Maori dilinde miktar ve çoğulluk ifadeleri

Kısaca

Maori dilinde çoğulluk genellikle ada bir ek getirilerek değil, adın önündeki ngā, ētahi veya ēnei gibi sözcüklerle belirtilir: te pukapuka “kitap”, ngā pukapuka “kitaplar”. Nui miktar bakımından “çok”, iti “az”, katoa “bütün/hepsi”, ētahi ise “bazı/birkaç” anlamı verir. He nui ngā pukapuka “Çok kitap var”, ngā pukapuka katoa ise “kitapların hepsi” demektir; çokluk ile bir grubun tamamını anlatmak aynı şey değildir.

Genel bakış

Bir sofrada ne kadar yemek kaldığını, bir toplantıya kaç kişinin geldiğini veya raftaki kitapların hangilerini istediğinizi anlatırken miktar ifadelerine ihtiyaç duyarsınız. Bu konu A2 düzeyinde, daha önce öğrenilen te ve ngā ayrımını kullanarak genişler. Amaç yalnızca “birden fazla” demek değildir: “çok”, “az”, “bazıları” ve “hepsi” arasında seçim yapmayı da öğrenirsiniz.

Türkçede isim, yani bir kişiyi, nesneyi ya da kavramı adlandıran sözcük, çoğunlukla -lar/-ler ekiyle çoğul yapılır. Bununla birlikte “çok kitap”, “birkaç öğrenci” ve “üç elma” derken bu eki kullanmayız. Maori dilinde de miktarı anlamak için her zaman adın kendisine bakmak yeterli değildir. Ancak burada temel işaret, Türkçedeki bir ekin karşılığı değil, adın önünde ayrı duran bir sözcüktür.

Bu yazıda önce günlük konuşmada işe yarayan kalıpları göreceksiniz. Daha sonra nui ve iti sözcüklerinin büyüklük de anlatabilmesini, bazı adların özel çoğul biçimlerini ve bir grubun tamamı ile her bir üyesi arasındaki farkı ele alacağız. İlk okumada temel kalıpları kavramak yeterlidir; ileri ayrıntıların hepsini aynı anda ezberlemek zorunda değilsiniz.

Yapılar nasıl kurulur?

1. Önce tek bir şey ile bir grubu ayırın

Te ve ngā, belirleyicidir; yani ardından gelen adın hangi kişi ya da şeyleri gösterdiğini anlamamıza yardım eder. Te genellikle belirli tek bir varlıkla, ngā ise belirli birden fazla varlıkla kullanılır. Türkçede bunların her cümlede ayrı bir sözcük karşılığı bulunmaz. Bağlama göre te pukapuka “kitap” ya da “o kitap” olabilir.

Maori dilinde	Türkçesi	Açıklama
te pukapuka	kitap; o kitap	Tek bir kitap.
ngā pukapuka	kitaplar; o kitaplar	Birden fazla kitap.
te āporo	elma; o elma	Tek bir elma.
ngā āporo	elmalar; o elmalar	Birden fazla elma.
ētahi pukapuka	bazı kitaplar; birkaç kitap	Belirli olarak sayılmayan bir grup.

Burada pukapuka ve āporo değişmedi. Çoğul anlamı öndeki sözcük taşıdı. Ngā, yalnız başına “çok” demek değildir: iki kitap için de çok daha büyük bir kitap grubu için de kullanılabilir. Grubun büyük olduğunu özellikle söylemek için ayrıca miktar ifadesi gerekir.

2. “Çok” ve “az” için nui ve iti

Miktar hakkında bir cümle kurmanın kullanışlı yollarından biri şudur:

• He nui + hakkında konuşulan şey: He nui ngā pukapuka. — “Çok kitap var.”
• He iti + hakkında konuşulan şey: He iti te wai. — “Az su var.”

Bu yapılarda he nui ve he iti, şeyin miktarı hakkında bilgi verir. Türkçede “var” kullanarak çevirmek doğaldır; Maori cümlesinde Türkçedeki “var” sözcüğüne karşılık gelen ayrı bir sözcük aramak gerekmez. Cümlenin başındaki he de burada “bir” diye çevrilmez.

Sayılan şeylerde, örneğin kitap ve elmalarda, bir grup için ngā kullanabilirsiniz. Su gibi tek tek sayılmayan maddelerde ise te wai bütün bir miktarı gösterebilir. “Çok su” demek, zorunlu olarak su sözcüğünü çoğullaştırmak anlamına gelmez.

Maori dilinde	Türkçesi	Açıklama
He nui ngā pukapuka.	Çok kitap var.	Kitapların sayısı fazla.
He nui te wai.	Çok su var.	Suyun miktarı fazla.
He iti ngā āporo.	Az elma var.	Miktar konuşuluyorsa elmaların sayısı az.
He iti te wai.	Az su var.	Suyun miktarı az.

Bununla birlikte nui “büyük”, iti de “küçük” anlamına gelebilir. Bu yüzden bir sözcüğü tek bir Türkçe karşılığa kilitlemeyin. Bir cismin boyutunu konuşuyorsanız başka, eldeki miktarı konuşuyorsanız başka bir yorum öne çıkabilir. Bu ayrımı aşağıdaki ileri kullanım bölümünde daha açık göreceksiniz.

3. “Sadece biraz” için iti noa iho

He iti noa iho. — “Sadece biraz.”

Bu kısa yanıt, konuşulan şey zaten belli olduğunda kullanılabilir. Örneğin kalan suyun miktarı sorulduysa, suyu yeniden adlandırmadan “sadece biraz” diyebilirsiniz. Buradaki noa iho, miktarın sınırlı olduğunu öne çıkarır; yalnız iti demekten daha belirgin bir “sadece/ancak” duygusu verir.

He iti noa iho te wai. — “Sadece biraz su var.”

Türkçede “az” ile “biraz” arasındaki ayrım bazen konuşanın değerlendirmesine bağlıdır: “az su var” yetersizliği düşündürebilir, “biraz su var” elde bir miktar bulunduğunu öne çıkarabilir. Maori dilindeki iti için de çeviriyi konuşmanın amacına göre seçin. Noa iho ise özellikle miktarın küçüklüğünü vurgular; bunu her durumda olumlu bir “biraz” gibi düşünmeyin.

4. “Bütün” ve “hepsi” için katoa

Katoa, bir grubun tamamından söz ederken genellikle adın ardından gelir:

• ngā pukapuka katoa — “bütün kitaplar; kitapların hepsi”
• ngā tangata katoa — “bütün insanlar; insanların hepsi”
• te wai katoa — “suyun tamamı”

Bu örneklerde yapı belirleyici + ad + katoa şeklindedir. Türkçede “bütün kitaplar” dediğiniz için “bütün” karşılığını Maori dilinde de otomatik olarak adın önüne taşımayın.

Katoa, grubun büyüklüğünü söylemez. Masada iki kitap varsa ve ikisini de alıyorsanız yine “kitapların hepsi” dersiniz. “Çok kitap” ise sayının fazla olduğunu anlatır ama hepsini kapsadığını söylemez. Dolayısıyla nui ile katoa birbirinin yerine geçmez.

5. “Bazı” ve “birkaç” için ētahi

Ētahi, belirsiz çoğul bir grubu tanıtır. Belirsiz derken, kişilerin veya şeylerin tam olarak hangileri olduğunu tek tek belirtmediğimizi kastediyoruz.

• ētahi pukapuka — “bazı kitaplar; birkaç kitap”
• ētahi āporo — “bazı elmalar; birkaç elma”
• ētahi atu pukapuka — “başka bazı kitaplar; birkaç kitap daha”

Ētahi, adın önünde ngā ile aynı konuma gelir. Bu yüzden başlangıçta “bazı kitaplar” demek için ētahi pukapuka kalıbını öğrenin; önüne ayrıca ngā eklemeyin.

“Birkaç” çevirisi günlük konuşmada uygun olabilir ama ētahi kesin bir sayı ya da zorunlu olarak çok küçük bir grup belirtmez. “Bazı öğrenciler” derken grubun hangi üyelerinden söz ettiğiniz önemliyse “bazı” çevirisi daha yerindedir.

Ētahi atu. — “Başka bazıları.”

Bu örnekte ad söylenmez, çünkü konuşmadan anlaşılır. Atu burada “başka/diğer” anlamını sağlar. Bağlama göre ifade “birkaç tane daha” diye de çevrilebilir. Her durumda “bütün diğerleri” anlamı çıkmaz.

6. “Bunlar”, “şunlar” ve “onlar” için çoğul işaret biçimleri

İşaret sözcükleri, yani bir şeyi göstererek tanıtan “bu/şu/o” türü sözcükler, tekil ve çoğul biçimlerle ayrılır:

Maori dilinde	Türkçesi	Temel ayrım
tēnei pukapuka	bu kitap	Konuşana yakın tek bir kitap.
ēnei pukapuka	bu kitaplar	Konuşana yakın kitaplar.
tēnā pukapuka	şu kitap	Dinleyene yakın tek bir kitap.
ēnā pukapuka	şu kitaplar	Dinleyene yakın kitaplar.
tērā pukapuka	o kitap	İkisinden de uzaktaki tek bir kitap.
ērā pukapuka	o kitaplar	İkisinden de uzaktaki kitaplar.

Temel çoğul dizisi ēnei, ēnā, ērā biçimleridir. “Bu kitaplar” için ēnei pukapuka deyin; tēnei sözcüğüne mau ekleyerek çoğul kurmayın. Ayrıca ēnei zaten çoğul bir belirleyici olduğundan bu kalıpta önüne ngā getirilmez.

Türkçedeki “bu/şu/o” ayrımı yararlı bir başlangıçtır ama tam bir eşleşme değildir. Özellikle ēnā, dinleyene yakınlığı anlatabilir. Siz raftan uzakta dururken karşınızdaki kişinin elindeki kitaplardan söz ediyorsanız ēnā pukapuka uygun olabilir; elinizdekiler için ēnei pukapuka kullanırsınız.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde masa, sınıf ve alışveriş gibi günlük durumlar düşünülmüştür. Bazıları tam cümle, bazıları ise bir soruya yanıt olarak kullanılabilecek kısa sözcük gruplarıdır. Kısa grupları Türkçede de “bütün kitaplar” veya “birkaç tane daha” gibi tek başına söyleyebiliriz.

Maori dilinde	Türkçesi	Açıklama
He nui ngā tangata.	Çok insan var.	İnsanların sayısının fazla olduğu belirtilir.
He iti noa iho.	Sadece biraz.	Konuşulan miktar zaten bellidir.
Ngā tangata katoa.	İnsanların hepsi.	İlgili grubun tamamı kastedilir.
Ētahi atu.	Başka bazıları.	Ad, önceki konuşmadan anlaşılır.
He nui te kai.	Çok yemek var.	Yemek, miktar olarak değerlendirilir.
He iti noa iho te wai.	Sadece biraz su var.	Kalan miktarın sınırlılığı vurgulanır.
Kei runga i te tēpu ngā pukapuka katoa.	Bütün kitaplar masanın üstünde.	Kitap grubunun tamamının yeri söylenir.
Kei roto i te kete ētahi āporo.	Sepetin içinde birkaç elma var.	Elmaların kesin sayısı verilmez.
Kei konei ētahi atu pukapuka.	Burada başka kitaplar da var.	İlk gruba ek bir kitap grubu tanıtılır.
Tangohia ēnei pukapuka.	Bu kitapları al.	Konuşana yakın kitaplar gösterilir.
He pai ēnā pukapuka.	Şu kitaplar güzel.	Dinleyene yakın kitaplar değerlendirilir.
Kei reira ērā tamariki.	O çocuklar orada.	Daha uzaktaki çocuklardan söz edilir.

Kei runga i te tēpu “masanın üstünde”, kei roto i te kete ise “sepetin içinde” anlamındaki yer ifadeleridir. Bu cümlelerde miktar sözcükleri başa taşınmaz; hangi şeyin nerede bulunduğunu anlatan daha büyük bir yapının içinde kullanılır.

Sık yapılan hatalar

1. Kitaplara Türkçe çoğul eki eklemek

• Yanlış: ngā pukapukalar
• Doğru: ngā pukapuka — “kitaplar”
• Neden? Çoğulluk burada ngā ile gösterilir. Maori dilindeki ada Türkçe ek eklenmez; adın sonuna özel bir çoğul eki uydurmak da gerekmez.

2. “Bu kitaplar” derken tekil biçimi kullanmak

• Yanlış: tēnei pukapuka ile “bu kitaplar” demek.
• Doğru: ēnei pukapuka — “bu kitaplar”.
• Neden? Tēnei pukapuka kendi başına doğru bir ifadedir, fakat “bu kitap” demektir. Çoğul anlam için işaret sözcüğünün çoğul biçimini seçin; tēnei mau pukapuka biçimini kullanmayın.

3. Ētahi ile ngā sözcüklerini üst üste koymak

• Yanlış: ngā ētahi pukapuka
• Doğru: ētahi pukapuka — “bazı kitaplar”.
• Neden? Ētahi, bu yapıda adın önündeki belirleyici yerini zaten doldurur. Türkçede “bazı kitaplar” ifadesinde çoğul eki bulunduğu için buna ayrıca ngā eklemek gerekmez.

4. Katoa sözcüğünü Türkçedeki sıraya göre yerleştirmek

• Yanlış: ngā katoa pukapuka
• Doğru: ngā pukapuka katoa — “kitapların hepsi”.
• Neden? Bu ad grubunda katoa adın arkasına gelir. “Bütün” sözcüğünün Türkçede önde bulunması Maori dilinin sırasını değiştirmez.

5. “Çok” ile “hepsi”ni karıştırmak

• Yanlış eşleştirme: ngā pukapuka katoa — “çok kitap”.
• Doğru eşleştirme: ngā pukapuka katoa — “kitapların hepsi”; He nui ngā pukapuka. — “Çok kitap var.”
• Neden? İlki grubun tamamını, ikincisi sayının fazlalığını anlatır. Masada yalnız iki kitap olsa bile ikisi birden “hepsi” olabilir.

Kullanım notları

Uzun ünlüleri yazıda koruyun. Ngā, ētahi, ēnei ve ēnā içindeki çizgili ünlüler, uzun söylenen ünlüleri gösterir. Bu çizgiye makron denir. Türkçede “ş” ile “s”yi özensizce birbirinin yerine yazmak nasıl doğru bir alışkanlık değilse, Maori dilinde de uzunluk işaretlerini süs gibi görmemek gerekir.

Kısa yanıtlar eksik olmak zorunda değildir. Konu belli olduğunda He iti noa iho “Sadece biraz” ve Ētahi atu “Başka bazıları” gibi ifadeler doğal yanıtlar olabilir. Ancak konuşmada hangi şeyden söz edildiği belli değilse adı da söyleyin: ētahi atu pukapuka “başka bazı kitaplar”.

Bu sözcükler yalnızca resmî yazıya ait değildir. Miktar sözcükleri günlük konuşmada da temel yapılardır. Başlangıçta özel bölgesel kullanımları taklit etmek yerine ngā pukapuka, ētahi pukapuka ve ēnei pukapuka gibi açık kalıplara odaklanın. Bunlar birbirinin süslü veya sade karşılığı değil, anlamları farklı seçeneklerdir.

Temelin ötesinde: ileride karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki ayrımları ilk aşamada kusursuz kullanmanız gerekmez. Yine de bunları bilmek, gördüğünüz her nui sözcüğünü “çok” diye çevirmeyi veya her adın tamamen değişmeden kaldığını sanmayı önler.

Miktar ile büyüklük aynı şey değildir

Nui ve iti, sıfat olarak da kullanılır; sıfat, bir şeyin nasıl olduğunu anlatan sözcüktür. Maori dilinde bu tür niteleyici sözcükler genellikle adın ardından gelir:

Maori dilinde	Türkçesi	Ayrım
He nui ngā pukapuka.	Çok kitap var.	Miktar bağlamında sayının fazlalığı.
He pukapuka nui tēnei.	Bu büyük bir kitap.	Kitabın boyutu anlatılır.
He pukapuka iti tēnei.	Bu küçük bir kitap.	Tek bir kitabın küçüklüğü anlatılır.
ngā āporo iti	küçük elmalar	Adın ardından gelen sözcük elmaları niteler.

Ancak “cümlenin başında her zaman miktar, adın arkasında her zaman fiziksel boyut” diye değişmez bir kural koymayın. Nui ve iti farklı bağlamlarda büyüklük, miktar veya önemle ilgili olabilir. Örneğin He iti ngā āporo cümlesinin miktar mı, elmaların küçüklüğü mü anlattığını konuşmanın konusu belirleyebilir. Elmaların sayısını soruyorsanız “Az elma var”; elmaların boyutunu değerlendiriyorsanız “Elmalar küçük” yorumu öne çıkar.

Başlangıç için yararlı yöntem şudur: Önce konuşmanın “kaç/ne kadar?” sorusuna mı, yoksa “nasıl/ne büyüklükte?” sorusuna mı yanıt verdiğini bulun. Sonra Türkçe karşılığı seçin. Tek tek sözcükleri çevirmektense bütün cümlenin görevine bakmak daha güvenlidir.

Bazı adların özel çoğul biçimleri vardır

“Ad genellikle değişmez” temel kuralı doğrudur, fakat “hiçbir ad değişmez” demek fazla kesindir. Bazı yaygın adlarda ünlü uzunluğu değişen çoğul biçimler görülür:

Maori dilinde	Türkçesi	Açıklama
te tangata	kişi	Tekil.
ngā tāngata	kişiler; insanlar	Çoğul biçimde ilk ünlü uzar.
te wahine	kadın	Tekil.
ngā wāhine	kadınlar	Çoğul biçimde ilk ünlü uzar.
te tamaiti	çocuk	Tekil.
ngā tamariki	çocuklar	Farklı bir çoğul biçimi kullanılır.

Yazıda ngā tangata biçimine de rastlayabilirsiniz; dersin temel örnekleri bu yazımı kullanır. Ünlü uzunluğunu açıkça gösteren ngā tāngata biçimini de tanımak yararlıdır. Bu sınırlı örneklerden hareketle her Maori adının ünlüsünü uzatmayın. Pukapuka için böyle bir işlem yapılmaz: çoğul yine ngā pukapuka olur.

Bir grubun hepsi ile her bir üyesi

Ngā pukapuka katoa “bütün kitaplar” diyerek grubu bir bütün olarak kapsar. Tek tek her kitabı öne çıkarmak için ia ile kurulan ifadelerle karşılaşabilirsiniz: ia pukapuka “her kitap”.

Türkçede de “bütün kitapları gözden geçirdim” ile “her kitabı tek tek gözden geçirdim” yakın ama vurgusu farklı ifadelerdir. Maori dilinde çoğul ngā ... katoa kalıbını otomatik olarak ia ile birleştirmeyin. Önce iki ayrı grubu öğrenin: ngā pukapuka katoa “kitapların hepsi”, ia pukapuka “her kitap”.

Katoa yalnızca ad gruplarında görülmez

Katoa, zamirlerle de kullanılabilir; zamir, bir adı yeniden söylemek yerine kişi ya da grubu gösteren sözcüktür. Rātou katoa “onların hepsi” anlamına gelir. Bu yapı, ngā pukapuka katoa örneğindeki tamamını kapsama fikrini sürdürür.

Daha uzun cümlelerde katoa sözcüğünün hangi grubu veya hangi durumu kapsadığını izlemek gerekir. Her gördüğünüz katoa sözcüğünü bir önceki ada bağlayarak çevirmeyin. İlk aşamada ad grupları ve rātou katoa gibi açık birleşimler yeterlidir; daha karmaşık kullanımları cümlenin bütünü içinde inceleyebilirsiniz.

Çalışma önerileri

1. Aynı nesneyle anlamı değiştirin. Önünüze birkaç kitap koyup şu grupları söyleyin: te pukapuka “kitap”, ngā pukapuka “kitaplar”, ētahi pukapuka “bazı kitaplar”, ngā pukapuka katoa “kitapların hepsi”. Her seferinde hangi kitapları kastettiğinizi gösterin. Böylece sözcükleri yalnız çevirileriyle değil, seçimleriyle öğrenirsiniz.

2. Miktar ile boyutu ayrı çalışın. He nui ngā pukapuka “Çok kitap var” ve He pukapuka nui tēnei “Bu büyük bir kitap” cümlelerini iki farklı durumla eşleştirin: birinde çok sayıda kitap, diğerinde tek ama büyük bir kitap düşünün. Aynısını “az su” ve “küçük kitap” örnekleriyle yapın. Amaç nui ve iti sözcüklerini tek bir anlama hapsetmemektir.

3. Gösteren kişinin yerini değiştirin. Elinizdeki kitaplar için ēnei pukapuka “bu kitaplar”, karşınızdakinin yanındakiler için ēnā pukapuka “şu kitaplar”, daha uzaktakiler için ērā pukapuka “o kitaplar” deyin. Ardından kitapların yerini değiştirip sözcüğü yeniden seçin. Yazarken uzun ünlü işaretlerini de kontrol edin.

Kısa bir son kontrol için kendinize üç soru sorun: Bir şey mi, bir grup mu? Grubun miktarını mı, bazı üyelerini mi, tamamını mı anlatıyorum? Bir şeyi gösteriyorsam kime yakın? Bu üç karar, günlük miktar ve çoğulluk ifadelerinin büyük bölümünü kurmanıza yardım eder.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı: Belirli adları gösteren te ve ngā — tek bir varlık ile bir grubun nasıl belirtildiğini açıklar; miktar ifadelerinin temelini oluşturur.