenciler otobüs bekliyor.	Erkek kişi biçimi; t, c olur.
Dzieci bawią się w ogrodzie.	Çocuklar bahçede oynuyor.	Sık kullanılan düzensiz çoğul.
Książki leżą na stole.	Kitaplar masanın üstünde duruyor.	k sonrasında -i gelir.
Okna są otwarte.	Pencereler açık.	Nötr isim -a alır.
Te mieszkania są małe.	Bu daireler küçük.	Nötr ismin son -e'si -a olur.
Klucze są w torbie.	Anahtarlar çantada.	Eril nesne ismi -e alır.
Psy śpią, a koty jedzą.	Köpekler uyuyor, kediler ise yemek yiyor.	Hayvan isimleri erkek kişi grubunda değildir.
Lekarze pracują w szpitalu.	Doktorlar hastanede çalışıyor.	Erkek kişi ismi -e alır.
Moi koledzy mieszkają w Krakowie.	Arkadaşlarım Kraków'da yaşıyor.	Erkek arkadaşları anlatır; g, dz olur.
Ludzie czekają przed sklepem.	İnsanlar dükkânın önünde bekliyor.	człowiek kelimesinin düzensiz çoğulu.

Sık yapılan hatalar

1. Her isme -y eklemek

• Yanlış: Te okny są duże.
• Doğru: Te okna są duże. — Bu pencereler büyük.
• Neden? Okno nötrdür; yalın çoğulu okna olur. Domy modelini bütün isimlere uygulamayın.

2. k sonrasında -y kullanmak

• Yanlış: Książky są nowe.
• Doğru: Książki są nowe. — Kitaplar yeni.
• Neden? Książka sözcüğünde -a kaldırıldıktan sonra kalan k, bu biçimde -i ile kullanılır. Droga → drogi de aynı temel yazım ayrımını gösterir.

3. Erkek kişi biçimindeki ses değişimini atlamak

• Yanlış: Studenty czekają.
• Doğru: Studenci czekają. — Öğrenciler bekliyor.
• Neden? Erkek kişi yalın çoğulunda student → studenci biçimi kullanılır. Burada hem ek hem son ünsüz değişir. Başlangıçta bütün çiftin ezberlenmesi, yalnızca eki ezberlemekten daha yararlıdır.

4. Düzensiz çoğulu düzenli modelle kurmak

• Yanlış: Dziecka bawią się.
• Doğru: Dzieci bawią się. — Çocuklar oynuyor.
• Neden? Dziecko için yalın çoğul dzieci biçimidir. Dziecka başka bir isim hâlinde kullanılabilir; fakat bu cümlede gereken çoğul özne biçimi değildir.

5. İnsan olan her grupta ci kullanmak

• Yanlış: Ci kobiety są miłe.
• Doğru: Te kobiety są miłe. — Bu kadınlar nazik.
• Neden? Ci bütün insan grupları için kullanılan genel bir sözcük değildir. Kobiety erkek kişi dışındaki çoğul grubunda olduğu için te ile kullanılır.

6. Çoğul özneye tekil fiil bağlamak

• Yanlış: Domy jest stare.
• Doğru: Domy są stare. — Evler eski.
• Neden? Jest tekil “-dır/var”, są çoğul “-dırlar/varlar” işlevindedir. Türkçede “Evler eski” diyebilir, ayrıca bir fiil kullanmayabiliriz. Lehçede bu yapıda są gerekir.

Kullanım notları

Çoğul biçim konuşmada da gereklidir

Gündelik konuşmada ekleri atmak veya tekil ismi genel bir çoğul yerine kullanmak güvenli bir kestirme değildir. Książka (kitap) ile książki (kitaplar) arasında gerçek bir anlam ve yapı farkı vardır. Yeni sözcükleri mümkünse tekil + çoğul + kısa cümle biçiminde öğrenin.

-owie çoğulunu da tek başına “resmî ek” diye düşünmeyin. Panowie (beyler) hitaplarda görülür, fakat ojcowie (babalar) ve mężowie (kocalar) gibi gündelik isimlerde de aynı son vardır. Hangi ekin kullanılacağı sözcüğe bağlıdır; konuşmayı daha kibar yapmak için herhangi bir isme -owie eklenmez.

Çoğul her zaman birden fazla nesne demek değildir

Bazı Lehçe isimler normal kullanımda yalnızca çoğul biçimdedir: drzwi (kapı), spodnie (pantolon), nożyczki (makas). Böyle bir kelime tek bir nesneyi de anlatabilir: Te drzwi są zamknięte. — Bu kapı kapalı. Türkçede tekil “kapı” dememiz, Lehçede tekil uyum kullanılacağı anlamına gelmez.

Tersine, bazı madde veya soyut kavram adları genellikle tekil kullanılır: mleko (süt), woda (su). Çoğul biçimler belirli türleri veya özel anlamları anlatabilir; temel “birkaç tane” modeli her isme aynı şekilde uygulanmaz.

Temelin ötesi: daha sonra karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümü ilk çalışmada ezberlemek zorunda değilsiniz. Ama aşağıdaki ayrımlar, bir metinde neden öğrendiğiniz yalın çoğuldan farklı biçimler gördüğünüzü anlamanıza yardımcı olur.

Yalın çoğul ile diğer hâller aynı değildir

İsim hâli, ismin cümledeki görevini gösteren biçimdir. Türkçede “ev, evi, evde” ayrımı buna bir başlangıç örneğidir; Lehçede de hâller vardır, ancak kullanım alanları Türkçeyle bire bir örtüşmez.

Özellikle belirtme hâli (fiilin doğrudan etkilediği kişi veya şeyi gösteren biçim) çoğulda iki grubun farkını ortaya çıkarır. Erkek kişi dışındaki grupta belirtme çoğulu yalın çoğulla aynı olabilir; erkek kişi grubunda ise farklıdır.

Lehçe	Türkçe	Açıklama
Studenci są tutaj.	Öğrenciler burada.	studenci: yalın çoğul, özne.
Widzę studentów.	Öğrencileri görüyorum.	studentów: belirtme çoğulu.
Koty są tutaj.	Kediler burada.	koty: yalın çoğul.
Widzę koty.	Kedileri görüyorum.	koty: belirtme çoğulu da aynı biçimde.

Bu nedenle “öğrenciler = studenci” eşleştirmesi yararlıdır ama tek başına her cümleyi kurmaya yetmez. Türkçedeki “kedileri” ve “öğrencileri” aynı tür eki alırken Lehçede iki farklı örüntü görülür.

Sayılardan sonra aynı çoğul kullanılmaz

Türkçede “iki kitap” deriz; sayıdan sonra çoğunlukla ayrıca -lar/-ler kullanmayız. Lehçede bunun doğrudan karşılığı “sayı + tekil isim” değildir. Dwa, trzy, cztery (iki, üç, dört) ile erkek kişi dışındaki isimlerde yalın çoğul biçimleri görülür: dwie książki, trzy okna.

Pięć (beş) gibi sayılar ise tamlayan hâli çoğulunu, yani Lehçede dopełniacz denen ve burada sayının gerektirdiği başka bir isim biçimini kullanır: pięć książek, pięć okien. Bu hâlin bütün görevleri Türkçedeki “-in” ekiyle açıklanamaz.

Lehçe	Türkçe	Açıklama
dwie książki	iki kitap	Yalın çoğul biçimi.
pięć książek	beş kitap	Tamlayan çoğulu gerekir.
trzy okna	üç pencere	Yalın çoğul biçimi.
pięć okien	beş pencere	Tamlayan çoğulu; gövde de değişir.
dwaj studenci	iki öğrenci	Erkek kişilerle kullanılan sayı yapılarından biri.
dwóch studentów	iki öğrenci	Erkek kişilerle başka bir yaygın yapı.

Birleşik sayılarda ve erkek kişi gruplarında daha fazla ayrıntı vardır. İlk aşamada dwie książki ile pięć książek farkını tanıyın; yalın çoğul ekini her sayının ardından kullanmaya çalışmayın.

-ę ile biten nötr isimler

Imię (ad) ve zwierzę (hayvan) gibi nötr isimler yalnızca son ünlüyü değiştirerek çoğul yapılmaz. Gövde genişler; farklı sözcüklerde farklı genişlemeler görülür.

Tekil	Yalın çoğul	Türkçe anlamı
imię	imiona	ad → adlar
zwierzę	zwierzęta	hayvan → hayvanlar
dziewczę	dziewczęta	kız çocuğu → kız çocukları

Dziewczę daha çok yazılı veya edebî anlatımda karşınıza çıkabilir; günlük kullanımda dziewczynka → dziewczynki çifti daha kullanışlıdır. Buradaki amaç her istisnayı hemen üretmek değil, nötr çoğulun her zaman basit -a değişiminden ibaret olmadığını görmektir.

Geçmiş zamanda grup ayrımı

Geçmiş zaman, daha önce olmuş bir olayı anlatan fiil biçimidir. Lehçede çoğul geçmiş zaman fiili de erkek kişi grubuna göre farklılaşabilir:

• Studenci byli zmęczeni. — Öğrenciler yorgundu.
• Studentki były zmęczone. — Kadın öğrenciler yorgundu.
• Dzieci były zmęczone. — Çocuklar yorgundu.

Burada byli ve były ayrımı Türkçedeki “onlar” zamirinde görünmez. Oni erkek kişi grubu, one ise diğer çoğul grup için kullanılan “onlar” biçimidir. Karma yetişkin insan grupları genellikle erkek kişi uyumu alır; fakat tek tek isimlerin dil bilgisel sınıfını sırf gerçek hayattaki cinsiyete bakarak değiştirmeyin. Dzieci bunun önemli örneğidir.

Anlama bağlı ve anlatım tonu taşıyan biçimler

Bazı isimlerde çoğul yalnızca sayı değil anlam ayrımı da yaratır. Rok → lata (yıl → yıllar) düzensizdir; aynı lata biçimi lato (yaz mevsimi) sözcüğünün de çoğuludur. Minęły trzy lata. — Üç yıl geçti. Cümledeki bağlam hangi anlamın kastedildiğini belirler.

Erkek kişi isimlerinin bazı farklı çoğul biçimleri küçümseyici veya özellikle işaretlenmiş bir anlatımda kullanılabilir. Bunları temel tarafsız çoğulun yerine koymayın. Örneğin başlangıç düzeyindeki tarafsız model student → studenci olmalıdır; duyduğunuz her farklı biçimi yeni bir genel ek kuralı sanmak yerine sözlükte kullanım notuna bakın.

Çalışma önerileri

1. İsimleri dört küçük kümeyle çalışın. Nesne/hayvan, dişil, nötr ve erkek kişi gruplarından birkaç sözcük seçin. Kartın önüne dom, arkasına domy — evler yazın. Student → studenci ve dziecko → dzieci gibi çiftlerde değişen bölümü ayrıca işaretleyin. Böylece tek bir eki her kelimeye uygulama alışkanlığı yerine birkaç sağlam model edinirsiniz.

2. Tekil cümleyi bütünüyle çoğula çevirin. To okno jest otwarte. — Bu pencere açık. Ardından Te okna są otwarte. — Bu pencereler açık. İsimle birlikte gösterme sözcüğünün ve fiilin de değiştiğine dikkat edin. Erkek kişi karşılaştırması için Ten student jest nowy. — Bu öğrenci yeni; Ci studenci są nowi. — Bu öğrenciler yeni çiftini kullanın.

3. Sayı ve hâl çalışmasını ayrı bir adım yapın. Önce yalın çoğulu rahatça hatırlayın; sonra dwie książki / pięć książek gibi çiftleri ekleyin. Okurken farklı bir biçim gördüğünüzde “çoğulu yanlış öğrenmişim” demeden önce cümledeki göreve bakın. Bir alışveriş listesiyle sayıları, bir sınıf veya aile fotoğrafıyla kişi gruplarını çalışmak bu farkı görünür kılar.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı: İsimlerin cinsiyeti — Eril, dişil ve nötr isimleri tanımak, çoğul biçimini seçmenin temelidir.